[1a] Ong Awignamastu nama sidam. Iki katuturan Rêsi Bagawan Angastiaprana, madruwe Ida putra kêkalih, sane duwuran lanang, mapsengan Ida Sang Subrata, sane istri mapsengan Ida Sri Satiakrêti. Ida Bagawan Angastiaprana, puputing panugrahan, saking tapa brata, maraga Rêsi Boda, maraga Ida wong kara sara, raris sang putra lanang-istri, raris matur, Inggih paduka sang Rêsi, tabeya pakulun, kaula umatur tan kê-
[1b] na tulahsarik, raja panulah ring hyang suksma. Sumawur Bagawan Angastiaprana, Uduh anak ingsun kalih, napi pamalakun cêning ring bapa. Singgih batara, yan onang batara lugraha, ring kaula titiang nunasang, satingkahe dados jadma, sapunapi wite ring kuna. Sumawur Bagawan Angastiaprana, Sapuniki cêning kawite ring kuna, cening maraga Sang Hyang Siwa atma, duk sang bapa muang sang ibu sami bajang, cêning ngalih tongos, sang bapa muang sang ibu, pada ngêlah ka-
[2a] sêmaran, smaran sang bapa, maharan Smara-jaya, smran sang ibu maharan Smara-ratih, cêning maharan Smara-sunia, sami kasusupin manah sang bapa muang sang ibu, dadi matêmu karsa pada karsa, ya matêmu dêmên pada dêmên, masalin aran, sang bapa smara lulut manahnya, sang ibu wnang manahnya, cêning Smara-asih arannya, nyusup ring ibapa, muang ring ibu, krana matêmu pada suka, cêning dadi Sang Hyang Sunya-atma, duk matêmuang sanggama sang ibu ring sang bapa. Cêning Sanggama-molah, arane, nyusup ring
Terjemahan :
Om Awignamastu nama siddham (Semoga tidak ada rintangan dan berhasil). Ini adalah kisah Resi Bagawan Agastyaprana yang memiliki dua orang anak, yang tertua berjenis kelamin laki-laki bernama Sang Subrata, dan yang perempuan bernama Sri Satiakreti. Bagawan Agastyaprana telah sempurna menerima anugerah dari pelaksanaan tapa brata, berwujud Resi Buddha, berwujud sebagai aksara Ongkara yang utama. Kemudian kedua putra-putrinya tersebut menghadap dan berkata, “Wahai Paduka Sang Resi, mohon maaf sedalam-dalamnya hamba menghadap, semoga hamba tidak terkena kutukan (tulah sarik), yang merupakan penolak kutukan dari Hyang Suksma (Tuhan yang gaib).” Bagawan Agastyaprana menjawab, “Wahai kedua anakku, apakah yang engkau minta kepada ayah?” “Wahai bapak/guru, jika berkenan memberikan anugerah kepada hamba, hamba memohon penjelasan mengenai keberadaan menjadi manusia, bagaimanakah asal-mulanya di masa lampau?” Bagawan Agastyaprana menjawab, “Begini anakku asal-mulanya di masa lampau. Engkau sesungguhnya berwujud Sang Hyang Siwatma. Ketika ayah dan ibumu sama-sama masih muda (remaja), engkau mencari tempat (untuk menjelma). Ayah dan ibumu sama-sama memiliki hasrat asmara. Asmara sang ayah bernama Smarajaya, asmara sang ibu bernama Smararih, sedangkan engkau (dalam wujud benih/atma) bernama Smarasunia. Semuanya disusupi oleh pikiran sang ayah dan sang ibu, sehingga bertemulah kehendak yang sama-sama berkehendak, bertemu rasa suka yang sama-sama menyukai. Lalu berubah nama, sang ayah menjadi smara lulut pikirannya, sang ibu menjadi wenang pikirannya, dan engkau bernama Smara-asih namanya, menyusup ke dalam diri ayah dan ibumu. Karena pertemuan yang sama-sama didasari rasa bahagia tersebut, engkau menjadi Sang Hyang Sunya-atma ketika bertemunya hubungan sanggama antara sang ibu dan sang ayah. Engkau bernama Sanggama-molah, menyusup ke dalam…
[2b] kaman sang ibu, muang ring kaman sang bapa. Nanging kamane kasilurang dumun, ring Ida Bagawan Dwija, sarêng ring ibu Patni-murti, sarêng nyilurang, mula kamane bang ring sang lanang, kama putih ring sang wadon, aketo kawite, awinan ada jadma dadua, luh muani, katurunang mawasta I Calikamayang-suksma, I Calikamayang-jati, nyilurang kamane putih ring sang lanang, kamane bang ring sang wadon, mara pada karsa, sang lanang ring sang wadon, ditu sang atma ngalih tongos, wau karsa pada karsa,
[3a] sang atma di têngah karsane magênah, wau liat pada liat, sang atma di têngah liate magênah. Wau sabda pada sabda, sang atma di têngah sabdane magênah. Matêmu bayu pada bayu, sang atma di têngah bayune magênah. Di ngantiang pêsu kamane, sang atma sang Kama-molah arane. diawor kamane, sang Kama drêsta arane, di pêsu kaman memene, sang Kama-drêsti arane, diawor kamane sang Ajambalang arane. Rawuh ida Sang Hyang Nilakanta, mastu nulia kêntêl kamane, kadi taluh, Sang Hyang Antiga-jati arane
[3b] rawuh dewata sami, malih Sang Hyang Sênêng, Sang Hyang Mêlêng, kawastu antuk sang Hyang Suksma, batara Wisesa. Dadi kama kakalih, kama bang lawan kama putih, maharan Kama-jaya Kama-ratih, tunggal dadi abêsik, masuk ring Antiga-jati, dadi bayu prêmana, muah dadi rasan bayu, dadi bayu panunggun urip, Sang Hyang Sêlêng, metu saking têlênging atin i bapane, dadia atma, ngaran I Tukuping-jiwa, maraga ong kara sumungsang, Sang Hyang Mêlêng, mêtu saking atin sang ibu, dadia atma, mangaran I Kirit marga, mraga
Terjemahan :
…benih (kama) sang ibu dan benih sang ayah. Namun benih tersebut ditukar terlebih dahulu oleh Ida Bagawan Dwija bersama Ibu Patnimurti. Saat menukarnya, sejatinya benih yang merah ada pada laki-laki dan benih yang putih ada pada perempuan. Begitulah awalnya mengapa ada dua jenis manusia, perempuan dan laki-laki. Lalu diturunkanlah yang bernama I Calikamayang-suksma dan I Calikamayang-jati untuk menukar benih putih ke dalam diri laki-laki dan benih merah ke dalam diri perempuan. Begitu mereka berdua saling berkehendak (antara laki-laki dan perempuan), di sanalah sang atma mencari tempat. Begitu keinginan bertemu keinginan, sang atma bertempat di tengah-tengah keinginan tersebut. Begitu pandangan mata bertemu pandangan mata, sang atma bertempat di tengah pandangan tersebut. Begitu suara/ucapan saling bertemu, sang atma bertempat di tengah ucapan tersebut. Bertemunya tenaga (bayu) dengan tenaga, sang atma bertempat di tengah-tengah tenaga tersebut. Saat menanti keluarnya benih, sang atma bernama Sang Kama-molah. Saat benih tersebut bercampur, bernama Sang Kama-dresta. Saat keluar benih sang ibu, bernama Sang Kama-dresti. Saat benih tersebut menyatu, bernama Sang Ajambalang. Datanglah Sang Hyang Nilakanta yang mengutuk/mengucapkan prasetya sehingga benih tersebut seketika mengental seperti telur, yang dinamakan Sang Hyang Antiga-jati. Datanglah para dewata semua, juga Sang Hyang Seneng dan Sang Hyang Meleng, yang diberkati oleh Sang Hyang Suksma Bhatara Wisesa. Menjadilah dua benih, yaitu benih merah (kama bang) dan benih putih (kama putih) yang bernama Kama-jaya dan Kama-ratih. Keduanya menyatu menjadi satu, masuk ke dalam Antiga-jati (wujud telur suci), menjadi bayu pramana (nafas kehidupan utama), serta menjadi rasa dari nafas, dan menjadi nafas penjaga kehidupan (panunggun urip). Sang Hyang Seleng muncul dari lubuk hati sang ayah, menjadi atma yang bernama I Tukuping-jiwa, berwujud aksara Ongkara sungsang (terbalik). Sang Hyang Meleng muncul dari hati sang ibu, menjadi atma yang bernama I Kirit-marga, berwujud…
[4a] ong kara ngadêg, ong kara sumungsang, ika dadi ong kara rwa bineda, ika dadi marga pati, muah margan urip, ika dadi prêtiwi, muah akasa, muah angawe aturu muang ngawe atangi, sang Hyang atma roro, I Pita Tukuping-jiwa, muah I Kirit-marga, mraga bayu prêmana, dadi sawiji, ring Sang Hyang Antiga-jati. Malih umatur sang Subrata, mwah sang Satiakrêti, Inggih ratu pranda, risampunenul, sang Kama-jaya, sang Kama-ratih, ring sang Antiga-jati, sapunapi, malih kada
[4b] dosanipun. Raris sumaur sang Rêsi, Sapuniki cêning, disampun dadi abêsik, Sang Hyang Mêlêng ring Sang Hyang Sêlêng, dadi ya Kama-jaya, Kama-ratih, nyusup ring Antiga-jati, raris rawuh Sang Hyang Murcaya, Sang Hyang Taya, Sang Hyang Ngalêngis, Sang Hyang Raja-tangi, Sang Hyang Murtining-lêwih, watêk nawa sangga, sapta rêsi, panca rêsi, sang hyang tiga wisesa, karekayang manusa, Sang Antiga-jati, bau mareka manusa, mawasta Sang Prêtima-jati, irika watêk dewata asung,1, Sang Hyang Akasa aweh sirah, 2, Sang Hyang Ji
[5a] niksa, aweh rambut, 3, Sang Hyang Surya Candra, aweh soca kiwa têngên, Sang Hyang Bruna aweh ungasan, 4, 5, Sang Hyang Marga-laya, aweh lobang irung, Sang Hyang Kuwera aweh karna, 6, 7, Sang Hyang Marga-suara aweh song karna, 8, Sang Hyang Yama aweh cangkêm, Sang Hyang Prigi-manik, aweh untu, 10, Sang Hyang Rijasa aweh gusi, 11, Sang Hyang Mangkêp tan Mangkêp aweh lambe,12, Sang Hyang Madulata, aweh using alêt, 13, Sang Syang Citarata, aweh rasaning ilat,
Terjemahan :
…aksara Ongkara berdiri. Ongkara berdiri dan Ongkara sungsang tersebut menjadi Ongkara Rwa Bhineda (dua hal yang berbeda/berpasangan). Itulah yang menjadi jalan kematian (marga pati) serta jalan kehidupan (margan urip). Itulah yang menjadi bumi (pertiwi) dan langit (akasa), serta yang membuat tertidur dan membuat terbangun. Kedua Sang Hyang Atma tersebut, yaitu I Pita Tukuping-jiwa dan I Kirit-marga yang berwujud bayu pramana, menyatu menjadi satu di dalam Sang Hyang Antiga-jati. Kembali Sang Subrata dan Sang Satiakreti menghadap dan bertanya, “Wahai Ratu Peranda (Pendeta), setelah menyatunya Sang Kamajaya dan Sang Kamaratih di dalam Sang Antiga-jati, bagaimanakah kelanjutannya kemudian?” Sang Resi lalu menjawab, “Begini anakku, setelah menyatu menjadi satu antara Sang Hyang Meleng dan Sang Hyang Seleng, menjadi Kama-jaya dan Kama-ratih, lalu menyusup ke dalam Antiga-jati. Kemudian datanglah Sang Hyang Murcaya, Sang Hyang Taya, Sang Hyang Ngalengis, Sang Hyang Raja-tangi, Sang Hyang Murtining-lewih, golongan Dewata Nawa Sanga, Sapta Resi, Panca Resi, dan Sang Hyang Tiga Wisesa untuk membentuk/menciptakan manusia. Sang Antiga-jati yang baru dibentuk menjadi manusia tersebut dinamakan Sang Pretima-jati. Di sanalah golongan para dewa memberikan anugerah wujud: 1) Sang Hyang Akasa memberikan kepala, 2) Sang Hyang Jiniksa memberikan rambut, 3) Sang Hyang Surya Candra memberikan mata kiri dan kanan, 4) Sang Hyang Baruna memberikan hidung, 5) Sang Hyang Marga-laya memberikan lubang hidung, 6) & 7) Sang Hyang Kuwera memberikan telinga dan Sang Hyang Marga-swara memberikan lubang telinga, 8) Sang Hyang Yama memberikan mulut, 9) Sang Hyang Prigi-manik memberikan gigi, 10) Sang Hyang Rijasa memberikan gusi, 11) Sang Hyang Mangkep tan Mangkep memberikan bibir, 12) Sang Hyang Madulata memberikan anak lidah/kerongkongan, 13) Sang Hyang Citarata memberikan indra perasa pada lidah…
[5b] 14, Sang Hyang Lêpe aweh dodot, 15, Sang Hyang Lêking aweh tadah,16, Sang Hyang Kanakotunggal aweh bahu,17, Sang Hyang Watu-gumulung aweh bêbatun salakan,18, Sang Hyang Taya ngaweh tangan, 19, Sang Hyang Pancana ngaweh angga, 20, Sang Hyang Têmang, aweh suku, 21, Sang Hyang Munyêng aweh usêran, muang udêl, 22, Sang Hyang Ngênta-ula ngaweh ulun arsa. Malih panca rêsi asung, Hyang Korsika aweh carma, Hyang Gar
[6a] ga aweh otot, Hyang Kurusia aweh balung, Hyang Prêsta-jala aweh sumsum. Malih umatur sang Subrata, miwah Sri Satiakrêti, Inggih paduka Hyang Rêsi, sampun asapunika, malih wentên panyarita malih, sumawur sang rêsi, uduh anak sira kakalih, wentên panyaritan ipun, ida sang hyang nawa sanga asung, Hyang Iswara aweh papusuh, Hyang Misora aweh paparu, Hyang Brahma aweh ati, Hyang Ludra aweh usus, Hyang Mahadewa aweh
[6b] ungsilan, Hyang Sangkara aweh limpa, Hyang Wisnu aweh ampru, Hyang Sambu aweh inêban, Hyang Siwa aweh tumpukaning ati. Tumpukan ati ika, ngaran, bayu. Bayu, ngaran, atmane maraga sang hyang urip, yan kawite dadi manusa, kamane, nanging ada ya nyarêngin, dewa, kala, atma, atmane dadi matungalan sami, dewa, kala, matunggalan maring atmane, manysup ring manusa, tatêlu ngawakin manusane idup, di suba ada dewa, ka
Terjemahan :
…14) Sang Hyang Lepe memberikan dada, 15) Sang Hyang Leking memberikan lambung/tempat makanan, 16) Sang Hyang Kanakotunggal memberikan bahu, 17) Sang Hyang Watu-gumulung memberikan buah zakar/biji kemaluan, 18) Sang Hyang Taya memberikan tangan, 19) Sang Hyang Pancana memberikan badan/tubuh, 20) Sang Hyang Temang memberikan kaki, 21) Sang Hyang Munyeng memberikan pusaran rambut (useran) dan pusar (udel), 22) Sang Hyang Ngenta-ula memberikan hulu hati (ulun ati). Selain itu, Panca Resi juga memberikan anugerah: Hyang Korsika memberikan kulit (carma), Hyang Garga memberikan otot, Hyang Kurusia memberikan tulang (balung), dan Hyang Presta-jala memberikan sumsum. Kembali Sang Subrata dan Sri Satiakreti menghadap, “Wahai Paduka Hyang Resi, jika sudah demikian, apakah ada kelanjutan ceritanya lagi?” Sang Resi menjawab, “Wahai kedua anakku, ada kelanjutan kisahnya. Ida Dewata Nawa Sanga memberikan anugerah organ dalam: Hyang Iswara memberikan jantung (papusuh), Hyang Isora (Misora) memberikan paru-paru, Hyang Brahma memberikan hati, Hyang Ludra memberikan usus besar, Hyang Mahadewa memberikan buah pinggang/testis (ungsilan), Hyang Sangkara memberikan limpa, Hyang Wisnu memberikan empedu (ampru), Hyang Sambu episode memberikan sekat rongga dada (ineban), dan Hyang Siwa memberikan tumpukan hati (tumpukaning ati). Tumpukan hati itulah yang disebut sebagai tenaga (bayu). Bayu artinya sang atma yang berwujud roh kehidupan (Sang Hyang Urip). Jika dari awal pembentukan manusia dari benih (kama), namun ada yang menyertainya yaitu: dewa, kala, dan atma. Atma tersebut menyatu dengan semuanya; dewa dan kala menyatu dengan atma, menyusup ke dalam diri manusia. Ketiga hal inilah yang membentuk dan menjiwai manusia yang hidup. Ketika sudah ada dewa, kala…
[7a] la, atmane ngawakin, ada nyamania patpat marêngin, ari-ari, yeh nyom, ênto mêtu saking i bapa, gêtih, luwu-luwune, mêtu saking imeme, kaman ibapane dadi Manusan, bayun kamane dadi Kala, rasan kamane dadi Atma, sarin kamane dadi Dewa. Kêranane ada kanda êmpat buta, kanda êmpat dewa, ban kamane dadi Kala, rasan kamane dadi Atma, sarin kamane dadi Dewa, nah ênto ngêmpu manusane. Duk ia urip
