- 1Teologi Sang Hyang Tiga Jnana dan Sakralitas Aksara Hidup
- 1.1Formula Sastra Esoteris dan Konsep Involusi Bunyi
- 1.2Metafor Sastra dan Karakter Getaran Bunyi
- 1.3Somatisasi Aksara dan Anatomi Spiritual Bhuwana Alit
- 2Astrologi, Penanggalan Wariga dan Kosmogoni Penciptaan
- 2.1Mitologi Geografis dan Transformasi Dewa Siwa Menjadi Nilakantha
- 3Ongkara Serta Letak Bijaksara dalam Tutur Ajisaraswati
- 4Pengringkesan Dasaksara dalam Tutur Aji Saraswati
- 5 Pemujaan dan Upakara Odalan (Pawedalan) di Hari Raya Saraswati
- 6Salinan Lontar Tutur Aji Saraswati
Salinan Lontar Tutur Aji Saraswati
Berikut ini adalah salinan dari lontar Tutur Aji Saraswati yang ditulis ulang dalam aksara bali beserta terjemahannya.
Login Membership
Lembar 1b – 2a
Oṁ awighnam astu tathā astu namaḥ swāhā.
Nihan Tutur Aji Śaraśwatī, nga, wenang hiṅgaṅgget den saṅg wruḥ riṅg sahalwaning akṣara wāya, prajñan riṅg tatwa carita tekariṅg wikrama, dr̥ṣṭi nira Saṅg Hyaṅg Tigajñāna, ya Saṅg Hyaṅg Tiga riṅg maṅgkana, hida Saṅg Hyaṅg Gurureka, hida Saṅg Hyaṅg Kawiśwara, hida Saṅg Hyaṅg Śaraśwatī. Ika Saṅg Hyaṅg Tigajñāna Sūkṣma, maṅggawa tatwa carita, riṅg akṣara maṅgkana, saṅg tiga juga, dr̥ṣṭi nira sūkṣma makutaya, twinyan tawāya, hapiṅgit denira Saṅg Hyaṅg Wudhi (Widhi), haraṅg woṅg wikan kaye ki, riṅg Aji Śaraśwatī. Panambaṅgan nira Saṅg Hyaṅg Guru riṅg Tutur Bhūwana Mabaḥ, mula niṅg dadi kabyasamanajuga, hapan Saṅg Hyaṅg Bhaṭāra haṅggawana tribhūwana, sarwāti.
Tiga. Hana pr̥tiwi, apaḥ, ākāśa, hĕbĕk katekaning paṅgisinya, ikaṅg akṣara mijil tatiga, hana tastra tiga, lwirnya : swalalita, a, wr̥hastra, ha, na, ca, ra, ka, da, ta, sa, wa, la, ma, ga, ba, nga, pa, ja, ya, ña.
Terjemahan :
Semoga tidak ada rintangan, jadilah demikian, sujud dan salam rahayu.
Inilah ajaran spiritual Tutur Aji Saraswati, artinya : patut digunakan oleh mereka yang memahami perihal keberadaan aksara yang hidup (berjiwa), bijaksana dalam filsafat sejarah (hakikat cerita) hingga perwujudan kekuatan (wikrama), sebagai pandangan dari Sang Hyang Tiga Jnana (Tiga Pengetahuan Suci). Yang dimaksud Sang Hyang Tiga di sana adalah Beliau Sang Hyang Gurureka (pencipta aksara), Beliau Sang Hyang Kawiśwara (raja para penyair/pencipta keindahan), dan Beliau Sang Hyang Saraswati (dewi ilmu pengetahuan). Beliau bertiga adalah Sang Hyang Tiga Jnana yang gaib (sūkṣma), yang membawa hakikat cerita di dalam aksara. Demikianlah Tri Murti tersebut, pandangan Beliau sangat gaib sebagai mahkota, yang sesungguhnya nyata namun sangat dirahasiakan oleh Sang Hyang Widhi. Jarang ada orang yang paham hal seperti ini mengenai ajaran Aji Saraswati. Pertautan (ikatan) dari Sang Hyang Guru di dalam kitab Tutur Bhuwana Mabah, pada mulanya menciptakan segala isi semesta secara bersamaan, karena Sang Hyang Bhatara-lah yang menopang dan menguasai tiga dunia (tribhuwana) beserta segala isinya.
