Pasawitran Sehidup Semati


Kacrita ring Desa Bukit mabuat, wenten kakalih alit-alit sane malancaran nyabran rahina, maprakanti saking alit kanti kelih. Sane silih tunggil mawasta I Wayan Gati, anak sane mawit saking kulwarga lacur, nanging jemet tur pradnyan. Sane lianan mawasta I Made Kerta, anak sugih nanging tusing sombong, setata tresna ring sawitrane.

Ring sor punyan ringin sane ageng ring arep Pura Desa, Wayan lan Made naenin mabaos, masumpah majeng ring gumi lan langit. “Made, yening buin mani iraga suba kelih, apa ja ane nibenin iraga, iraga tusing dadi mapalasan. Sehidup semati, suka duka bareng-bareng,” keto I Wayan mabaos karo ngenjekang tangkahne. Made Kerta makenyem, “Wayan, sumpah niki sampun kadingehang baan Sang Hyang Akasa. Sira ja ane linyok, sinah ia lakar nemu karma.”

Warsa mamargi, kauripan punika buka roda sane mider. Made Kerta sayan sugih, bisnisne jimbar kanti ka dura negara. Wayan Gati tetep dadi petani, nanging ia bagia. Yadiastun Made sampun sugih, ia tusing taen lali ring Wayan. Sabilang ia mulih ka desa, ia setata nyagjagin Wayan ka sawah, negak bareng ring gubug, ngajeng nasi sela masanding dadi siki.

Nanging, kauripan nenten setata galang. Silih tunggil rahina, Made Kerta keni musibah ageng. Usahane rugi total, ia keni tipu baan timpal bisnine ring kota. Arta branane telas, umahne kasita, lan ia keni panyungkan sane keras. Made jani dadi anak lacur, raga dewekne ngetog, batisne lumpuh tusing bisa mejalan. Timpal-timpalne sane sugih ring kota makejang megedi, tusing ada ane nengok, malah ada ane kedek ngwalek.

Made Kerta mulih ka desa ngangge kursi roda. Ia ngerasa lek, ia ngerasa dadi beban. Ia tusing bani nyagjagin Wayan Gati krana ia ngerasa suba tusing pantes dadi sawitran anak jemet buka Wayan.

Wayan Gati sane mireng orti ento lantas nyagjagin Made ka umahne sane sampun usak. Ditu Wayan nepukin Made sedek bengong ngetelang yeh mata. “Made, knapa dadi tusing ngabarin tiang?” patakon Wayan sambilanga ngusap bahun Made. “Wayan… megedi ja. Tiang jani anak nista. Tiang suba tusing ngelah apa-apa. Sumpah iraga malu ento, laliang suba. Tiang tusing meled ngawinang Wayan milu sengsara,” saut Made karo nangis ngeresepang ati.

Wayan Gati negak ring tanahe, di arep kursi rodan Made. “Made, ingetang raose malu? Sehidup semati. Sumpah ento tusing ja meiket ring pipis, nanging meiket ring keneh. Yen Made sedih, tiang masi sedih. Yen Made lumpuh, batis tiang masi ngrasayang panes.”

Saking rahina ento, Wayan Gati ngajak Made nongos di umahne. Sabilang semengan, Wayan nungjung Made ka tukade anggon mandian. Sabilang lakar ka sawah, Wayan nyuun Made, kagenahang ring gubug mangda Made bisa nepukin sunaran surya lan ngerasayang tegep angin desane. Wayan tusing taen ngeluh, yadiastun ia patut makarya kaping kalih anggon ngrereh ajengan lan ubad Made.

Wenten anak desa ane nakonin, “Wayan, knapa Made Kerta ento jage raga? Ia suba tusing ngelah apa-apa, tuah ngawinang Wayan ruyud dogen.” Wayan Gati wantah makenyem pait. “Iki tusing ja indik nulungin anak lacur, nanging iki indik njaga ‘Satya’. Yen tiang ngalahin ia jani, sinah tiang lakar nemu karma dadi anak linyok.”

Pitung warsa mamargi, panyungkan Made sayan parah. Di tongos pulesne, Made ngisi liman Wayan. “Wayan… matur suksma. Karma kebecikan Wayan lakar setata nyarengin. Tiang ngerasa suba galahne…” Wayan nangis ngeres. “Made, bareng-bareng. Janjine sehidup semati.”

Ring wenginé punika, Made Kerta lebar (meninggal) kanikayang antuk katenangan. Sane ngeresepang ati, raris ring galah sane patut, rikala Wayan Gati nampingin mayat sawitrane, Wayan masi ngerasa kenehne degdeg, peningalane ngeter, lantas ia masi lina masanding ring samping Made Kerta.

Desa Bukit geger. Kakalih sawitra ento lina ring galah sane amancepat. Kabaosang ring desa, punika wantah kasujatian saking “Satya ring Pasawitran”. Karma kebecikan Wayan sane tulus njaga janji, lan karma Made sane setata tresna, ngawinang sang hyang atma makakalih prasida mamargi bareng-bareng nuju sunia loka.

Saka jani, ring sor punyan ringin ento, krama desane setata meinget-ingetan: “Maka sawitra, sampunang buka kacing teken mbe, nanging patut buka kuku teken daging. Yen silih tunggil keni lara, makakalih ngrasayang sakit.”


Pesan Moral & Filosofi Karma :

  1. Satya (Kesetiaan) : Cerita puniki nujuhang mungguing janji punika mabuat pisan ring kauripan krama Bali. Satya hredaya (setia pada hati) lan Satya wacana (setia pada ucapan) pacang ngicenin margi sane galang.
  2. Karmaphala : Wayan Gati polih karma becik marupa “Katenangan Ati” lan kagalangan margi ring niskala krana ketulusan dewekne. Ia nenten keni karma linyok sane prasida ngawinang atmane sengsara.
  3. Hakekat Sahabat : Sahabat sejati nenten ja ngerereh rikala iraga sugih, nanging njaga rikala iraga ring sor. Persahabatan sehidup semati punika wantah kaitan karma sane suci.