[7b] têkaning matine, punika ngawe ala, miwah ngawe ayu, ngawe mati, ngawe urip, ngawe papa, ngawe swarga, swarga nu idup, swarga suba mati, ngawe luwung, ngawe tulus, ênto sêdêng tangarin, tingkahe dadi manusa, apan imanusa dadi umah swarga, apan pamargan uripe, pamargan matine, pamarganing ala ayu, masusupan dadi bikas, manusa tan adoh mati kalawan uripe, tunggal gênahnia. Malih sang putra kakalih umatur, Pakulun padu
[8a] ka sang Rêsi, mawinan wentên, kanda êmpat dewa, kanda êmpat buta, sapunapi punika ratu, raris mawacana ida, inggih sapuniki cêning, kandanipun. Ari-arine, bayune dadi Antapreta, rasan ari-arine, dadi Pitara, sarin ari-arine dadi Dewa, ada Dewa di Pusêh. Malih ring papusuh, dadi Anggapati, swargania Hyang Iswara, magênah ring idêp. Malih gêtihe dadi Kala, rasania dadi Atma, sarinia dadi Dewa Dalêm, mulih ring ati, da
Terjemahan :
…dan atma yang menjiwai fisik, ada pula empat saudaranya (nyamania patpat) yang menyertai, yaitu: ari-ari dan air ketuban (yeh nyom), itu berasal dari sang ayah; darah (getih) dan lemak/lendir rahim (luwu-luwu) berasal dari sang ibu. Benih (kama) sang ayah menjadi manusianya, energi (bayu) dari benih menjadi Kala, rasa dari benih menjadi Atma, dan intisari (sari) dari benih menjadi Dewa. Oleh sebab itulah ada yang disebut Kanda Empat Bhuta dan Kanda Empat Dewa. Karena benihnya menjadi Kala, rasanya menjadi Atma, intisarinya menjadi Dewa; nah, itulah yang mengasuh manusia sejak ia hidup sampai mati. Hal itulah yang menciptakan sifat buruk (ala) maupun baik (ayu), mendatangkan kematian maupun kehidupan, menciptakan kesengsaraan (papa) maupun surga; surga saat masih hidup maupun surga setelah mati, menciptakan kebaikan dan ketulusan. Itulah yang patut diwaspadai dalam perilaku menjadi manusia, karena manusia adalah rumah bagi surga, sebagai jalan kehidupan, jalan kematian, jalan baik dan buruk, yang menyusup menjadi sifat perilaku. Manusia itu tidak jauh antara mati dan hidupnya, berada di satu tempat yang sama. Kedua putra-putrinya kembali bertanya, “Paduka Sang Resi, mengapa bisa ada Kanda Empat Dewa dan Kanda Empat Bhuta, bagaimanakah penjelasannya itu Ratu?” Beliau lalu bersabda, “Ya, begini anakku ceritanya (kandanipun). Ari-ari, energinya menjadi Antapreta, rasa dari ari-ari menjadi Leluhur (Pitara), intisari dari ari-ari menjadi Dewa, yaitu ada Dewa di Pura Puseh. Kemudian di dalam jantung (papusuh), menjadi Anggapati, surganya ada pada Hyang Iswara, bertempat pada pikiran/kesadaran (idep). Kemudian darahnya menjadi Kala, rasanya menjadi Atma, intisarinya menjadi Dewa Dalem, kembali ke dalam hati, menjadi…
[8b] di Banaspati, swargania Batara Brahma, magênah ring manah. Malih yeh nyome dadi Dêngên, rasania dadi Atma, sarinia dadi Dewa Tungkub, mulih ring ungsilan, dadi Mrajapati, swargania Batara Mahadewa, dadi sabda. Malih luwun-luwunia, dadi Buta, rasania dadi Soga-atma, sarinia dadi Dewa Pasaren, mulih ring ampru, dadi Banaspatiraja, swargania Batara Wisnu, dadi ambêk. Punika kanda êmpat buta, muah kanda êmpat dewa
[9a] arania, sabdania iki: ih, ah, eh, huh. Sabdan dewa iki: ing, ang, eng, ung. Sabdan atma iki: ngang, ngong, ngung, anging sami kawah, sami swarga dadinia. Malih nêmbah matur sang kakalih, Inggih ratu sang Rêsi, sapunapi awinan sinêngguh kawah, klawan swarga, emêng kawula ta, pakulun, raris sumawur ida sang yogi swara. Uduh anak ingsun kita, sapuniki parikandanipun, i dasa bayu dadi dasendria, panca bayu, dadi pancendria, ika
[9b] tunggal dadi tatêlu, bayu sabda idêp. Nah to buin ya manunggal dadi dadua, ane dadua buin manunggal dadi abêsik. Yan suba keto ban nunggalang, to mangilangang lêtuhe, swarga juga kapanggih. Malih umatur sang putra kakalih, Inggih ratu sang Rêsi, sapunapi panunggalan punika, sumawur ida sang Rêsi Brata, Nah sapuniki cêning, ane mawasta bayu, matêmahan aksara, nah kene aksarania: sa, ba, ta, a, i, na, ma, si, wa, ya, malih ne mawasta bayu, matêmahan pancaksara, kene
Terjemahan :
…Banaspati, surganya adalah Bhatara Brahma, bertempat di dalam pikiran (manah). Kemudian air ketubannya (yeh nyom) menjadi Dengen, rasanya menjadi Atma, intisarinya menjadi Dewa Tungkub, masuk kembali ke dalam buah pinggang/testis (ungsilan), menjadi Mrajapati, surganya adalah Bhatara Mahadewa, mewujud sebagai ucapan (sabda). Kemudian lemak/lendir rahim (luwu-luwu) menjadi Bhuta, rasanya menjadi Soga-atma, intisarinya menjadi Dewa Pasaren, masuk kembali ke dalam empedu (ampru), menjadi Banaspatiraja, surganya adalah Bhatara Wisnu, mewujud sebagai keinginan/perasaan (ambek). Itulah yang dinamakan Kanda Empat Bhuta dan Kanda Empat Dewa. Suara ucapan (batin) dari bhuta adalah: ih, ah, eh, huh. Suara dari dewa adalah: ing, ang, eng, ung. Suara dari atma adalah: ngang, ngong, ngung. Namun semuanya bisa menjadi neraka (kawah) maupun menjadi surga. Kedua anak tersebut kembali menyembah dan berkata, “Wahai Ratu Sang Resi, bagaimanakah alasannya sehingga disebut neraka dan surga? Hamba merasa bingung, Guru.” Sang Yogiswara lalu menjawab, “Wahai anak-anakku sekalian, begini penjelasannya. Sepuluh energi (Dasa Bayu) menjadi sepuluh indra (Dasendriya), lima energi (Panca Bayu) menjadi lima indra (Pancendriya). Semuanya itu menyatu menjadi tiga, yaitu: bayu (tenaga/nafas), sabda (ucapan), dan idep (pikiran). Nah, yang tiga itu menyatu lagi menjadi dua, dan yang dua itu menyatu lagi menjadi satu. Jika sudah bisa menyatukannya seperti itu, hal itu akan menghilangkan segala kekotoran (letuh), dan surga sajalah yang akan ditemui.” Kedua putra-putrinya kembali bertanya, “Wahai Ratu Sang Resi, bagaimanakah cara penyatuan tersebut?” Sang Resi Brata menjawab, “Nah begini anakku, yang disebut bayu itu mewujud menjadi aksara. Begini aksaranya: Sa, Ba, Ta, A, I, Na, Ma, Śi, Wa, Ya (Dasaksara). Ada pula yang disebut bayu mewujud menjadi Pancaksara, begini…
[10a] aksarania: sang, bang, tang, ang, ing. Malih ne mawasta triaksara: ang, ung, mang. Malih ne mawasta rwa bineda iki: ang, ah. Malih nunggal iki: ong, puput panunggalan ipun. Buin ada tri aksara, kewala ada rupa dogen, kene rupane:…………, ya nunggalang kene,…………., (ong), tuah amonto puput pangrêgêp ida sang rêsi, anging arang wong mamanggih yan tan panugrahan sang hyang suksma, punika awinan sang mahyun ring tutur darma pandita
[10b] mabrêsih skala, malih mabrêsih niskala, apan manusa maraga skala, maraga niskala, ring skalane apang bna brêsih, apan bna madukan di skalane, têkening ring niskalane bina pakatonanipun. Malih umatur sang putra kakalih, Singgih paduka sang Rêsi, warahana denia trang ring kawula, raris sumawur sang Rêsi Brata, Uduh cêning sapuniki kawitne, salwir kapangan antuk i meme miwah ibapa, to sane kapangan kinum, sarinia manadi kama, kamane ento dadi
[11a] manusa, manusane mawak lêtuh, apan kadaden kama, kadadenan gêtih, ika lêtuh skalane, kulit, daging, sumsum, ika ngaran, kawah, ane mawasta swarga, bayu, sabda, idêp, ika swargan, malih isin punika, kala, atma, dewa, kaadukang ring kamane, kala, atma, dewane, barêng lêtuh, krana ada nêraka sêkala, nyusup ring manusa, luirnia, ane mawasta nêraka sêkala, peceng, perot, matiwala, gondong, kutung, ki
Terjemahan :
…aksaranya: Sang, Bang, Tang, Ang, Ing. Ada lagi yang disebut Triaksara: Ang, Ung, Mang. Ada lagi yang disebut Rwa Bhineda yaitu: Ang, Ah. Dan ketika menyatu menjadi: Ong. Demikianlah akhir dari penyatuan tersebut. Ada lagi tiga aksara yang hanya berupa wujud lambang saja, seperti ini wujudnya: [lambang rerajahan/aksara suci], dan jika disatukan menjadi seperti ini: (Ong). Hanya sebatas itu selesainya pemusatan pikiran (pangregep) dari Sang Resi. Namun sangat jarang ada orang yang bisa menemuinya jika tanpa anugerah dari Sang Hyang Suksma. Itulah sebabnya bagi orang yang menginginkan ajaran kebenaran pendeta (tutur dharma pandita) harus menyucikan diri secara sekala (nyata) dan juga menyucikan diri secara niskala (gaib). Karena manusia itu berwujud nyata (skala) dan berwujud gaib (niskala). Secara nyata harus dibersihkan, karena manusia penuh dengan campuran kotoran di dunia nyata, begitu pula di dunia gaib berbeda lagi wujudnya. Kedua anak tersebut kembali berkata, “Wahai Paduka Sang Resi, berikanlah penjelasan agar terang benderang bagi hamba.” Resi Brata lalu menjawab, “Wahai anakku, begini awalnya. Segala apa saja yang dimakan dan diminum oleh ibu dan ayah, intisari dari makanan dan minuman tersebut menjadi benih (kama). Benih itulah yang menjadi manusia. Manusia itu berwujud kotor (letuh), karena tercipta dari benih dan tercipta dari darah. Itulah kekotoran ragawinya (skala): kulit, daging, dan sumsum, itulah yang disebut neraka (kawah). Sedangkan yang disebut surga adalah: bayu (nafas), sabda (ucapan), dan idep (pikiran), itulah surganya. Ditambah lagi isi dari raga tersebut yaitu: kala, atma, dan dewa yang tercampur di dalam benih. Kala, atma, dan dewa tersebut ikut menjadi kotor. Karena itulah ada neraka nyata (neraka sekala) yang menyusup ke dalam diri manusia. Contohnya yang disebut neraka nyata yaitu: buta sebelah (peceng), pincang (perot), juling (matiwala), gondok (gondong), buntung (kutung), jari tangan berlebih/cacat (kiting)…
[11b] ting, darih, gudug, buduh, ayan, 10, warna. Ane mawasta nraka niskala, kênêhnia sakit ati, bayu, sabda, idêp, rasa mengêt, sami nêraka, kêrana ada mati magantung, nêbêk raga, mati ngamuk, punika, dewa kalania sami nraka, sang atmania nêraka, ring dumadinia, ngaba gring malagendah, punika krana ada prêdana idup, prêdana mati. Malih ne mawasta prêdana idup, bau lêkad matêlah-têlah, kêtus pungsêd, matêlu bulanan, maotonan,
[12a] matubah, mabiakawon, makala-kalan, maklias, makala hning, mapadudus, mawintên agung, punika ngawe brêsih skala, ring idupe. Malih prêdananing mati, manutugang buka têlun. Yan matêlah-têlah solas dina, ngaben, mapuwun, nyêkah mamukur. Punika gawe, pada ring lawan, matêlah-têlah, kêpus pungsed, samania. Yan sang rêsi, nora wruh, ngawas sang hyang atma, branane liu têlah, atmane tulus kasasar. Yan sang
[12b] rêsi wruh angawas atmanira, malih wruh ngarad sang hyang atma, tumulih panugrahanira, saking brata tapa, wruh mangarad nyaman sang mati. Malih swargan sang hyang atma, krana sang rêsi tan surud, ngamong tapa brata, malih panugrahan, punika sadianga pisan. Malih yan makalan-kalan, miwah nubah, nêlu bulanin, ngêmpugin, mamêtik jambot, aja sira ngumandêlang balian gênta, tan prasida ikang karya. Malih umatur sang Subrata,
Terjemahan :
…kusta/kulit melepuh (darih), kurap/kudis parah (gudug), gila (buduh), dan ayan. Ada 10 jenis cacat ragawi. Sedangkan yang disebut neraka gaib (neraka niskala) adalah: pikirannya selalu sakit hati, energi, ucapan, pikiran, perasaan, dan kesadarannya semuanya sengsara (neraka). Akibatnya ada yang mati gantung diri, menusuk diri sendiri (nebek raga), atau mati mengamuk. Hal itu terjadi karena dewa dan kalanya semuanya sengsara, sang atma pun sengsara. Dalam kelahirannya ke dunia, ia membawa penyakit yang bermacam-macam (gring malagendah). Itulah sebabnya ada upacara (predana) untuk yang hidup dan upacara untuk yang mati. Yang disebut upacara untuk yang hidup, dari baru lahir diadakan upacara pembersihan (matelah-telah), puput pusar (ketus pungsed), upacara tiga bulanan (matelu bulanan), otonan, upacara penebusan (matubah), mabiakawon, makala-kalaan, maklias, makala hening, mapadudus, hingga mawinten agung. Semua itu berfungsi untuk menyucikan diri secara nyata (skala) selama hidup. Sedangkan upacara untuk yang mati, dilanjutkan setelah kematian. Seperti upacara pembersihan sebelas hari (matelah-telah solas dina), ngaben, membakar jenazah (mapuwun), serta nyekah dan mamukur. Upacara tersebut memiliki kedudukan yang sama dan sebanding dengan upacara pembersihan saat baru lahir dan puput pusar. Jika sang pendeta (resi) tidak paham cara melihat/Menuntun Sang Hyang Atma, meskipun harta benda banyak habis untuk upacara, sang atma akan tetap tersesat. Jika sang resi paham cara mengawasi atmanya, serta paham cara mengundang/menuntun Sang Hyang Atma, dibarengi dengan anugerah beliau yang diperoleh dari pelaksanaan tapa brata, maka ia akan mampu menuntun roh saudara dari orang yang meninggal tersebut. Sehingga bertemulah surga bagi Sang Hyang Atma. Oleh karena itu, sang resi tidak boleh berhenti menjalankan tapa brata demi mendapatkan anugerah, hal itu sangatlah utama. Selain itu, jika melaksanakan upacara makala-kalaan, menebus dosa (nubah), tiga bulanan, tumbuh gigi (ngempugin), atau potong rambut pertama (mametik jambot), janganlah engkau hanya mengandalkan dukun yang memakai genta (balian genta), karena upacara tersebut tidak akan berhasil dengan sempurna. Kembali Sang Subrata menghadap,
[13a] muah sang Sri Satiakrêti, Inghgih ratu sang Rêsi asapunapi sane patut pa mrêdanane, mangdene tan salah para, yan mrasteka rare, nêlu bulanin, ngotonin. Nah kene cêning kramanipun, masih sang suba wruh ring katatwan raga, wênang mangantêbang bantên, nah apa krana keto, apan, dewa, pitara, kala, to buka tatêlu ngaraganin sang rare, mawak bayu, sabda, idêp, kalane manadi bayu, atmane manadi sabda, dewane dadi idêp, ênto ane tatêlu