Tiga unsur (utama). Ada tanah (pr̥tiwi), air (apaḥ), dan ruang/langit (ākāśa), yang memenuhi seluruh alam beserta isinya. Dari sana muncullah tiga jenis aksara, ada tiga jenis susunan sastra (tastra), yaitu : swalalita (aksara untuk bahasa Sanskerta), a (aksara suci utama), dan wr̥hastra (aksara untuk bahasa Jawa Kuna/Bali) yang terdiri dari : ha, na, ca, ra, ka, da, ta, sa, wa, la, ma, ga, ba, nga, pa, ja, ya, ña.
Lembar 2a – 2b
Mwaṅg modre, swalalitaśāstra molaḥ, ikaṅg modre tāstra magi, gĕnĕp hadaśa wikrama wunaṅg akṣara roṅg puluh kwehnya, lwirnya tan tatwa, roro swara wawaṅg, hanuṅggal swara jati, nihanti bakĕnal lawan Saṅg Hyaṅg Śiwa Tiga, Śi, Ś, Pra. Wenaṅg haṅgamoṅgan ajatyasru sarasanikaṅg wāya, hana niṣṭa, madhya, uttāma, katuturan bhūta, ma (mānuṣa), dewa. Yen hana makuta kramanya, riṅg wariga, riṅg uṣadha, riṅg tutur, kaye kipi.
Dartanira wayā. Yan riṅg waritāstranya hiṅgapit carik, ikaṅg waran : śaśiḥ, tanggal, paṅgloṅg. Yan śaśiḥ, ulan, nga, nirawadr̥ṣṭa, sada 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Yan riṅg ulan, śuklapakṣa, tanggal. Ra yan riṅg kāla hijal, paṅgloṅg dadi tanggal piṅg 30.
Terjemahan :
Dan aksara modre (aksara suci/magis). Ketika aksara swalalita bergerak aktif, maka aksara modre menjadi aksara yang sakral. Genap memiliki sepuluh perwujudan kekuatan (daśawikrama), dan jumlah aksaranya (wr̥hastra) ada dua puluh buah. Contoh hakikatnya : dua suara yang berpasangan, satu suara yang sejati, yang terikat erat dengan Sang Hyang Śiwa Tiga (Śiwa, Sadāśiwa, Paramaśiwa), disimbolkan dengan Śi, Śa, Pra. Kita patut memelihara dengan sungguh-sungguh inti sari dari keberadaan aksara hidup tersebut, karena di dalamnya terdapat tingkatan niṣṭa (rendah), madhya (menengah), dan uttāma (utama), serta kesadaran bagi alam makhluk bawah (bhūta), manusia (mānuṣa), dan dewa (dewa). Jika ia dijadikan mahkota (pedoman utama) penerapannya, ia masuk ke dalam ilmu astronomi/kalender (wariga), ilmu pengobatan (uṣadha), dan kitab tuntunan spiritual (tutur), seperti berikut ini penjelasannya.
Lembar 2b – 3a
Yan riṅg wuku : si (Sinta), la (Landep), u (Ukir), ku (Kulantir), ta (Tolu), gu (Gumbreg), wa (Wariga), wa (Warigadean), ju (Julungwangi), suṅg (Sungsang), du (Dungulan), ku (Kuningan), la (Langkir), mdaṅg (Medangsia), pu (Pujut), pa (Pahang), kru (Krulut), mra (Merakih), ta (Tambir), ma (Medangkungan), ma (Matal), hu (Uye), mĕna (Menail), praṅg (Prangbakat), b (Bala), u (Ugu), wa (Wayang), kla (Kelawu), du (Dukut), wa (Watugunung).
Yan riṅg wawārahan, Ekawāra : kāla. Dwiwāra : mĕṅga, pĕpĕt. Triwāra : dora, wahya, bya. Caturwāra : śrī, la, ja, ma. Pañcawāra : u (Umanis), pa (Paing), pwa (Pon), wa (Wage), ka (Kliwon). Ṣadwāra : tu, ar, wu, pa, wa, ma.