[13b] sing ja dadi bêlas, yan ilang abêsik, dadi ilang makêjang, yan têka abêsik, têka ya makêjang, apan to sang atma ngajak dumadi, dadi manusa, atmane dadi urip, dewa, kala, to dadi bikas, krana ada bikase dadua, jêle têken mêlah, mati têken idup, pulês têken mangêndusin, darma têken badohos, bêlog têken ririh. Gunane masih ada dadua, gunan kalane dadi liak, gunan dewane dados amba. Yan mrasteka manusa, yan tan uruh ngarad dewa, ngarad atma,
[14a] tan prasida ikang karya, waluya upakara, kutang ring têngahing marga, wiadin sang brahmana rêsi, wiadin sang bujangga rêsi, yan tan ida uning asapunika, nalêr tan prasida ikang karya, kajarnia rêsi corah aranta. Tan kacrita gêlis umatur sang putra kakalih, Inggih titiang nunas lugra kêni sampun ratu titiang, kêni paraning tulah, asapunapi awinan ida sinangguh corah, apan sampun sang rêsi ida ngaragayang weda. Nah kene cêning tingkahe, dudu wedania,
Terjemahan :
…dan juga Sang Sri Satiakreti berkata, “Wahai Ratu Sang Resi, bagaimanakah upacara (pamredanane) yang benar agar tidak salah arah ketika menyucikan bayi, baik saat tiga bulanan maupun otonan?” “Nah, begini caranya anakku. Orang yang sudah paham akan hakikat jati diri (katatwan raga) sajalah yang berwenang menghantarkan (mangantebang) banten/sesajen. Mengapa demikian? Karena dewa, pitara (leluhur), dan kala, ketiga hal itulah yang membentuk raga sang bayi, yang berwujud energi (bayu), ucapan (sabda), dan pikiran (idep). Kalanya menjadi bayu, atmanya menjadi sabda, dan dewanya menjadi idep. Ketiga hal tersebut tidak boleh terpisahkan. Jika hilang satu, maka hilanglah semuanya. Jika datang satu, maka datanglah semuanya. Karena sang atma mengajak mereka bersama-sama menjelma menjadi manusia. Atma menjadi kehidupan (urip), sedangkan dewa dan kala menjadi sifat/perilaku. Oleh karena itu, ada dua sifat yang bertolak belakang: buruk dan baik, mati dan hidup, tidur dan terjaga, kebenaran (dharma) dan kejahatan (badohos), bodoh dan pintar. Kemampuannya (guna) pun ada dua: kemampuan kala menjadi leak (penyihir), kemampuan dewa menjadi penolong (amba/balian). Jika mengupacarai manusia, apabila tidak tahu cara mengundang (ngarad) dewa dan mengundang atma, maka upacara tersebut tidak akan berhasil. Sesajen upacara itu sia-sia, bagaikan dibuang di tengah jalan. Walaupun seorang pendeta Brahmana (Brahmana Resi) atau pendeta Bujangga (Bujangga Resi), jika beliau tidak tahu hal demikian, upacaranya pun tidak akan berhasil, dan beliau disebut sebagai resi yang curang (resi corah).” Tidak diceritakan panjang lebar, kedua anak tersebut segera berkata, “Wahai Ratu, hamba memohon izin, semoga hamba tidak terkena kutukan. Mengapa beliau disebut curang/palsu, padahal sang resi sudah melafalkan kitab suci Weda?” “Nah, begini keadaannya anakku. Bukan Wedanya yang salah, melainkan…
[14b] anggenia ngawedain. Dudu sêsapania, anggenia nganteb bantên, dudu pangastawania, anggenia ngarad. Nah ênto mawasta corah, asing mamauk mawasta corah, asing corah mawasta dusta. Apan ida sang rêsi sami paragayan patirtan, wênang ngadu darma pitutur, mangulah dasa brata, mangadêg darma jati, triwikrama catur buja. Malih umatur sang putra kakalih, Tabeta pakulun kaula umatur, nuhun trang kang kaula, ring rasa
[15a] ning triwikrama, muang ring rasaning catur buja, raris sumawur ida sang Rêsi, Nah kene cêning patute sang rêsi, ane madan triwikrama, maraga Sang Hyang Tiga-wisesa, Sang Hyang Jagat-wisesa, mêtu ring bungkahing bayu, Sang Hyang Antara-wisesa, mêtu ring bungkahing sabda, Sang Hyang Adnyana wisesa, mêtu ring bungkahing idêp, iti pangastawan Sang Hyang Jagat-wisesa, m: ong, ang, Sang Hyang Jagat-wisesa, mêtu sira ring bayu, alungguh sira ring bungkahing adnyana sandi, ong, ong sri jagat guru paduka ya namah swaha,
[15b] poma. Iti pangastawanira, Sang Hyang Antara-wisesa, m: ong, ong Sang Hyang Antara-wisesa, ya namah swaha, mêtu sira alungguh ring têlênging adnyana sandi, ong, ong sri Antara-wisesa, jagat guru, paduka ya namah swaha, poma. Iti pangastawane ring Sang Hyang Adnyana-wisesa sandi, m: ong, mang, Sang Hyang Adnyana sandi wisesa ya namah swaha, alungguh sira ring tungtunging adnyana sandi, ong, ong Adnyana-wisesa sandi, jagat guru paduka ya namah swaha
Terjemahan :
…cara diri sang pendeta dalam menggunakannya saat memuja. Bukan doa permohonannya (sesapania) yang salah, melainkan cara menggunakannya saat menghantarkan banten. Bukan puji-pujiannya (pangastawania) yang salah, melainkan caranya dalam mengundang roh. Nah, hal itulah yang dinamakan curang (corah). Setiap yang berbohong disebut corah, dan setiap yang corah disebut berdosa/pendusta. Karena sang resi sejatinya adalah perwujudan dari air suci (patirtan), yang wajib menerapkan ajaran kebenaran, menjalankan sepuluh pengendalian diri (dasa brata), menegakkan kebenaran sejati, serta menguasai ajaran Triwikrama dan Catur Bhuja. Kedua anak tersebut kembali berkata, “Mohon ampun hamba menghadap, hamba memohon kejelasan mengenai makna dari Triwikrama dan makna dari Catur Bhuja.” Sang Resi lalu menjawab, “Nah, begini kewajiban yang benar dari seorang resi. Yang dinamakan Triwikrama adalah perwujudan dari Sang Hyang Tiga Wisesa: Sang Hyang Jagat-wisesa muncul dari dasar energi (bayu); Sang Hyang Antara-wisesa muncul dari dasar ucapan (sabda); Sang Hyang Adnyana-wisesa muncul dari dasar pikiran (idep). Ini adalah doa pujaan untuk Sang Hyang Jagat-wisesa, mantranya: Ong, Ang, Sang Hyang Jagat-wisesa, muncullah Engkau dari bayu, bertakhtalah Engkau di dasar adnyana sandi, Ong, Ong Sri Jagat Guru Paduka ya namah swaha, poma (terjadilah). Ini adalah doa pujaan untuk Sang Hyang Antara-wisesa, mantranya: Ong, Ong Sang Hyang Antara-wisesa ya namah swaha, muncullah Engkau dan bertakhtalah di lubuk adnyana sandi, Ong, Ong Sri Antara-wisesa Jagat Guru Paduka ya namah swaha, poma. Ini adalah doa pujaan untuk Sang Hyang Adnyana-wisesa sandi, mantranya: *Ong, Mang, Sang Hyang Adnyana sandi wisesa ya namah swaha, bertakhtalah Engkau di puncak adnyana sandi, Ong, Ong Adnyana-wisesa sandi Jagat Guru Paduka ya namah swaha…
[16a] poma. Nah keto pangastawan ida Sang Hyang Jagat-wisesa, anging pada ida madruwe sisia. Malih sang Subrata matur, Inggih ratu punapi awinan ida pada madruwe sisia. Ah kene cêning apan mula kamulania tatêlu, kabisania 3, jêlenia, 3, mlah yane, 3, bawania, 3. Malih umatur ida ianak, Inggih ratu sang Rêsi, maka awinan, karawos wantah tatiga, sapunapi katêrangan ipun ratu, raris ngandika ida sang Rêsi yadnya,
[16b] Nah kene kawite, krana tatêlu, bayu, sabda, idêp, ênto ne madan kawah tatêlu, jêlen bayune kawah, jêlen munyine kawah, jêlen kênêhe kawah. Yan rahayu bayu, swarga, rahayu munyi swarga, rahayu kênêh swarga. To bayu, sabda, idêp mangawakin, ditu nunggal papa swargane sang manusa. Dadi jêle, dadi mêlah, dadi guna jêle, dadi guna mêlah. Buin gunane nesti, naut, nêluh, ngaleak, ênto kahawakang ban I Buas, nongos di gumi Bêdol,
[17a] dadi pasambungan basang wayahe, ring basang ngudane, di pangantungan kakondone, barêng sang Antapreta, sang kala, sang buta, sang dêngên, ênto ne kahawakang ban I Buas, Ni Ranggreng Jirah, Ni Ratna manggali, Ni Larung, Ni Kekek, I Guyang, I Kadêbong basah, Ni Gabdil, I Curenggeh, I Sawandana, I Lênda, I Lêndi, I Kêtepeng-reges, to makêjang sisian Ni Rangdaning Jirah. Gunania patpat paturu luh, madan I Aji, I Mêlok, I Dêdês, I Lê
Terjemahan :
…poma. Nah, begitulah doa pujaan untuk Sang Hyang Jagat-wisesa, namun semuanya memiliki pengikut/murid (sisia).” Sang Subrata bertanya, “Wahai Ratu, mengapa semuanya memiliki murid?” “Ah, begini anakku, karena pada dasarnya bersumber dari tiga hal: keahliannya ada 3, keburukannya ada 3, kebaikannya ada 3, dan pembawaannya ada 3.” Sang anak kembali bertanya, “Wahai Ratu Sang Resi, apa sebabnya pembicaraan ini selalu merujuk pada jumlah tiga, bagaimanakah penjelasan rincinya, Ratu?” Sang Resi Yadnya lalu bersabda, “Nah, begini awalnya mengapa berjumlah tiga; yaitu bayu, sabda, idep. Itulah yang disebut tiga neraka (kawah tatelu). Buruknya energi/nafas adalah kawah, buruknya ucapan adalah kawah, buruknya pikiran adalah kawah. Sebaliknya, jika energinya baik maka itu surga, ucapan yang baik adalah surga, pikiran yang baik adalah surga. Bayu, sabda, idep itulah yang menjiwai raga. Di sanalah menyatu penderitaan (papa) dan surga dari manusia. Bisa menjadi buruk, bisa menjadi baik, menjadi ilmu hitam (guna jele) maupun ilmu putih (guna melah). Adapun ilmu hitam seperti menyantet (nesti, naut, neluh) dan mengubah wujud menjadi leak, hal itu diwujudkan oleh I Buas yang tinggal di daerah Bedol, menjadi penghubung antara usus tua (basang wayah) dan usus muda (basang nguda) pada gantungan kantung kemaluan, bersama dengan Sang Antapreta, sang kala, sang bhuta, dan sang dengen. Hal itulah yang diwujudkan oleh I Buas, Ni Ranggreng Jirah, Ni Ratna Manggali, Ni Larung, Ni Kekek, I Guyang, I Kadebong Basah, Ni Gabdil, I Curenggeh, I Sawandana, I Lenda, I Lendi, I Ketepeng-reges; itu semua adalah murid-murid dari Ni Rangda ing Jirah. Ilmu gaibnya ada empat dan semuanya berwujud perempuan, bernama I Aji, I Melok, I Dedes, I Lenyad…
[17b] nyad, to paican Batari Durga, ida Hyang Batari Durga, magênah ring gebering lidah bêtene, I Dewa Dalêm Mrajapati, magênah di bongkol lidahe, ênto madan setra Gandamayu, buin yan anggon kawisesa, sangkêp ka Gunung Agung, imanusa sakti rêgêp, tunggal maring atmane, sang manon kalane, Anggapati, Banaspati, Prajapati, Banaspati-raja. Malih I Purwanggana, I Jayeng-rana, ênto sami ajak, malih mantrane kaputusane itung, yan Dalêm Sume
[18a] ru, Dalêm Mêkêtu, Dalêm Sinunggal, I Dewa Dalêm ajak, tunggalang ring sang manon, ring imanusa sakti, nyamane ajak mabrêsih, mabrata ajak, gêlunin ajak madahar, mambuh ajakin, rêgêpang ragayang Siwa, Sada Siwa, Prama Siwa, Sang Hyang Darma Siwa, ênto rêgêpang. Anging nyamane makêjang brêsihin, dewa, kala, atma, anggo di ragane, wnang brêsihin, êda ngandêlang mabrêsih aji bantên, wiadin tirtan sang brahmana, wiadin toyan sênggu, toyan
[18b] dewa, yan kulit daging mabiliakna. Yan bayu, sabda, idêp, rasa, mengêt, ênto tusingja kêna, malih pabrêsihan ênto, nata yasa, yoga, sêmadi, nah apa kranane keto, skalane mabrêsih skala, niskalane mabrêsih niskala, ane madan niskala, ênto tonden mabrêsih. Malih ianak umatur, inggih ratu sapunapi reh sampun ngangge krêta weda ida, Uduh kene cêning pamargin
Terjemahan :
…itu adalah anugerah dari Bhatari Durga. Beliau, Hyang Bhatari Durga bertempat pada lipatan bawah lidah. Sedangkan I Dewa Dalem Mrajapati bertempat di pangkal lidah, tempat itulah yang disebut kuburan Setra Gandamayu. Lebih lanjut, jika digunakan untuk kesaktian/kekuatan gaib (kawisesa), berkumpulnya menuju Gunung Agung. Manusia sakti akan memusatkan pikiran (regep), menyatu dengan atmanya, serta mengendalikan sang kala dalam dirinya yaitu: Anggapati, Banaspati, Mrajapati, dan Banaspatiraja. Juga I Purwanggana dan I Jayengrana, semuanya diajak serta. Ditambah lagi dengan mantra-mantra tingkat tinggi (kaputusan), seperti Dalem Semeru, Dalem Meketu, Dalem Sinunggal; I Dewa Dalem diajak serta, disatukan di dalam batin sang pengamat (sang manon), di dalam diri manusia sakti. Saudara-saudara gaibnya diajak bersama-sama menyucikan diri, diajak menjalankan brata, dirangkul (gelunin) saat makan, dan diajak saat keramas (mambuh). Pusatkan pikiran dan wujudkan diri sebagai Siwa, Sada Siwa, Parama Siwa, dan Sang Hyang Dharma Siwa; itulah yang harus dipusatkan dalam pikiran. Namun, semua saudara gaib itu harus dibersihkan: dewa, kala, dan atma yang digunakan di dalam tubuh wajib disucikan. Jangan hanya mengandalkan pembersihan lewat sesajen (banten), ataupun air suci (tirta) dari pendeta Brahmana, air dari Senggu (Sengguhu), maupun air suci dewa, karena itu hanya membersihkan kulit dan daging luarnya saja. Sedangkan bayu, sabda, idep, perasaan, dan kesadaran, hal-hal itu tidak akan terjangkau oleh air suci luar. Adapun penyucian batin tersebut harus melalui penataan perbuatan (yasa), yoga, dan semadi. Nah, mengapa demikian? Karena yang nyata disucikan secara nyata, yang gaib disucikan secara gaib. Apa yang disebut gaib itu jika belum disucikan (secara batin), maka ia belum bersih seutuhnya. Sang anak kembali bertanya, “Wahai Ratu, bagaimanakah halnya jika beliau sudah menggunakan ajaran suci Weda (kerta weda)?” “Wahai anakku, begini jalannya…
[19a] ênto, yan sampun uning ring marga kasunian, uning mangastawa, uning ngarad kala, dewa, atma, tur uning ngatonang atmanira, ênto mawasta sang rêsi putus, yadian sang brahmana, bujangga, satria, arya, kasinoman, yan sampun katon denia, sang hyang atma, wênang sakama-kama manahnia, ênto mawasta anak menak, sida ikang gawe poma. Malih umatur sang putra maka kalih, Inggih ratu sang Rêsi, yan kadi titiang asapunapi, patut dados titiange,
[19b] kêni sampun titiang talpaka, nunas ring singgih pranda, raris ngandika ida sang rêsi Angastiaprana, Uduh cêning anak ingsun, sama kawênangan sang kakung lawan sang wadon, apan tunggal kawitnia nguni, kama ya pada kama, bayu ya pada bayu, rasa ya pada rasa, anging apang priksa ngamong kayun, yan kirang priksa ring raga, ala kapanggih, lamun priksa ngamonga kayun, rahayu kapangagih, apan tunggal gênah skalane ring niskalane, yan ala ring skalane, ring niskalane
[20a] barêng ya ala. Yan ya rahayu ring skalane, barêng ring niskalane rahayu, swarga skala, ring niskalane masih swarga ya, apan skalane dadi wadah kaniskalan. Malih umatur ida ianak kalih, Ratu paduka singgih padanda, kaula nunas sane trang pisan, raris mangandika ida sang Rêsi. Nah kene cêning, apang trang cêning miarsayang ring ragan cêninge. Ane madan skala, kulit, isi, wat, balung, sumsum, nah to di ragan cêninge skala.
Terjemahan :
…hal tersebut. Jika sudah paham akan jalan keheningan (marga kasunian), paham cara memuja, paham cara mengundang kala, dewa, dan atma, serta mampu melihat atmanya sendiri, itulah yang disebut sebagai pendeta yang sempurna (sang resi putus). Baik ia seorang Brahmana, Bujangga, Ksatria, Arya, maupun masyarakat biasa (kasinoman), jika Sang Hyang Atma sudah dapat ia lihat, maka segala kehendak pikirannya akan mewujud. Itulah yang disebut orang mulia (anak menak), segala usahanya pasti berhasil (sida ikang gawe poma).” Kedua anaknya kembali bertanya, “Wahai Ratu Sang Resi, jika seperti keadaan hamba ini, bagaimanakah yang sepatutnya bagi hamba? Semoga hamba tidak dianggap durhaka (talpaka) bertanya kepada Singgih Peranda.” Resi Agastyaprana lalu bersabda, “Wahai anakku sekalian, hak dan kewajibannya sama antara laki-laki dan perempuan. Karena dari awal mulanya dahulu adalah tunggal: benih (kama) sama-sama benih, energi (bayu) sama-sama bayu, rasa sama-sama rasa. Namun hendaknya harus waspada dan teliti dalam mengendalikan pikiran (ngamong kayun). Jika kurang waspada terhadap diri sendiri, maka keburukan yang akan ditemui. Jika waspada dalam mengendalikan pikiran, maka keselamatan/kebaikan yang akan ditemui. Karena tempat dunia nyata (skala) dan dunia gaib (niskala) itu adalah satu kesatuan. Jika buruk di dunia nyata, maka di dunia gaib pun akan ikut buruk. Jika ia baik di dunia nyata, maka di dunia gaib pun akan baik. Surga di dunia nyata, di dunia gaib pun akan berupa surga, karena wujud nyata (skala) berfungsi sebagai wadah dari hal-hal yang gaib (kaniskalan).” Kedua anaknya kembali berkata, “Ratu Paduka Singgih Pedanda, hamba memohon penjelasan yang seterang-terangnya.” Sang Resi kemudian bersabda, “Nah begini anakku, agar terang bagimu dalam merenungkan apa yang ada di dalam tubuhmu sendiri. Yang dinamakan wujud nyata (skala) adalah: kulit, daging (isi), urat (wat), tulang (balung), dan sumsum. Nah, itulah wujud nyatamu.
[20b] Nah yan buat atmane, rasane, mengête, uripe, ênto ya saling krêtiang, awanan ada, pakrêti idup, pakrêti mati, apang pada nêmuang rahayu, jêle mêlah makêjang di ragan cêninge, yan ne jêle saking pawêtuania, ênto madan kawah nraka, ane rahayu mijil saking idewa, ênto madan swarga, ane skala kabuat antuk manusa, ane êning dini di sêkala, sang atma mamuatang, krana ada papa nu idup, ada papa suba mati. Ane
[21a] madan papa nu idup, sakit tan onang sambat, wênang wusan ajak makrama desa, ane madan mati papa, mati salah matine, dadi tumandang, dadi têktêk lintah, dadi iris-iris poh, nah keto pragat pawarah bapa têken cêning. Malih umatur sang putra, inggih ratu padanda, kadi titiang, sapunapi patutne, Kene to cêning plajahin to apang makêjang di ragan cêninge, dewa, kala, atma, atmane di panunggalan cêninge dadi umahne, dadi guna
[21b] dadua, guna ngaleak, 1, guna balian,1, krana dadua lagune, jêle mêlah, pulês ngêndusin, idup mati, papa swarga, blog ririh, darma badohos, pacul bangga, trêsna gêdêg timpalne, anak mula pada matimpal, kala, têken dewane. Krana anake maturan, maruntutan nasi warna, nah to apang cêning nawang, dening ane kaastawa, dewa, kala, atma, weda pangastawane tatêlu, pangastawa kala, 1, pangastawa dewa
Terjemahan :
Sedangkan mengenai atma, rasa, kesadaran, dan kehidupan, hal-hal itulah yang harus saling disucikan (saling kretiang). Itulah sebabnya ada upacara penyucian untuk yang hidup (pakreti idup) dan upacara penyucian untuk yang mati (pakreti mati), agar sama-sama menemui keselamatan. Buruk dan baik semuanya ada di dalam tubuhmu sendiri. Jika hal buruk yang muncul dari kelahiran raga, itulah yang disebut neraka (kawah neraka). Sedangkan hal baik yang muncul dari kedewatan, itulah yang disebut surga. Wujud nyata yang diusahakan oleh manusia, yang menjadi jernih di dunia nyata ini, hal itulah yang diutamakan oleh sang atma. Karena itulah ada penderitaan saat masih hidup, dan ada pula penderitaan setelah mati. Yang dinamakan penderitaan saat masih hidup adalah: mengidap penyakit parah yang tidak bisa diucapkan/disembuhkan, sehingga diberhentikan dari kegiatan bermasyarakat (makrama desa). Yang dinamakan mati sengsara (mati papa) adalah mati yang salah caranya (mati salah pati/ulah pati), penjelmaannya menjadi ulat daun (tumandang), menjadi lintah yang dipotong-potong (tektek lintah), atau menjadi hama mangga (iris-iris poh). Nah, begitulah akhir dari nasihat ayah kepadamu. Sang anak kembali bertanya, “Wahai Ratu Pedanda, jika seperti hamba ini, bagaimanakah yang sepatutnya dilakukan?” “Begini anakku, pelajarilah hal tersebut agar engkau paham bahwa semuanya ada di dalam tubuhmu: dewa, kala, dan atma. Atma dalam kesatuan dirimu menjadi rumahnya, yang memunculkan dua kemampuan (guna): 1) kemampuan menjadi leak (ilmu hitam), dan 1) kemampuan menjadi balian (tabib/ilmu putih). Karena segala hal memiliki dua sisi aliran: buruk dan baik, tidur dan terjaga, hidup dan mati, sengsara dan surga, bodoh dan pintar, kebajikan (dharma) dan kejahatan (badohos), petani jelata (pacul) dan orang sombong/bangsawan (bangga), cinta kasih (tresna) berteman dengan kemarahan (gedeg). Segala hal dari awal memang diciptakan berpasangan/berteman, antara kala dengan dewa. Itulah sebabnya orang-orang menghaturkan sesajen yang disertai dengan nasi berwarna (nasi warna). Nah, hal itu agar engkau tahu, sebab yang dipuja adalah dewa, kala, dan atma. Doa pemujaan Wedanya ada tiga: 1) pemujaan untuk kala, dan pemujaan untuk dewa…
[22a] pangastawa atma, 1, yan tuara keto, nora ada nampi babantênane, prabia waluya makutang di têngah jalane, nah keto samania. Bwin cêning tastra di ragan cêninge pêtekin, yan ane ma gênah di lontare, waluya orta ênto, twara ja ada gunane lamun apa, kewala orta ênto, tastrane di raga nah ênto dadi guna, dadi sida sakti, pêsu uli bayu, uli sabda, uli idêp, saluire kene, yan kawite twah sarin pangan
[22b] kinume, yan ampas, ya ane dadi bacin, dadi êncêh, sarinnyane dadi kama, uli muani dadi Kama-jaya, uli luh dadi Kama-ratih, nah ênto matêmu ring jêro wêtêng, nah ni meme magênah ring gêdong krêti, nah ênto kawastanin, antuk batara, dadi manusa, ada gêtih, yeh nyom, ari-ari, luwunnya manyarêngin. Bayunia dadi buta, rasania dadi atma, sarinia dadi dewa, krana ada kanda êmpat buta, kanda êmpat dewa,
[23a] kanda êmpat sapta atma, muah nawa sanga. Buin dasaksara, dadi tutur usada kamoksan, luir ya dasaksara di raga kene. SANG: ring papusuh, gunung nia Maha-meru, pawêtunia, Siwa Hyang Iswara, dadarinia Supraba, dewania Hyang Indra, buronia lembu, sanjatania Bajra. BANG: ring ati, gunung ya samudra, tamania Bagenda, buronia wilmana, dewania Sang Hyang Yama, Hyang Brahma, sanjatania Gada, dadarinia, dewi Saraswati. TANG: ring ungsilan, gunungnia
Terjemahan :
…serta 1) pemujaan untuk atma. Jika tidak demikian, tidak akan ada yang menerima persembahan sesajen tersebut, biaya upakara sia-sia bagaikan dibuang di tengah jalan; nah, begitulah hakikatnya. Selain itu anakku, hitung dan dalami aksara suci (tastra) yang ada di dalam tubuhmu sendiri. Jika aksara itu hanya bertempat di atas daun lontar, itu nilainya bagaikan kabar burung belaka, tidak akan ada gunanya sama sekali, melainkan hanya berupa cerita. Aksara suci yang diterapkan di dalam tubuh, nah itulah yang memunculkan fungsi/manfaat, menjadikannya berkekuatan gaif (sida sakti), keluar melalui energi (bayu), melalui ucapan (sabda), dan melalui pikiran (idep). Segala sesuatunya adalah seperti ini: pada awalnya bersumber dari intisari makanan dan minuman. Mengenai ampasnya, itulah yang menjadi kotoran padat (bacin) dan kotoran cair (enceh). Sedangkan intisarinya menjadi benih (kama); dari laki-laki menjadi Kama-jaya, dari perempuan menjadi Kama-ratih. Nah, hal itu bertemu di dalam rahim/perut. Tempat sang ibu tersebut dinamakan Gedong Kreti. Di sanalah atas kehendak Bhatara wujud tersebut menjadi manusia; ada darah, air ketuban, ari-ari, dan lemak rahim yang menyertainya. Energinya menjadi bhuta, rasanya menjadi atma, intisarinya menjadi dewa. Oleh karena itu ada Kanda Empat Bhuta, Kanda Empat Dewa, Kanda Empat Sapta Atma, serta Nawa Sanga. Lebih lanjut mengenai sepuluh aksara suci (Dasaksara), yang menjadi ajaran pengobatan hingga kebebasan abadi (tutur usada kamoksan), adapun penerapan Dasaksara di dalam tubuh adalah sebagai berikut:
- SANG: bertempat di jantung (papusuh), gunungnya adalah Mahameru, kelahirannya mewujud sebagai Siwa Hyang Iswara, bidadarinya Dewi Supraba, dewanya Hyang Indra, binatang tunggangannya lembu, senjatanya Bajra.
- BANG: bertempat di hati, gunungnya adalah samudra, tamannya Bagenda, binatang tunggangannya wilmana, dewanya Sang Hyang Yama dan Hyang Brahma, senjatanya Gada, bidadarinya Dewi Saraswati.