Terjemahan :
Jika berdasarkan perhitungan Wuku (siklus 30 mingguan), urutannya adalah : Sinta, Landep, Ukir, Kulantir, Tolu, Gumbreg, Wariga, Warigadean, Julungwangi, Sungsang, Dungulan, Kuningan, Langkir, Medangsia, Pujut, Pahang, Krulut, Merakih, Tambir, Medangkungan, Matal, Uye, Menail, Prangbakat, Bala, Ugu, Wayang, Kelawu, Dukut, Watugunung.
Jika berdasarkan hari (Wewaran), yaitu :
- Ekawāra : Kāla.
- Dwiwāra : Mĕṅga, Pĕpĕt.
- Triwāra : Dora, Wahya, Bya.
- Caturwāra : Śrī, Laba, Jaya, Mandala.
- Pañcawāra : Umanis, Paing, Pon, Wage, Kliwon.
- Ṣadwāra : Tulus, Aryang, Wurukung, Paniron, Was, Maulu.
Lembar 3a – 3b
Saptawāra : ra (Raditya), ca (Candra), a (Aṅggara), bu (Budha), wr̥ (Wr̥haspati), śu (Śukra), śa (Śaniscara). Aṣṭawāra : śrī, i, gu, ya, lu, bra, ka, u. Saṅgawāra : daṅg, jaṅg, gi, no, ho, e, u, tu, da. Daśawāra : pa, pā, su, du, śrī, ma, mā, de, rā.
Gĕnĕp ikaṅg wawārahan rineka denira Bhagawān Mr̥dhu, Saṅg Hyaṅg Guru, Saṅg Hyaṅg Licin. Halatayu nyariṅg wariga hulitĕn, hapan tiga kawuwus andenira Saṅg Hyaṅg Guru tinama denira mānuṣatiga, hati-taṅgata. Hapan tiga mimitaning mānuṣa sakawuwus-wuwusan, marmaning mānuṣa kamulanña maroṅggaṅg tiga, mānuṣapawaṅgun ira Bhaṭārī Girinātha, hatura lawan Bhaṭāra Guru, haṅgaji dhyāna siddhi, sāri…
Terjemahan :
- Saptawāra : Raditya (Minggu), Candra (Senin), Aṅggara (Selasa), Budha (Rabu), Wr̥haspati (Kamis), Śukra (Jumat), Śaniscara (Sabtu).
- Aṣṭawāra : Śrī, Indra, Guru, Yama, Ludra, Brahma, Kala, Uma.
- Saṅgawāra : Daṅgan, Jaṅgan, Giga, Nohan, Ogan, Erangan, Urungan, Tulus, Dadi.
- Daśawāra : Paṇḍita, Pati, Suka, Duka, Śrī, Maṇu, Manusa, Rāja, Dewa, Raksasa.
Lengkaplah sistem perhitungan hari (wewaran) tersebut yang dirancang oleh Bhagawan Mr̥dhu, Sang Hyang Guru, dan Sang Hyang Licin. Baik buruknya perhitungan kalender (wariga) ini harus dipelajari secara mendalam, sebab Sang Hyang Guru bersabda mengenai tiga hal yang diwariskan kepada tiga jenis manusia, maka berhati-hatilah dan perhatikanlah. Sebab, ada tiga asal-mula manusia dalam setiap pembicaraan. Itulah sebabnya manusia pada hakikatnya memiliki tiga rongga (tri purusa/tiga pilar utama), yaitu manusia yang dibentuk oleh Bhatari Girinatha (Dewi Parwati) atas persembahan kepada Bhatara Guru, yang menguasai kekuatan meditasi yang sempurna (dhyāna siddhi), yang merupakan inti sari…
Lembar 3b
…nha kāśa dadi janma wadon, kāma baṅg, pūrwa, sarining hĕmbaṅg, dadi janma kedi, kāma dad (dadi), pūrwa, haṅghiṅg dr̥ṣṭi nira Saṅg Hyaṅg Tiga luhuniṅg Oṁkāra, Hyaṅg Brahmā, Wiṣṇu, Īśwara, madĕrhamĕpĕk iṅg bhuwana aguṅg, bhuwana halit, rumakṣa bhāyu, śabda, idhĕp, sakala riṅg paniskalā. Harane muṅggwiṅg uṣada jawa, tiga hāmor riṅg bhuwana mabaḥ, winaraḥ denira Saṅg Hyaṅg Gurureka, denira Saṅg Hyaṅg Kawiśwara, denira Saṅg Hyaṅg Aji Śaraśwatī, sulurana rasa swaraning rawaya.