- TANG: bertempat di buah pinggang/testis (ungsilan), gunungnya adalah…
[23b] gunung Lawu, tamania Botrawit, buronia naga, dadarinia Dewi Tluki, dewania Hyang Mahadewa, pamtunia pandita, trus ring lalata, sanjatania Nagapasa. ANG: ring ampru, gunungnia Nata bang, tamania Windu ratna, buronia garuda, dadarinia, Dewi Rantên-aji, dewania Hyang Wisnu, trus ring ilat, wtunia prabu. ING: ring madia, ring pagantunganing ati gênahnia, gunungnia Argamanik, tamania Tlagakanta, buronia gajah, dewania Siwa Guru, dadari
[24a] Sri Wirancana. NANG: ring paparu, gunungnia toya, tamania sêk paring, buronia swari, sanjatania dupa, dewania Hyang Misora, dadarinia Sri Mahadewi, trus ring irung, wtunia sang brahmana. MANG: ring usus gung, dewania Batara Ludra, dadarinia Manuk swari, buronia singa, sanjatania Moksala, trus ring lidah, wtunia para rêsi. SING: ring limpa, dewania Batara Sangkara, buronia kuntuk, sanjatania Angkus, dadarinia Sri
[24b] Mahadewi, trus ring irung. WANG: ring inêban, dewania Batara Sambu, gunungnia Tambala, buronia warak, sanjatania Trisula, dadarinia Gagar maya, trus ring rambut, wtunia bujangga. YANG: ring madia ring pagantungan papusuh gênahnia, gunungnia Andakwana, tamania padadaran, buronia winata toya, linggan ida Batara Siwa, tunggania dadari kabeh, muang watêk nawa sanga, ring pagantungan papusuh, ring pagantungan ati, gênah ida sang hyang urip.
Terjemahan :
…Gunung Lawu, tamannya Botrawit, binatang tunggangannya naga, bidadarinya Dewi Tluki, dewanya Hyang Mahadewa, kelahirannya mewujud sebagai pendeta (pandita), tembus menuju dahi (lalata), senjatanya Nagapasa.
- ANG: bertempat di empedu (ampru), gunungnya Natabang, tamannya Windu Ratna, binatang tunggangannya garuda, bidadarinya Dewi Ranten-aji, dewanya Hyang Wisnu, tembus menuju lidah, kelahirannya mewujud sebagai raja (prabu).
- ING: bertempat di tengah-tengah, yaitu pada gantungan hati tempatnya, gunungnya Argamanik, tamannya Tlagakanta, binatang tunggangannya gajah, dewanya Siwa Guru, bidadarinya Sri Wirancana.
- NANG: bertempat di paru-paru, gunungnya air (toya), tamannya Sek Paring, binatang tunggangannya burung kasuari (swari), senjatanya dupa, dewanya Hyang Isora (Misora), bidadarinya Sri Mahadewi, tembus menuju hidung, kelahirannya mewujud sebagai seorang Brahmana.
- MANG: bertempat di usus besar (usus gung), dewanya Bhatara Ludra, bidadarinya Manuk Swari, binatang tunggangannya singa, senjatanya Moksala, tembus menuju lidah, kelahirannya mewujud sebagai para resi.
- SING: bertempat di limpa, dewanya Bhatara Sangkara, binatang tunggangannya burung kuntul (kuntuk), senjatanya Angkus, bidadarinya Sri Mahadewi, tembus menuju hidung.
- WANG: bertempat di sekat rongga dada (ineban), dewanya Bhatara Sambu, gunungnya Tambala, binatang tunggangannya badak (warak), senjatanya Trisula, bidadarinya Gagarmaya, tembus menuju rambut, kelahirannya mewujud sebagai pendeta Bujangga.
- YANG: bertempat di tengah-tengah pada gantungan jantung (pagantungan papusuh), gunungnya Andakwana, tamannya Padadaran, binatang tunggangannya burung Winata air, merupakan stana dari Bhatara Siwa, tunggangannya adalah seluruh bidadari serta golongan Dewata Nawa Sanga. Pada gantungan jantung dan gantungan hati itulah tempat dari Sang Hyang Urip (roh kehidupan).
[25a] Punika katuturan pasasatonia, sane munggu ring raga (2) luirnia, badawang nala ring talapak batis kiwa têngên, sang kêbo raja ring jarijin batis kiwa têngên, sang naga wilêt ring tundun batis kiwa têngên, sang lêmbu suranggana ring matan batis kiwa têngên, sang asu gêmplong ring wod, bulun awake alang taji, munyi badohos, ò, api atêgal, sang asu yaksa, ring karna pamêtunia, sang yama ring cangkêm pamêtunia, kayu curiga bulun matane baduwuran,
[25b] ò, sungga kadutan, bulun matane bêtenan, ò, sêgara êndut, lêtêh kênêhe, ò, sêgara api, brahma munyine, ò, batu macêpak, lobang cangkême, ò, titi gonggang, layahe, ò, tukad gêde, pêhêse, ò, ujan gêde, yeh mata, ò, gulêm gêde, rambute, ò, to makêjang bisa mancanen sang hyang atma, yan pacang nga nraka sang hyang atma. Mawanan sang wruh ring tutur, priksa pêsan ring raga, apan saking iraga ngawe jêle mêlahe, krana
[26a] tangar jadmane makênêh dadi pandita. Malih umatur ianak, Inggih ratu sapunapi patutne kêtangaran sang Rêsi, Nah keke tingkahe cêning, jadmane makêjang mawak sêkala abegi, mawak niskala abagi, tur ya ngêlah meme bapa skala, ngêlah nyama ka skala. Ka niskala ngêlah masih meme bapa, ngêlah nyama ka niskala, ngêlah awak ka skala, ka niskala ngêlah masih awak, ênto pada baang mrêta, pada baang tongos. Meme bapa ane ngalêkadang iraga, mula
Terjemahan :
Ini adalah kisah mengenai perwujudan binatang gaib (pasasaton) yang bertempat di dalam tubuh manusia, di antaranya: kura-kura raksasa (Badawang Nala) berada di telapak kaki kiri dan kanan; Sang Kebo Raja berada di jari-jari kaki kiri dan kanan; Sang Naga Wilet berada di punggung kaki kiri dan kanan; Sang Lembu Suranggana berada di mata kaki kiri dan kanan; Sang Asu Gemplong berada di otot tumit, bulu badannya bagaikan taji tegak, suaranya kasar/jahat. Simbol [ò] api di tegalan, Sang Asu Yaksa keluar melalui telinga; Sang Yama keluar melalui mulut; pohon senjata tajam (kayu curiga) adalah bulu mata bagian atas. Simbol [ò] ranjau keris (sungga kadutan) adalah bulu mata bagian bawah. Simbol [ò] lautan lumpur (segara endut) adalah pikiran yang kotor. Simbol [ò] lautan api (segara api) adalah ucapan yang penuh amarah (brahma). Simbol [ò] batu yang terbelah (batu macepak) adalah rongga mulut. Simbol [ò] jembatan yang bergoyang (titi gonggang) adalah lidah. Simbol [ò] sungai besar adalah ludah/dahak (pehese). Simbol [ò] hujan lebat adalah air mata. Simbol [ò] mendung tebal (gulem gede) adalah rambut. Nah, itu semua bisa menyiksa Sang Hyang Atma, jika Sang Hyang Atma tersebut hendak menuju neraka. Oleh karena itu, orang yang paham akan ajaran suci (tutur) akan sangat waspada terhadap tubuhnya sendiri, karena dari diri kitalah yang menciptakan buruk dan baik itu. Oleh sebab itulah, manusia yang berniat menjadi pendeta harus sangat berhati-hati. Sang anak kembali bertanya, “Wahai Ratu, bagaimanakah sepatutnya kewaspadaan dari seorang resi?” “Nah, begini keadaannya anakku. Setiap manusia itu separuh tubuhnya berwujud nyata (skala) dan separuh tubuhnya berwujud gaib (niskala). Serta ia memiliki ibu-ayah nyata, memiliki saudara nyata. Di dunia gaib pun ia memiliki ibu-ayah gaib, memiliki saudara gaib. Memiliki tubuh nyata, di dunia gaib pun memiliki tubuh gaib. Semuanya itu harus sama-sama diberikan sarana kehidupan (mreta) dan sama-sama diberikan tempat. Ibu dan ayah nyata yang melahirkan kita, itu memang nyata ada.
[26b] ada. Meme bapa ane niskala masih ada, ênto nurunang atmane, ibapa madan Nareswara, ni meme Nareswari. Nyamane kaniskalan, I Purwanggana, I Suptanggana, I Suranggana, I Jayengrana. Buin ane ngêmpuang iraga. I Babu Lêmbana, Ni Babu Ugian, Ni Babu Abra, Ni Babu Kakere. Buin ane ajak lêkad, ya apang tawang, ari-aine dadi Antapreta, gêtihe dadi Kala, yeh nyome dadi Dêngên,
[27a] luwune dadi Buta. Ênto ya pada ajak mabrêsih, makliyas, maklêni, to pada mawak kaniskala, gaenin aji sêkala. Yan bna tusing bisa ngarad kala, ngarad atma, ngarad dewa, pêdas tan prasida ikang karya, apitui ja sang brahmana, sang bujangga, yan tan uruh ring weda pangastawa, kado gawene, da mangandêlang balian gênta, yan tusing nawang pangastawania, têken weda pangastawan bantên, têken wedan lis, ênto
[27b] sang rêsi mangda pada uningin ida, apan sang rêsi maka patirtan skala lawan ka niskala. Malih umatursang putra, Ong sriyawe namu namah swaha, inggih ratu awinan tan wênang umandêl sapunapi, apan sang wawalen malingse ring sang dumadi, Ênto cêning sang wawalen, nora wêruh angastawa kakalan sang rare. Muah atman sang rare, katêkaning ane ngaraganin sang rare, muah ane nurunang jadmane makêjang, ênto ya
Terjemahan :
Ibu dan ayah yang gaib (niskala) pun ada, merekalah yang menurunkan atma; sang ayah bernama Nareswara, sang ibu bernama Nareswari. Saudara gaibnya adalah: I Purwanggana, I Suptanggana, I Suranggana, dan I Jayengrana. Adapun yang mengasuh batin kita adalah: I Babu Lembana, Ni Babu Ugian, Ni Babu Abra, dan Ni Babu Kakere. Kemudian yang diajak lahir bersama, hal itu harus engkau ketahui: ari-arinya menjadi Antapreta, darahnya menjadi Kala, air ketubannya menjadi Dengen,
[27a] dan lemak rahimnya (luwune) menjadi Bhuta. Mereka semua itu harus diajak bersama-sama menyucikan diri melalui upacara pembersihan (makliyas, makleni), karena mereka semua berwujud gaib, namun diupacarai dengan sarana nyata (sekala). Jika kita tidak bisa mengundang kala, mengundang atma, dan mengundang dewa, sudah pasti upacara tersebut tidak akan berhasil. Walaupun ia seorang Brahmana maupun Bujangga, jika tidak paham akan Weda pemujaan (weda pangastawa), maka sia-sialah usahanya. Janganlah mengandalkan dukun yang menggunakan genta jika tidak mengetahui doa pemujaannya, serta doa pemujaan sesajen (weda pangastawan banten), maupun mantra pembersihan (wedan lis). Hal-hal itulah
[27b] yang wajib diketahui oleh sang resi, karena sang resi adalah sumber air suci (patirtan) baik di dunia nyata maupun di dunia gaib. Sang anak kembali menghadap dan berkata, “Om Sriyawe namu namah swaha. Wahai Ratu, mengapa tidak boleh dipercaya/diandalkan, bukankah para pelayan upacara (sang wawalen) itu bertugas mengupacarai orang yang lahir?” “Begini anakku, para pelayan upacara (wawalen) tersebut tidak paham cara memuja kekuatan kala dari sang bayi, tidak tahu cara memuja atma sang bayi, hingga hal-hal yang membentuk raga sang bayi, serta dewa yang menurunkan seluruh manusia. Hal-hal itulah yang…
[28a] tan kêna pangastawa. Iti pangastawania, sarana, toya anyar, mawadah payuk, sêkarnia manca warna, asolas swahan, samsam wija kuning, ditu nunas di gênah bantên, panigang sasiane, ring sanggah panampine nunas, m: I Kaki Siwagotra, Nini Siwagotra, sira angatag kabeh, pada dewan sang rare kula, luir Hyang Jagat-wisesa, Hyang Antara-wisesa, Hyang Adnyana-wisesa, sang hyang manunggu urip, muah sang hyang mrêtyu jiwa, maka jiwanira
[28b] rare kula, satkaning pakakalan ipun, muang atmanipun sami, maka rajêg tuwuh, ngarajêgang urip sang rare, kon ia rawuh sami, manyusup ring ragane si jabang bayi, walung kabeh ring raganipun, manusanira. Pakulun angaturana sarining bantên pamrêdanan ipun, apan sampun tutug tigang sasih. Pakulun manusanira, angaturin paduka batara, anyumput sari, mamukti sari, angisêp sari, sarining bantên suci sukla, saha rarasmen
[29a] têgêp, lalawuh miwah pangidêr-idêr, malih angaturin pakakalan ipun, punjung sapangkon nasi warna, enak sira pada mamukti, yan sampun puput, mamukti sarining bantên, manusanira amilaku tuwuh, amilaku urip, nunas tirta pabrêsian pangêning-êning, panglukatan panyudamalan ipun, pangilanganing rêgêd, satêkaning panumadin ipun, pada ring dewanipun, pakakalan ipun, mamatuk pasasaton ipun, muang sang dumadi
Terjemahan :
…tidak mereka jangkau dengan doa pemujaan. Ini adalah mantra pemujaannya. Sarananya: air bersih yang baru (toya anyar), ditempatkan dalam periuk tanah liat (payuk), bunganya sewarna-warni (manca warna), sebanyak sebelas tangkai (asolas swahan), dilengkapi daun yang diiris (samsam) dan beras kuning (wija kuning). Di sanalah memohon di tempat sesajen diletakkan. Pada upacara tiga bulanan, permohonannya ditujukan di Sanggah Panampi (pelinggih penyambutan), mantranya: *Wahai Kaki Siwagotra, Nini Siwagotra, Engkau yang mengumpulkan semuanya, yang menjadi dewa dari bayi hamba, seperti Hyang Jagat-wisesa, Hyang Antara-wisesa, Hyang Adnyana-wisesa, Sang Hyang Penjaga Kehidupan, serta Sang Hyang Mretyu-jiwa yang menjadi jiwa dari
[28b] bayi hamba, beserta seluruh kekuatan kalanya, dan seluruh atmanya semua, yang memperkokoh umur dan memantapkan kehidupan sang bayi. Perintahkanlah mereka semua datang, menyusup ke dalam raga si jabang bayi, ke dalam seluruh tulang-tulang di tubuh manusia ciptaan-Mu ini. Hamba menghaturkan intisari sesajen penyuciannya, karena usianya telah genap tiga bulan. Hamba, manusia ciptaan-Mu, menghaturkan persembahan kepada Paduka Bhatara, untuk mengambil intisari, menikmati intisari, dan menghisap intisari dari sesajen yang suci bersih ini, dilengkapi dengan sarana
[29a] yang lengkap, lauk-pauk serta sesajen pengedar (pangider-ider). Juga menghaturkan persembahan untuk kekuatan kalanya berupa sesajen punjung sepangkon berupa nasi berwarna. Silakan Engkau bersama-sama menikmatinya. Jika sudah selesai menikmati intisari sesajen tersebut, hamba memohon perpanjangan umur, memohon kehidupan, memohon air suci penyucian (tirta pabresihan) yang menenteramkan, air suci pelukatan untuk menyucikan segala noda (panyudamalan), guna menghilangkan segala kekotoran yang dibawa sejak kelahirannya ke dunia, agar dibersihkan bersama dengan dewanya, kekuatan kalanya, menyelaraskan wujud binatang gaibnya (pasasaton), serta roh yang menjelma…
[29b] uli lanang uli wadon, satêkaning pangêmpun ipun, mangda suka brêsih dening tirtan batara, poma rastu poma, poma (3x). Puniki pangantêb bantên pawotonan, ú: toya anyar, mawadah payuk anyar kêdas, nora porong, sêkarnia warna 11, swahan, samsam jangkêp, wija kuning, nunas tirta di gênahnia mabantên. m: oong, ang, ung, mang, pakulun kaki Among nini Among, sira ngamong atma bayuning manusa, pakulun ingsun
[30a] angaturana bantên tatêbasan, pawotonan ipun i anu, pnêk agung pnêk alit, sang wung winangun urip, miwah sêgêhan maulam lumrah gile, jajatah calon, rêmpak waduklik bawi, sasak mêntah, daging sama giling, grih gantal grih kapiting, gring agung, cacêpan, talusawung linêmarang, apanyungjung tunjung bang, tunjung pinge, kalih cuci, sorowan, pang pagêh tuwuh pagêh urip, bantên tamaning jati, kasundaran pras
[30b] panyênêng, kajênêngang dening Siwa Sadasiwa Pramasiwa, kasaksinin denira Sang Hyang Triyodasa-saksi manusanida, pakulun angaturakên sarining bantên pamilakun ipun ianu wantah Paduka Batara katuran, amukti sari anyumput sari, yan sampun puput Paduka Batara amukti sari anyumput sari, manusan ida amilaku rahayu, satêkaning dewa kala atma turunana ipun, apang sami amanggih rahayu, pakulun nini Lulut kaki Lulut, bêcikana rajêgang
Terjemahan :
…baik dari garis laki-laki maupun garis perempuan, beserta para pengasuh gaibnya, agar berkenan menjadi bersih oleh air suci Bhatara. Poma rastu poma, poma (terjadilah 3x).
Berikut ini adalah doa penghantar sesajen otonan (panganteb banten pawotonan). Sarananya: air bersih baru (toya anyar), ditempatkan dalam periuk baru yang bersih dan tidak bocor/cacat (nora porong), bunganya berjumlah 11 warna/tangkai, daun irisan (samsam) lengkap, beras kuning (wija kuning), memohon air suci di tempat pelaksanaan upakara banten tersebut. Mantranya: *Oong, Ang, Ung, Mang. Hamba memuja-Mu Kaki Among dan Nini Among, Engkau yang mengasuh roh dan energi kehidupan (atma bayu) manusia. Hamba
[30a] menghaturkan sesajen penebusan (tatebasan) untuk hari kelahiran si anu (sebut nama bayi), berupa tumpeng penek besar dan penek kecil, lambang kehidupan yang dibangun kembali, serta sesajen segehan yang menggunakan lauk hewani pada umumnya, sate calon, olahan jeroan babi (rempak waduklik bawi), daging cincang mentah (sasak mentah), daging giling, ikan asin jepit (grih gantal grih kapiting), banten gring agung, cacepan, telur ayam yang diolah (talusawung linemarang), persembahan bunga tunjung merah (tunjung bang) dan tunjung putih (tunjung pinge), dua buah sesajen suci, sorohan, sebagai sarana agar kokoh umur dan kokoh kehidupannya, sesajen tamaning jati, kasundaran, serta pras
[30b] panyeneng. Disaksikan oleh Siwa, Sada Siwa, Parama Siwa, serta disaksikan oleh Sang Hyang Triyodasa-saksi (tiga belas saksi agung). Hamba, manusia ciptaan-Mu, menghaturkan intisari sesajen permohonan dari si anu, ditujukan kepada Paduka Bhatara yang dipuja untuk menikmati intisari dan mengambil intisari. Jika sudah selesai Paduka Bhatara menikmati intisari persembahan ini, hamba memohon keselamatan bagi manusia ciptaan-Mu ini. Turunkanlah berkah-Mu kepada dewa, kala, dan atma si jabang bayi agar semuanya menemui keselamatan. Wahai Nini Lulut dan Kaki Lulut, perbaikilah dan kokohkanlah…
[31a] tuwuh ipun ianu, sampun pinêgakakla kayonan wandira waringin, panêduhan widyadara-widyadari, amêpêking tuwuh watu, pakulun Bagawan Kaliwatu amêpêking tuwuh ianu, satru musuh ipun manjing ring gua garbane ianu, sungsung batara tan kêna raja pinulah, kita kêneng sungsungan btara, apan wus nora, pakulun Batara Mrêtra-bwana, Batara Mrajapati, muah I Buta Mrêtyu-jiwa, wangsulakna atma jwitan ipun ianu, apang sampun
[31b] kainêbang sarining manusa ring madiapada, wulikakna atma jwitan ipun sianu, angrangsuk ring raga kurungan ipun, anyusup ring kulit daging otot walung sumsum, bilang buku bilang sandi, trus têkeng bayu sabda idêp, kasusupan sarining urip, poma (3x). Malih yan ia mabyakawonan, matoya, matêpung tawar, mahêlis, natab bantên, kawukin makêjang, ajak barêng-barêng, deania, kalania, atmania, nika sami
[32a] sami gêlunin, yan twara keto, tan prasida ikang gawe, nah ênto krana tan mangandêlang pêsan, engengan, apan tan wêruh mangarad atma, muang dewan sang dumadi. Iki pangastawan butannya, m: Ih Kaki Siwagotra, Nini Siwagotra sira angatag anak ingsun kabeh lwir ya I Antapreta, I Buta Kala Dêngên, I Anggapati, I Mrajapati, I Banaspati, I Banaspatiraja,
Terjemahan :
…umur dari si anu (sebut nama). Janganlah dihalangi batinnya yang bagaikan kerindangan pohon beringin (wandira waringin), tempat bernaungnya para bidadara dan bidadari, yang memberikan ketetapan umur sekuat batu. Hamba memuja Bagawan Kaliwatu yang mengukuhkan umur si anu. Semoga segala musuh dan lawannya terkunci di dalam gua garba si anu. Pemujaan kepada bhatara ini tidak akan terkena kutukan kedurhakaan (raja pinulah). Kita berada dalam lindungan pemujaan bhatara, karena segala hambatan telah tiada. Wahai Bhatara Mretra-bwana (Mreta Bhuana), Bhatara Mrajapati, serta I Bhuta Mretyu-jiwa, kembalikanlah roh dan jiwa dari si anu, agar jangan sampai
[31b] terkurung intisari manusianya di dunia fana (madyapada) ini. Kembalikanlah roh dan jiwa si anu agar merasuk kembali ke dalam raga kurungannya, menyusup ke dalam kulit, daging, otot, tulang, dan sumsum, di setiap ruas tulang dan persendian, hingga tembus ke dalam energi (bayu), ucapan (sabda), dan pikiran (idep), disusupi oleh intisari kehidupan. Poma (3x).
Selain itu, jika ia melaksanakan upacara mabyakawon, dipercikkan air suci (matoya), diberikan tepung tawar, dibersihkan dengan sarana lis/mahelis, dan saat melakukan upacara natab banten, panggillah semuanya! Ajaklah bersama-sama: dewanya, kalanya, dan atmanya. Mereka semua itu
[32a] harus dirangkul (gelunin). Jika tidak demikian, tidak akan berhasil upacara tersebut. Nah, itulah sebabnya jangan menganggap remeh upacara atau melakukannya dengan sembarangan (engengan), karena jika tidak tahu cara mengundang (ngarad) atma serta dewa dari orang yang menjelma, upacara akan sia-sia. Ini adalah doa pemujaan untuk kekuatan bhuta-nya (pangastawan bhutan-nya), mantranya: Wahai Kaki Siwagotra, Nini Siwagotra, Engkau yang mengumpulkan seluruh anak-anakku, seperti I Antapreta, I Bhuta Kala Dengen, I Anggapati, I Mrajapati, I Banaspati, I Banaspatiraja…
[32b] muah I Babu Lêmbana, I Babu Ugian, I Babu Abra, I Babu Kakere, muah I Jlair, I Slabir, I Makair, I Mokair, kon amêtu kabeh, mabrêsih, mabyakawonan, malukat mahêning-hêning, sarêng kalawan ingulun, den pada rahayu, poma (3x). Puniki sabdane ngajakin, yan mambuh, ya tongosang ring kulit sirahe, yan madahar,tongosang ring bongkol
[33a] lidahe, yan kayêh tongosang ia ring kulite. Tlas. Malih umatur sang kalih, Inggih ratu sang Rêsi, punika sang manusa, reh dewa kala ajakin, sapunapi mangda sami rahayu. Uduh cêning anak ingsun, ênto twah pagawen Sang Hyang Tuduh. Nah dewa kalane, tunggalang dadiang abêsik, susupang ia di nkamane, kamane apang ya dadi manusa, ênto kranane, awanan ia ajak
[33b] sai-sai, yan ilang, ilang ia makêjang, yan têta, têka ia makêjang, yan lêtêh, lêtêh ia makêjang, apan dewa kala atmane, dadi bayu sabda idêp, i manusa dadi umah, umah dewa, umah atma, krana ada pamrastekan rare, tatêlu sane arêpang, pangastawan buta, pangastawan dewa, pangastawan atma, yan twara buka keto, waluya upakara kutang, di têngah margine samania. Nah êda cêning twara ngugu, daging
Terjemahan :
…serta I Babu Lembana, I Babu Ugian, I Babu Abra, I Babu Kakere, juga I Jlair, I Slabir, I Makair, I Mokair. Perintahkanlah mereka semua keluar untuk membersihkan diri, mabyakawon, serta melukat agar suci jernih bersama-sama dengan hamba, agar semuanya mendapatkan keselamatan. Poma (3x). Ini adalah ucapan batin untuk mengajak mereka: jika sedang keramas (mambuh), tempatkanlah kesadaran mereka di kulit kepala; jika sedang makan (madahar), tempatkanlah kesadaran mereka di pangkal
[33a] lidah; jika sedang mandi (kayeh), tempatkanlah kesadaran mereka di kulit luar. Selesai. Kedua anak tersebut kembali bertanya, “Wahai Ratu Sang Resi, mengenai manusia tersebut, karena dewa dan kala selalu diajak serta, bagaimanakah caranya agar semuanya bisa selamat?” “Wahai anakku sekalian, hal itu sesungguhnya adalah kehendak dan ciptaan dari Sang Hyang Tuduh (Tuhan Yang Maha Menentukan). Nah, dewa dan kala itu satukanlah menjadi satu kesatuan, susupkanlah mereka ke dalam benih (kama), agar benih itu menjelma menjadi manusia. Itulah sebabnya mengapa mereka selalu diajak
[33b] setiap hari. Jika hilang, maka hilanglah semuanya. Jika datang, maka datanglah semuanya. Jika kotor (leteh), maka kotorlah semuanya. Karena dewa, kala, dan atma tersebut mewujud sebagai energi (bayu), ucapan (sabda), dan pikiran (idep). Manusia itu berfungsi sebagai rumahnya: rumah bagi dewa, rumah bagi atma. Oleh karena itulah dalam upacara penyucian bayi (pamrastekan rare), ada tiga hal utama yang harus dihadapi: doa pemujaan bhuta, doa pemujaan dewa, dan doa pemujaan atma. Jika tidak seperti itu, sesajen upacara diibaratkan seperti dibuang begitu saja di tengah jalan. Nah, jangan sampai anakku tidak memercayai isi…
[34a] katuturan êne, saking paican kawi, duk wau manurunang manusane. Yan manusane, tanpa dewa, tanpa kala, lacur sang manusa, yan ada ênu dewa, kala, tusing ada manusannya, lacur masih dewa kalane, yan manusane tanpa atma, mati ia imanusa, yan dewa kalane tanpa atma, kasasar dewa kalane, sang hyang amala krêta ika, krana sang manusa tangar, jawat ring meme bapane, sêkala ya dadi musuh
[34b] lamun tan patuting tingkah, yadin musuh, yen patut ban nasarin, bisa ia nulungin iraga. ênto awanan sang Rêsi, mangulahang tapa brata, masêdana manah rahayu nirmala ngalih panugrahane. Malih umatur sang putra kakalih, Inggih ratu sang Rêsi, sapunapi palikraman sang nangun brata, saking bau pangawite. Raris ngandika Bagawan Angastiaprana, Nah kene undukne cêning. Pangawitne matur
Terjemahan :
…dari ajaran lontar (katuturan) ini, yang bersumber dari anugerah Sang Kawi (Tuhan Pencipta) ketika pertama kali menurunkan manusia ke dunia. Jika manusia hidup tanpa adanya dewa dan tanpa kala, maka sengsara/miskinlah manusia itu. Sebaliknya, jika dewa dan kala itu ada namun tidak ada manusianya, maka sengsara pula dewa dan kala tersebut. Jika manusia hidup tanpa adanya atma, maka matilah manusia itu. Dan jika dewa serta kala berada tanpa adanya atma, maka tersesatlah dewa dan kala tersebut; itulah hukum kesucian yang murni (Sang Hyang Amala Kreta). Oleh karena itu, manusia harus berhati-hati, bahkan terhadap ibu dan ayahnya sendiri secara nyata (sekala) bisa menjadi musuh
[34b] jika perilakunya tidak benar. Namun walaupun ia musuh, jika kita bisa menyikapinya dengan dasar kebenaran yang kuat, ia justru bisa berbalik membantu kita. Itulah sebabnya mengapa sang resi selalu menjalankan tapa brata, berlandaskan pikiran yang bajik dan suci murni (nirmala) untuk memohon anugerah. Kedua anak tersebut kembali bertanya, “Wahai Ratu Sang Resi, bagaimanakah tata cara bagi orang yang melaksanakan brata dari sejak awal memulainya?” Bagawan Agastyaprana lalu bersabda, “Nah, begini aturannya anakku. Pada awal mulanya, sampaikanlah…
[35a] piuning ring I Dewa Kamulan, mangda ida manyaksinin, malih ring I Kaki Siwagotra mwah ring Nini Siwagotra, ênto piuningin, apan tingkah manusa ida wnang manyaksinin, Sang Hyang Tiga Wisesa, sahanan kalane ajak ia mabrata, muang sehanan atmane ajak ia mabrata, muah sahanan dewane ajak ia mabrata, wiadin mahêlis matêpung tawar ajak ia makêjang, luas mêdêm madahar ajak ia gêlunin.Yan gunan balyane anggon,
[35b] iraga madan I Kulih. Yan gunana leyake anggon, iraga madan I Bwes. Yan gunan wisesane anggon, iraga madan Manusa sakti. Yan kuranta bolonge anggon, iraga madan Sang Hyang Manontara. Malih umatur sang putra kakalih, Inggih ratu sang Rêsi, sapunapi pangêrêgêpe rikala ngastawa. Nah kene cêning, nini Siwa gotra ring bungkahing rasa nirmala gênahnia. Nini Patning-musti sarêng.