Terjemahan :
…dari langit/angkasa menjadi manusia perempuan, dari benih merah (kāma baṅg) yang berada di arah timur, laksana inti sari dari bunga yang mekar. Ada pula yang menjadi manusia kasim/mandul (kedi), yang terbentuk dari benih yang menjadi nyata di arah timur. Namun, pandangan spiritual dari Sang Hyang Tiga yang agung berada di dalam aksara suci Oṁkāra, yaitu Sang Hyang Brahma, Wisnu, dan Iswara, yang memenuhi dan menyatu di alam semesta besar (bhuwana aguṅg / makrokosmos) dan alam tubuh manusia (bhuwana halit / mikrokosmos). Beliau bertiga menjaga unsur tenaga/nafas (bhāyu), ucapan (śabda), dan pikiran (idhĕp), baik secara nyata (sakala) maupun secara gaib (aniskalā). Namanya tercantum di dalam kitab pengobatan (uṣada) Jawa, tiga kekuatan yang melebur ke dalam alam semesta yang tergelar ini, yang diajarkan oleh Sang Hyang Gurureka, oleh Sang Hyang Kawiśwara, dan oleh Sang Hyang Aji Saraswati, sebagai penuntun rasa dan suara dari aksara yang hidup.
Lembar 3b – 4a
Yaning carik windhu, den mawas pajajaraning pataranña. Yan bhuṣananya, ka, daśa, kaye ki pidartanña swaranira : Oṁ Sa Ba Ta A I Na Ma Śi Wa Ya. Yanya hadaśa kaye ki swaranña : Oṁ A Ka Sa Ma Ra La Wa Ya Uṅg. Yanya saṅga, kaye ki swaranña : Uṅg Uṅg Saṅg Baṅg Taṅg Aṅg Iṅg Naṅg Maṅg. Yanya aṣṭa, kaye ki swaranña : Oṁ Aṅg Maṅg Uṅg Saṅg Baṅg Taṅg Iṅg.
Yanya sapta, kaye ki swaranña : Oṁ Aṅg Uṅg Maṅg Śi Wa Ya. Yan iṅg ṣad kaye ki swaranña : Aḥ Iḥ Uḥ Eḥ Oḥ. Yanya pañca, kaye ki swaranña : Oṁ Aṅg Maṅg Uṅg O. Yan catur kaye ki swaranña : A I Sa Ña. Yanya tri kaye ki swaranña : Aṅg Uṅg Maṅg.
Yanya dwi kaye ki swaranña : Aṅg Aḥ. Yanya tuṅggal, pateḥ lawan hadaśa, kaye ki swaranña : Ya. Yan iṅg tuṅggal wawaṅg, kaye ki swaranña : Aṅg. Waraning carik kadi pañjratning sata, kadi hamr̥tha Aḥ. Śwaraning pamadha kadi kakisiki wĕni, swaraning haṅgka, kadi kārṇati nukup…
Terjemahan :
Jika mengenai tanda carik (garis batas aksara) dan windhu (lingkaran suci/nol), perhatikanlah dengan saksama kesetaraan kedudukannya. Jika aksara tersebut berjumlah sepuluh (Daśākṣara), seperti inilah penjelasan suaranya : Oṁ Sa Ba Ta A I Na Ma Śi Wa Ya. Jika sepuluh aksara itu berupa formula Daśākṣara yang lain (aksara peletakan jnananya), suaranya : Oṁ A Ka Sa Ma Ra La Wa Ya Uṅg.