[36a] I Kaki Siwagotra, mwah Bagawan Dwija pada magênah ring tungtunging rasa nirmala gênahnia. Nini Bagawan Panyarikan, ring bungkahing sabda gênahnia, Kaki Bagawan Panyarikan, ring tungtunging sabda lumanglang gênahnia, Nini Bagawan Saksi, ring bungkahing ati gênahnia, Kaki Bagawan Saksi, ring tungtunging ati gênahnia, Sang Hyang Tryodasa-saksi, ring bayu sabda idêp gênahnia, Sang Hyang Jagat-wisesa, ring uriping bayu gênahnia, Sang Hyang Antara-wi
[36b] sesa, ring uriping sabda gênahnia, Sang Hyang Adnyana-wisesa, ring uriping manah gênahnia, trus ring adnyana nirmala, Sang Hyang Hêning ring tungtunging idêp, atmane maraga Sang Hyang Tunggal, ika anggen ngabakti, ngaturang salwir gawene, ngturang bantên, tampi ika dewane, ngastawa pitara, pêdas rawuh tur nampi, yan tan sapunika, nora ana nampi, mabagya bagyaan gawene. Malih umatur Dewi Satiakrêti:
Terjemahan :
…pemberitahuan (piuning) kehadapan I Dewa Kamulan agar Beliau berkenan menyaksikan. Serta kepada I Kaki Siwagotra dan Nini Siwagotra, itu pun harus diberikan piuning, karena Beliau berwenang menyaksikan segala perilaku manusia, bersama dengan Sang Hyang Tiga Wisesa. Ajaklah seluruh kekuatan kala dalam diri untuk ikut berbrata, ajak pula seluruh atma untuk berbrata, dan ajak seluruh dewa untuk berbrata. Baik saat melaksanakan upacara pembersihan (mahelis, matepung tawar) ajaklah mereka semua; saat pergi tidur maupun saat makan, rangkullah (gelunin) mereka bersama. Jika kemampuan tabib (gunan balian) yang kita gunakan,
[35b] kita dinamakan I Kulih. Jika kemampuan sihir (gunan leyak) yang digunakan, kita dinamakan I Bwes. Jika kemampuan kesaktian batin (gunan wisesa) yang digunakan, kita dinamakan Manusia Sakti. Jika kemampuan menerawang gaib (kuranta bolong) yang digunakan, kita dinamakan Sang Hyang Manontara.
Kedua anak tersebut kembali bertanya, “Wahai Ratu Sang Resi, bagaimanakah pemusatan pikiran (pangregep) saat melakukan pemujaan?” “Nah begini anakku: Nini Siwagotra bertempat di dasar rasa kesucian murni (bungkahing rasa nirmala), bersama dengan Nini Patning-musti. [36a] I Kaki Siwagotra bersama Bagawan Dwija bertempat di puncak rasa kesucian murni (tungtunging rasa nirmala). Nini Bagawan Panyarikan bertempat di dasar ucapan (bungkahing sabda). Kaki Bagawan Panyarikan bertempat mengawasi di puncak ucapan (tungtunging sabda lumanglang). Nini Bagawan Saksi bertempat di dasar hati (bungkahing ati). Kaki Bagawan Saksi bertempat di puncak hati (tungtunging ati). Sang Hyang Triyodasa-saksi bertempat pada kesatuan energi, ucapan, dan pikiran (bayu sabda idep). Sang Hyang Jagat-wisesa bertempat pada roh kehidupan dari energi (uriping bayu). Sang Hyang Antara-wisesa
[36b] bertempat pada roh kehidupan dari ucapan (uriping sabda). Sang Hyang Adnyana-wisesa bertempat pada roh kehidupan dari pikiran (uriping manah), menembus hingga kesadaran suci murni (adnyana nirmala). Sang Hyang Hening bertempat di ujung pikiran/kesadaran (tungtunging idep). Adapun atma itu sendiri berwujud Sang Hyang Tunggal; itulah yang digunakan untuk berbakti, mempersembahkan segala bentuk pekerjaan, serta menghaturkan sesajen, sehingga sesajen itu diterima oleh dewa. Saat memuja leluhur (pitara), sudah pasti beliau akan datang dan menerima persembahan tersebut. Jika tidak demikian caranya, tidak akan ada yang menerima, dan upacara itu hanya akan menjadi untung-untungan belaka (mabagya-bagyaan).” Dewi Satiakreti kembali berkata:
[37a] Inggih ratu yan sapunika, makadi rawos iratu, sami wentên sang ngantêb, saluir babantênan, sumahur sang Rêsi, Uduh cêning yan tuwut kadi linging sastra agamane, sami wentên sasapanipun. Malih matur sang putra, Inggih ratu, yan jadmane alaki rabi, wentên palikramanipun. Raris sumahur sang Rêsi, Wentên sasapanipun cêning, kadi patêmuning kidang manjangane sang manusa, ane sampun trang marabi,
[37b] wentên sasapanipun mangda suka pada suka, yan tan suka sang istri, sampunang marikosane, aweh ujar ala sira, sing kaget sang istri sêbêl ring deweknyane, punika anggen rabi, ika patêmonnya ala, atut dadi ngêlah pianak, pianaknyane ngaba gring, mala gendah, tur ia kual pangpang ring meme bapa, okasan sampun lacur krêng ngalabuhang, keto alania. Nah krana adasa
[38a] parah ayu, malih yan ngidam sang rabi, ada sapania malih, pang urip lama, pang urip manik, ênto sapania. Malih ya nuntun bayu, krana ada weda atma raksa. Malih yan ia nyakit ada sapania malih, panyêsêh pangatêr rare, dilêkad rarene ada ajaknya patpat, yeh nyom, gêtih, ari-ari, luwu-luwunia, lalima ring sang rare. Malih pêndêm tain langlang, punika ngawinang rêgêd sang rare, punika
Terjemahan :
“Wahai Ratu, jika demikian adanya seperti yang Ratu sabdakan, berarti setiap penghantaran segala jenis sesajen itu ada tata caranya?” Sang Resi menjawab, “Wahai anakku, jika mengikuti apa yang tersurat dalam kitab suci keagamaan, semuanya memang memiliki doa permohonan (sasapan) masing-masing.” Sang anak kembali bertanya, “Wahai Ratu, jika manusia melaksanakan pernikahan (alaki rabi), apakah ada tata krama rohaninya?” Sang Resi menjawab, “Ada doa permohonannya anakku. Pertemuan (hubungan intim) manusia yang sudah sah menikah itu bagaikan bertemunya menjangan kijang.
[37b] Ada doa permohonannya agar sama-sama didasari rasa suka dan bahagia. Jika sang istri sedang tidak berkehendak (tan suka), janganlah engkau memaksanya (marikosane) atau mengeluarkan ucapan-ucapan yang buruk, karena bisa menyebabkan sang istri merasa tertekan/sial dalam dirinya sendiri. Jika hal itu dipaksakan dalam berhubungan suami istri, maka pertemuan tersebut akan berdampak buruk. Dari hubungan itu jika melahirkan anak, maka anaknya akan membawa penyakit bawaan yang bermacam-macam (gring mala gendah), serta ia akan menjadi anak yang nakal dan durhaka (kual pangpang) kepada ibu dan ayahnya, keturunannya akan sengsara dan sering tertimpa musibah; begitulah keburukannya. Nah, oleh karena itu ada sepuluh
[38a] pertimbangan baik (dasa parah ayu). Kemudian, jika sang istri sedang mengidam, ada pula doa permohonan khususnya, agar panjang umur janinnya (pang urip lama, pang urip manik); begitulah doanya. Ada pula proses menuntun energi jiwa, karena terdapat ajaran Weda Atma Raksa (pelindung jiwa). Lebih lanjut jika sang istri hendak melahirkan (nyakit), ada doa khususnya lagi sebagai pembantu kelancaran lahirnya bayi (panyeseh pangater rare). Saat bayi tersebut lahir, ada empat saudara yang menyertainya: air ketuban, darah, ari-ari, dan lemak rahim, sehingga berjumlah lima dengan sang bayi itu sendiri. Selain itu, kotoran pertama bayi (tain langlang) yang terpendam, itulah yang menyebabkan kekotoran batin pada sang bayi. Hal itulah yang…
[38b] brêsihin sami, ika gawenang bantên, tunasang ring sang ngawe bantên, idihang ring manusa, apang ya brêsih, ane ngantêb bantêne apang priksa, ngarad kala ari-arine, ngarad kalan gêtihe, kalan yeh nyome, kalan pêdêmane, kalan tain langlange, ika apang brêsih sami. Malih digumarannyane lêkad, matgêsin sang rare adayang pajati ring Hyang ibu Prêtiwi. Ih atangia ibu Prêtiwi, irare
[39a] bajang mêtu maring jêro wêtêng tiba maring sira, sarêng sanaknia patpat, lalima kalawan irare bajang, tampi den rahayu, wehana kajnêngan tuwuh kajnêngan urip, satkaning sanak ipun kabeh, poma (3x). Malih pasadana ring Hyang Akasa, m: Ong bur bwah swah yanama swaha. Pakulun Sang Hyang Akasa, ibajang rare wus mêtu saking jêro wêtêng, sadulur lawanta, ring arinipun, lugrahana kala ingiris
[39b] dening pring, agawe maka asih ipun ibajang rare, yan sampun palas maring ari maka arinipun satkaning luwunipun mangda suka batara masawitang maring ibu pratiwi, asung ana rahayu, aweh urip, poma (3x). Sapunika parigaman sang manusa, yan sampun sang wruh ring gamaning manusa. Malih matur sang putra, Inggih ratu, yan sampun kêpus nabinipun, wentên prêdana
Terjemahan :
…harus dibersihkan semuanya. Hal itu dibuatkan sesajen, mintalah kepada orang yang ahli membuat sesajen, mintalah bantuan sesama manusia agar raga sang bayi menjadi bersih. Orang yang menghantarkan sesajen tersebut harus jeli dan paham cara mengundang (ngarad) kekuatan kala dari ari-ari, darah, air ketuban, dari ari-ari yang tertanam (pedemane), serta dari kotoran pertamanya, agar semuanya menjadi bersih suci. Lebih lanjut, saat tali pusarnya dipotong setelah lahir, sebagai tanda pengukuhan sang bayi, buatkanlah sesajen pajati kehadapan Hyang Ibu Pertiwi. Doanya: Wahai bangkitlah Ibu Pertiwi, si bayi
[39a] yang suci ini telah keluar dari dalam kandungan perut dan jatuh ke atas pangkuan-Mu, bersama dengan empat saudaranya, sehingga berjumlah lima bersama si bayi ini. Terimalah dengan selamat, berikanlah pengukuhan umur dan pengukuhan kehidupan bagi seluruh saudara-saudaranya semua. Poma (3x). Selanjutnya, sampaikanlah permohonan kehadapan Hyang Akasa, mantranya: Om Bhur Bhuwah Swah ya namah swaha. Hamba memuja-Mu Sang Hyang Akasa, si jabang bayi telah keluar dari dalam kandungan, bersama-sama dengan saudaranya yaitu ari-arinya. Izinkanlah saat ia dipisahkan/diiris
[39b] dengan sembilu bambu (pring), agar memunculkan rasa kasih sayang pada si jabang bayi. Jika ia sudah terpisah dengan ari-arinya beserta seluruh sisa plasentanya, semoga Bhatara berkenan menyerahkannya kembali kepada Ibu Pertiwi, serta menganugerahkan keselamatan dan memberikan kehidupan. Poma (3x). Begitulah tata cara kehidupan rohani manusia (parigaman sang manusa), bagi orang yang telah memahami hakikat manusia. Sang anak kembali bertanya, “Wahai Ratu, jika tali pusarnya sudah lepas (kepus nabi), apakah ada upacara…
[40a] malih. Sumahur ida sang Rêsi, Wentên cêning patut parikramania, tunasang pabrêsihan ring Dewa Kamulan, daksina, bantên asoroh, nasi warna apuputa. Tur matampi sang rare, tur tunasang toya, nasi warnane, di jalane manakan asoroh, tur ngutang rêgêd mabajang colong. Malih di luwun mêdêm, bantên nasi warna, punika brêsihin, tunasang ring dewa, idihang ring usada,
[40b] yeh pabrêsihan, yeh pabajangan, sami brêsihin, ring gênahe manakan, meme bapane, anake cênik, bajang colonge, mahêlis matêpung tawar, mabrêsih malukat mahêning-hêning, anging kalan ari-arine, kalan gêtihe, kalan luwune, yeh nyome, sami nika brêsihin, risampunia mabrêsih, tunggalang ring bajang colonge, kutang ring margane, nanging pasawitang ring I Buta
[41a] Brêgenjeng, I Bodo, I Cili-gêndruk, I Cili-mreka: Ingsun mangutang bajang colong, ò, nibajang rare, tampi den abêcik, aja aweh tulak, mangringin irare bang, anakira Batara Guru, balikana weh rahayu, kajênêngang tuwuh, kajênêngang urip, urip waras dirga yusa, hning, poma (3x). Malih yan manigang sasihin, iki sapania, m: om, ang, mang, pakulun kaki êmpu
Terjemahan :
…lanjutannya lagi?” Sang Resi menjawab, “Ada anakku, tatacara yang wajib dilakukan adalah memohon air suci pembersihan (pabresihan) kehadapan Dewa Kamulan, dengan sarana daksina, sesajen satu pasang (asoroh), serta dilengkapi nasi berwarna yang lengkap (nasi warna apuputa). Sembari menyambut sang bayi, mohonkanlah air suci. Nasi berwarnanya diletakkan di jalan keluar-masuk tempat melahirkan sebanyak satu porsi sesajen, sebagai sarana untuk membuang kekotoran upacara mabajang colong. Selain itu, pada tempat tidur bayi diletakkan sesajen nasi berwarna. Itu semua disucikan, dimohonkan kehadapan dewa, dipadukan dengan sarana pengobatan (usada)
[40b] berupa air penyucian (yeh pabresihan) dan air pembersihan noda bayi (yeh pabajangan), semuanya dibersihkan. Baik pada tempat melahirkan, raga ibu dan ayahnya, anak yang masih kecil, serta perlambang bayi (bajang colong)-nya dipercikkan sarana lis (mahelis), diberikan tepung tawar, disucikan, serta dilukat agar bersih jernih. Namun, kekuatan kala dari ari-ari, kala dari darah, kala dari lemak rahim, dan kala dari air ketuban, semuanya itu harus disucikan. Setelah selesai disucikan, satukanlah dengan perlambang bajang colong tersebut, lalu dibuang di persimpangan jalan, namun serahkanlah secara batin kehadapan I Bhuta
[41a] Bregenjeng, I Bodo, I Cili-gendruk, dan I Cili-mreka. Doanya: Hamba membuang bajang colong (kekotoran lahir) dari si jabang bayi ini. Terimalah dengan baik, janganlah Engkau menolak atau mengganggu si jabang bayi kembali, karena ia adalah putra ciptaan Bhatara Guru. Berbaliklah Engkau memberikan keselamatan, berikanlah pengukuhan umur, pengukuhan kehidupan, kehidupan yang sehat walafiat, panjang umur (dirga yusa), dan suci jernih. Poma (3x).
Selanjutnya, jika melaksanakan upacara tiga bulanan (manigang sasihin), ini adalah doa permohonannya, mantranya: Om, Ang, Mang. Hamba memuja-Mu Kaki Empu…
[41b] sira, pakulun manusanira angaturakên sarining bantên, tatêbasan, suci sukla, sorohan, miwah pangiring jêrimpên, pras panyênêng, nasi warna, punjung pangkonan, grih gantal, grih kapiting, cêcêpan taluh, sawung nêmbaran, apanyungjung tunjung bang, tunjung pinge, kalih pasucian, pisang kêmbang pisang jati, tadah sukla, payasan, jajanganan, gagodoh, sumping,
[42a] pêncok kacang, gagêcok mirah, gdêng kayu, suruwayu, katur ring paduka batara, paduka batari, mwang ring idewa turunanipun, saking lanang saking wadon, katuran amukti sari, anyumput sari, sarining babantên, pamilakun ipun, nigang sasihin ijabang bayi, yan sampun puput paduka batara amukti sari, angisêp sari, manusa agung amilaku tuwuh, amilaku urip, suka lugra nurunang tirta, tirta
[42b] pabrêsihan, tirta panglukatan, panyuda mala, pangilanganing lara roga, lara ptaka, mwah angilangang sêbêl kandêl ring manusa, satkaning sanak luwuranipun, asung ana ngrajêgang tuwuh ngrajêgang urip, urip waras, brêsih, hning, poma (3x). Raris irika nunas toya panglukatane ring bantên punika. Tlas. Iki pangantêb bantên pawotonan, m: Ong, sa, ba, ta, a, i, na, ma, si, wa, ya, tan kabrateng tulah sarik.
Terjemahan :
…Sira. Hamba, manusia ciptaan-Mu, menghaturkan intisari sesajen berupa banten tatebasan, suci bersih (suci sukla), sorohan, disertai dengan hiasan janur jeringpen, pras panyeneng, nasi berwarna, sesajen punjung pangkonan, ikan asin jepit (grih gantal, grih kapiting), cacepan telur, olahan ayam (sawung nembaran), persembahan bunga tunjung merah dan tunjung putih, dua set sarana pensucian, pisang kembang dan pisang jati, sesajen tadah sukla, sarana hiasan diri (payasan), sayur-sayuran (jajanganan), kue gagodoh, kue sumping,
[42a] pencok kacang, gagecok mirah, gedeng kayu, dan suruwayu. Semuanya dipersembahkan kehadapan Paduka Bhatara, Paduka Bhatari, serta kehadapan dewa leluhur yang menurunkan leluhurnya baik dari garis laki-laki maupun perempuan. Silakan Engkau mengambil intisari dan menikmati intisari dari sesajen permohonan upacara tiga bulanan si jabang bayi ini. Jika sudah selesai Paduka Bhatara menikmati intisari dan menghisap intisari persembahan ini, manusia ciptaan-Mu memohon umur panjang dan memohon kehidupan. Semoga Engkau berkenan memberikan anugerah dengan menurunkan air suci: air suci
[42b] pabresihan, air suci pelukatan, air suci panyudamala, guna melenyapkan segala penyakit (lara roga), malapetaka (lara pataka), serta menghilangkan segala noda kekotoran batin yang melekat kuat (sebel kandel) pada diri manusia, beserta seluruh leluhur yang mendahuluinya. Anugerahkanlah ketetapan umur dan ketetapan kehidupan, kehidupan yang sehat walafiat, bersih, dan jernih. Poma (3x). Kemudian di sanalah memohon air suci pelukatan pada banten tersebut. Selesai.
Berikut ini adalah doa penghantar sesajen hari kelahiran/otonan (panganteb banten pawotonan), mantranya: Om, Sa, Ba, Ta, A, I, Na, Ma, Śi, Wa, Ya, semoga hamba tidak terkena kutukan kedurhakaan (tulah sarik).
[43a] Pakulun Kaki Siwa gotra, Nini Siwa gotra, Kaki Bagawan Panyarikan, Kaki Bagawan Saksi, mwah Sang Hyang Triyodasa-saksi, saksinana punang pakulun, angaturakên sarining bantên, bantên pawotonan ianu, maka luirnia, suci agung suci alit, tatêbasan panyapuh lara, jangan agung ngrangkat hidêngan, sasipat agung sasipat alit, pagêh
[43b] tuwuh pagêh urip, panuntun bayu, panuntun atma, pangulapan pangambean, sorohan pras panyênêng, tumpêng agung tumpêng alit, punjung pangkonan, têgên-têgênan, nasi warna, sorohan, ulam mrêcah ebat patung, punika sami katur ring paduka batara, rawuh ring bala ancangan, bala iringan sami. Malih bantên katur ring paduka batara, sane nurunang ipun, Sang Hyang Kama
[44a] jaya Kama-ratih, suci sorohan taman, hning jati kasundaran, tatêbasan spuh lara, sasayut bantên dadari, ktan manyahnyah gringsing, lêbaran nasi warna, sorohan, suka paduka batara satkaning bala ancangan sami, amukti sari angisêp sari, sarin bantên pawotonan ianu, yan sampun puput, paduka batara mamukti sari, sarin bantên pamrêdanan ipun, manusanira agung pamilakun
Terjemahan :
*Hamba memuja-Mu Kaki Siwagotra, Nini Siwagotra, Kaki Bagawan Panyarikan, Kaki Bagawan Saksi, serta Sang Hyang Triyodasa-saksi. Saksikanlah persembahan hamba ini yang menghaturkan intisari dari sesajen hari kelahiran (banten pawotonan) dari si anu (sebut nama), yang di antaranya berupa: banten suci besar (suci agung) dan suci kecil (suci alit), banten tatebasan panyapuh lara (pembersih penyakit), jangan agung ngrangkat hidengan, banten sasipat agung dan sasipat alit, banten pageh
[43b] tuwuh pageh urip (pengukuh umur dan kehidupan), banten panuntun bayu (penuntun energi), banten panuntun atma (penuntun roh), banten pangulapan, banten pangambean, sorohan pras panyeneng, tumpeng besar dan tumpeng kecil, punjung pangkonan, banten tegen-tegenan, nasi berwarna, sorohan, dengan lauk olahan daging babi lengkap (ulam mrecah ebat patung). Semuanya itu dipersembahkan kehadapan Paduka Bhatara beserta seluruh pengiring (bala ancangan) dan pengikut-Mu semuanya. Selain itu, sesajen juga dipersembahkan kehadapan Paduka Bhatara yang menurunkan raga manusia, yaitu Sang Hyang Kama-jaya
[44a] dan Kama-ratih, berupa banten suci sorohan taman yang suci jernih seutuhnya (hening jati kasundaran), banten tatebasan sepuh lara, banten sasayut dadari, ketan sangrai gringsing (ktan manyahnyah gringsing), lebaran nasi berwarna, beserta sorohan. Semoga Paduka Bhatara beserta seluruh pengiring-Mu berkenan menikmati intisari dan menghisap intisari dari sesajen otonan si anu ini. Jika sudah selesai Paduka Bhatara menikmati intisari dari sesajen penyuciannya tersebut, hamba manusia ciptaan-Mu memohon…
[44b] ipun amilaku tirta pabrêsihan, tira panglukatan, panyudamala, pangilanganing lara roga, lara ptaka sêbêl kandêl ring sarira, suka rista paduka batara anurunang tirta maha mrêta, tirta pawitra, tirta udaka sari, mêtu saking sarining bayu, sarining sabsa, sarining idêp, paduka batara, siniratan tirtan paduka batara, punah sahananing papa ptaka kabeh, bungkah kêdas sirna ilang, matêmahan hning
[45a] jati, waras, dirga yusa saking saktining wedan paduka batara, poma (3x). Malih dinoyanin sang kawotonin, iki saspania, m: Ih Kaki Siwagotra, Nini Siwagotra, atag sanakira manusa kabeh, lwir ya maka kalanipun, mwah pada ring dewanipun sakabehnia, tkeng dewa atmanipun, uli lanang uli wadon, akonana kabeh mêtu saking angganipun ianu, ingsun awe
[45b] tirta pabrêsihan, panglukatan, panugrahan Sang Hyang Suksma, poma mêtu sira kabeh, poma (3x). Rikalania ngarêgêpang iki, dewania gênahang ring sirah, kalania gênahang ring cangkêm, atmania gênahang ring rai. Raris toyanin, makêtis, masugi, puput. Malih di nêbusinia, iki sasapania, m: Ih paduka nira Sang Hyang Suntagi Manik, Sang Hyang Kêmit-tuwuh, Sang Hyang Panunggun-urip, sira angamong atma bayun ianu
Terjemahan :
…dengan sangat agar dianugerahi air suci pabresihan, air suci pelukatan, air suci panyudamala, guna melenyapkan segala penyakit (lara roga), malapetaka (lara pataka), serta noda kotor yang melekat kuat pada tubuh (sebel kandel ring sarira). Semoga Paduka Bhatara berkenan menurunkan air suci kehidupan utama (tirta maha mreta), tirta pawitra, dan tirta udaka sari, yang muncul dari intisari energi, intisari ucapan, dan intisari pikiran Paduka Bhatara. Setelah dipercikkan air suci Paduka Bhatara, musnahlah segala bentuk dosa dan kesengsaraan semuanya, tercabut sampai ke akarnya, bersih, sirna, dan hilang, sehingga berubah menjadi suci
[45a] jernih seutuhnya, sehat walafiat, dan panjang umur (dirga yusa) berkat kekuatan suci Weda dari Paduka Bhatara. Poma (3x). Selanjutnya, saat memercikkan air suci kepada orang yang merayakan hari kelahiran/otonan, ini doa permohonannya, mantranya: Wahai Kaki Siwagotra, Nini Siwagotra, kumpulkanlah seluruh saudara dari raga manusia ini, baik yang berwujud kekuatan kalanya, maupun yang berwujud kedewataannya semuanya, hingga dewa atmanya, baik dari garis laki-laki maupun perempuan. Perintahkanlah mereka semua keluar dari dalam tubuh si anu, karena hamba akan memberikan
[45b] air suci pabresihan, air suci pelukatan, yang merupakan anugerah dari Sang Hyang Suksma. Poma, keluarlah Engkau semua, poma (3x). Saat memusatkan pikiran (ngaregepang) dalam bagian ini: bayangkan dewanya bertempat di kepala, kalanya bertempat di mulut, dan atmanya bertempat di wajah. Kemudian barulah dipercikkan air suci, dipercikkan ke kepala (maketis), lalu membasuh wajah (masugi); selesai. Lebih lanjut, saat melaksanakan upacara penebusan jiwa (nebusin), ini doa permohonannya, mantranya: Wahai Paduka Sang Hyang Suntagi Manik, Sang Hyang Kemit-tuwuh, Sang Hyang Panunggun-urip, Engkau yang menjaga roh dan energi kehidupan dari si anu…
[46a] maka satus akutus, maka satak solas, satkaning dewa kalanipun, sami, asungakna ring bayu sabda idêp, mwah anyusup maring rasa mengêt, angên-angên ring adnyana sandi, pakulun kaki Among, nini Among, de nêbasin bayu atmanipun ianu, yan hana rawuh manyêngkalen, ring ianu, sira manulakang sahanan durga kabeh. Malih yan rikala natabang bantênia, iki sasapania, m: Ih kaki Siwa
[46b] gotra, nini Siwagotra sira kon amatur kabeh, ring sawatêking dewa kalanipun ianu, katêkaning ring sanak turunanipun sami, uli lanang uli wadon, hana ta pamrêdana bantên pawotonanipun, skarang mabrêsi masasirih kabeh, masagawu matpung tawar mahêlis dêgdêgan, magawe dêgdêg atma bayunipun, amilaku tirta pabrêsihan, panglukatan, ring Sang Guru Siwa, mwang ring I Dewa Batur Kamulan Sakti, ring
[47a] I Dewa Pusêh, Dalêm, Sêgara, sami paduka batara asung, anurunang tirta pabrêsihan, tirta panglukatan, panyudamala, magawe hning brêsih raga dirga sarira katiben tirta dening batara, bungkah kdas ilang sêbêl kandêl ring sarira, matêmahan hning brêsih ikang sarira, poma sira kabeh, pada poma (3x). Malih umatur saang putra kakalih, Yan mangusadanin sapunapi tingkahe. Sumahur sang Rêsi. Kene cêning, yan ngawe
Terjemahan :
…sebanyak seratus delapan (satus akutus), maupun dua ratus sebelas (satak solas) unsur jiwanya, beserta seluruh dewa dan kalanya semua. Limpahkanlah berkah pada energi, ucapan, dan pikirannya, serta menyusup ke dalam perasaan, kesadaran, dan angan-angannya di dalam pusat kesadaran (adnyana sandi). Hamba memuja-Mu Kaki Among dan Nini Among, tebuslah energi dan atma dari si anu. Jika ada hal buruk yang datang mengganggu si anu, Engkaulah yang menolak segala bentuk bencana (durga) semuanya. Selanjutnya, ketika menyentuhkan sesajen ke tubuhnya (natabang banten), ini doa permohonannya, mantranya: Wahai Kaki Siwagotra,
[46b] Nini Siwagotra, perintahkanlah menghadap semuanya, dari seluruh golongan dewa dan kala si anu, hingga seluruh saudara leluhur yang menurunkannya semua, baik dari garis laki-laki maupun perempuan. Ini ada persembahan sesajen upacara hari kelahirannya. Sekarang bersihkanlah diri dan kunyah sirih bersama semuanya, menggunakan sarana tepung beras (masagawu), tepung tawar, dan dipercikkan air suci dari lis (mahelis), sebagai sarana pemantap jiwa (degdegan), guna membuat mantap atma dan energi kehidupannya. Hamba memohon air suci pabresihan dan air suci pelukatan kehadapan Sang Guru Siwa, serta kehadapan I Dewa Batur Kamulan Sakti, kehadapan
[47a] I Dewa Puseh, Pura Dalem, dan Pura Segara. Semoga seluruh Paduka Bhatara berkenan menganugerahkan dan menurunkan air suci pabresihan, air suci pelukatan, dan panyudamala, guna menciptakan kesucian dan kebersihan raga serta memperpanjang umur tubuh setelah dialiri air suci oleh bhatara. Tercabut sampai ke akarnya, bersih, dan hilanglah segala noda kekotoran batin yang melekat kuat pada tubuh, sehingga tubuh ini berubah menjadi suci bersih seutuhnya. Poma, Engkau semuanya, pada poma (3x). Kedua putra-putrinya kembali bertanya, “Jika melakukan pengobatan (mangusadanin), bagaimanakah tata caranya?” Sang Resi menjawab, “Begini anakku, jika membuat…
[47b] pamatuh, pangasih, muah piolas, mawang mangrêdana dewa, maswaka, sastra ane pucukang, ang, mêtu ring ati, anrus ring papusuan, matêmu lawan Batara iwara, Batara matêmu ring papusuan, manrus maring untêk, matêmu lawan Batara Guru, Batara Guru mêtu ring untêk, anrus ring tungtunging grana, macêpol ring srana (3x). Malih yan ngawe tatulak mwang mangêsêng, manesti, mwang pigêmêng, ada cêning sastrane
[48a] mautama, arêpang, Ong, mêtu ring nyali, anrus ring papusuan, angadêg Batara Iswara, mêtu ring papusuan, anrus ring ati, ngadêg Batara Brahma, mêtu ring ati, anrus ring tungtunging lidah, anyipta gêni, angêsêng budi. Têlas_
Terjemahan :
…sarana penunduk (pamatuh), pengasihan (pangasih), dan rasa cinta kasih (piolas), ataupun berniat memuja dewa dengan tulus (maswaka), gunakanlah aksara suci yang paling utama di puncak pikiran, yaitu aksara ANG. Bayangkan ia muncul dari dalam hati, menembus langsung menuju jantung (papusuan), bertemu dengan Bhatara Iswara. Bhatara yang bertemu di jantung tersebut kemudian menembus naik menuju otak (untek), bertemu dengan Bhatara Guru. Bhatara Guru yang muncul di otak tersebut lalu menembus menuju ke ujung hidung (tungtunging grana), dan disalurkan/dihembuskan ke sarana pengobatan tersebut (sebanyak 3x). Sebaliknya, jika membuat sarana penolak bala (tatulak), sarana peleburan/pembakaran (mangeseng), ilmu menyantet (manesti), maupun membungkam musuh (pigemeng), ada aksara sucinya yang sangat
[48a] utama anakku. Hadapkanlah pikiran pada aksara ONG. Bayangkan ia muncul dari dalam empedu (nyali), menembus langsung ke jantung (papusuan), di sana berstana Bhatara Iswara. Muncul dari jantung, menembus menuju ke hati, di sana berstana Bhatara Brahma. Muncul dari hati, menembus langsung menuju ke ujung lidah, menciptakan api gaib (anyipta geni) guna membakar/melebur niat buruk musuh. Tamat.