Jika berjumlah sembilan (Saṅggākṣara), suaranya : Uṅg Uṅg Saṅg Baṅg Taṅg Aṅg Iṅg Naṅg Maṅg. Jika berjumlah delapan (Aṣṭākṣara), suaranya : Oṁ Aṅg Maṅg Uṅg Saṅg Baṅg Taṅg Iṅg.
Jika berjumlah tujuh (Saptākṣara), suaranya : Oṁ Aṅg Uṅg Maṅg Śi Wa Ya. Jika berjumlah enam (Ṣaḍākṣara), suaranya : Aḥ Iḥ Uḥ Eḥ Oḥ. Jika berjumlah lima (Pañcākṣara), suaranya : Oṁ Aṅg Maṅg Uṅg O. Jika berjumlah empat (Caturākṣara), suaranya : A I Sa Ña. Jika berjumlah tiga (Triyākṣara), suaranya : Aṅg Uṅg Maṅg (Ang Ung Mang / AUM).
Jika berjumlah dua (Dwiakṣara), suaranya : Aṅg Aḥ. Jika berjumlah satu (Ekaksara), kedudukannya sama dengan yang sepuluh, suaranya : Ya. Dan jika satu suara yang mandiri/lepas (Tuṅggal wawaṅg), suaranya : Aṅg.
Karakter atau getaran dari tanda carik itu laksana jerat bagi ayam hutan, bagaikan amerta yang mewujud dalam suara Aḥ. Suara penanda awal (pamada) bagaikan desau angin malam hari, sedangkan getaran suara dari angka atau penanda bilangan laksana telinga yang ditutup rapat…
Lembar 4b – 5a
…swaraning soṅg hĕntal muṅggwiṅg takĕpan : Aṅg Uṅg Maṅg. Swaraning soṅg hĕntal, ruṅghal ka hĕmbaṅg lontar muṅggwiṅg takĕpan, riṅg pawakanya kraṇa, tāstranya yen kaye ki, Uṅg Sa Ba Ta A I Na Ma Śi Wa Ya. Kaya ikitāstranya : Aṅg Aḥ. Yan kaye ki : Aṅg Jĕm. Kadi swaraning madhubrata ngisĕp sari yening eki, Aṅg 3 kadi hunining paksyi jawuḥ.
Patuṅggalaning modre maswara kadi gni magĕṅg, haṅgin magĕṅg : Aḥ. Swaraning haṅgin : Aṅg. Swaraning siddhi : Oṁ Aṅg Maṅg Oṁ. Swaraning campaḥ : Aḥ Uḥ Eḥ. Swaraning urip : Aṅg Aḥ. Ākāśalan iṅg sor, pinalikrama, hastiti, upti, praliṇa, na. Yan hidhĕp humaṅgidul wiśeṣa koca…
Terjemahan :
…getaran suara dari rongga tulisan pada daun lontar yang berada di dalam ikatan papan pengapit (takepan), yaitu : Aṅg Uṅg Maṅg. Getaran suara dari rongga lembaran lontar, yang tergelar mekar di dalam cakupan takepan, pada hakikat wujud penyebabnya (karaṇa), maka susunan aksara sucinya (tāstra) adalah seperti ini : Uṅg Sa Ba Ta A I Na Ma Śi Wa Ya.
Adapun sifat aksara sucinya yang lain adalah : Aṅg Aḥ. Jika berupa mantra pelindung/penunduk, suaranya : Aṅg Jĕm. Itu bagaikan suara lebah kumbang (madhubrata) yang mengisap sari bunga. Ada pula getaran : Aṅg (diulang tiga kali) yang bagaikan suara burung jatuh dari langit.
Penunggalan dari aksara modre memiliki suara gemuruh bagaikan api yang berkobar besar dan angin yang bertiup kencang, yaitu : Aḥ. Suara angin yang berembus halus : Aṅg. Suara keberhasilan/kesempurnaan mantra (siddhi) : Oṁ Aṅg Maṅg Oṁ. Suara yang hambar/tidak suci (campaḥ) : Aḥ Uḥ Eḥ. Suara nafas kehidupan (urip) : Aṅg Aḥ.
Ruang angkasa berbalik ke bawah, yang diatur secara berbalik (pinalikrama) berdasarkan proses penciptaan (hastiti/sthiti), pemeliharaan (upti/utpatti), dan peleburan (praliṇa), disimbolkan dengan aksara Na. Jika pikiran dipusatkan ke arah selatan, maka keutamaan akan…
Lembar 5a
…pprakoṣa. Yan luṅga maṅgetan, prajñan riṅg mimitan. Yan luṅga maṅgĕlor, mr̥tirgha-āyuṣa, mr̥tirgha-āyuṣa. Yan luṅga maṅgulon, idhĕp riṅg wariga. Yan jĕnĕk riṅg madhya, biṣadharma l̥ga. Yan luṅga hañakra molaḥ, darśyi rĕp, macara sanira wawaṅg.
Maṅgkanajatyani rasaṅg Hyaṅg Aji Śaraśwatī, pataran mwaṅg dr̥ṣṭi nira Hyaṅg Gurureka muṅggwiṅg bhuwana, hamanaḥ prayojana, mawas wruḥ riṅg mula-mulati nama, mawas maṅgruṅgu maṅgidhĕp prajñan, wruḥ riṅg nithi buṅgkaḥ, madhya, tuṅgtuṅg, kadi prawapūra-wacana, sūkṣma wāya, yatamā kalwiranya. Saṅg Hyaṅg rumĕgĕp parama wiśeṣa, ūrwamimitaning bhuwana aguṅg, saprayojana tĕpĕt, kawruhanya, duk tanana paran-paran nora gumi…
Terjemahan :
…memancar dengan kuat (prakoṣa). Jika pergi melangkah ke arah timur, maka akan mendapatkan kebijaksanaan mengenai asal-mula/awal. Jika pergi ke arah utara, akan memperoleh kesembuhan, keabadian, dan umur yang panjang (mr̥tirgha-āyuṣa). Jika pergi ke arah barat, maka pikiran akan tajam dalam memahami ilmu perbintangan/waktu (wariga). Jika berdiam diri di pusat tengah (madhya), ia menjadi penawar racun keduniawian (biṣadharma) yang memberikan kebebasan dan ketenangan jiwa. Jika pergi bergerak melingkar/menjelajahi semesta (hañakra molaḥ), ia akan mampu menyirep/menenangkan keadaan dan memiliki pembawaan yang berwibawa bagi sesama manusia.
Demikianlah hakikat sejati dari Sang Hyang Aji Saraswati, kedudukan serta pandangan spiritual dari Hyang Gurureka yang bersemayam di alam semesta, yang mengarahkan maksud dan tujuan pikiran. Sehingga seseorang dapat melihat dan mengetahui asal-muasal namanya sendiri, tajam dalam mendengar, tanggap dalam berpikir secara bijaksana, serta mengetahui tingkatan dasar (buṅgkaḥ), pertengahan (madhya), dan puncak spiritual (tuṅgtuṅg), laksana kitab-kitab purba kala yang menguraikan jiwa dari aksara yang gaib. Demikianlah penjelasannya. Beliau-lah Sang Hyang yang memegang otoritas tertinggi (parama wiśeṣa), awal mula dari penciptaan alam semesta besar (bhuwana aguṅg). Pengetahuan tentang Beliau sangatlah tepat dan sejati, yaitu sejak jaman dahulu kala ketika belum ada apa pun, belum ada bumi…
Lembar 5b – 6a
…nora laṅgit, tan ana sūryacandrawintaṅg taraṅgjana, hana Bhaṭāra mijil riṅg sariniṅg saptasunya nirbhaṇa, haluṅgguḥ riṅg gambar haṅglayaṅg, bhūpa kadi budi, swara indaḥ, makaṅgaran Saṅg Hyaṅg Gururekasakti, humijilakĕn Bhaṭārī, Saṅg Hyaṅg Paramawiśeṣa, Saṅg Hyaṅg Taya, Saṅg Hyaṅg Cintya.
Hana Guru Śiwa, Sadāśiwa, Paramaśiwa, sama mijil ayoghā sānañca (sana ca) hĕniṅg, hana Bhaṭāra Īśwara, Bhaṭāra Maheśora, Bhaṭāra Ludra, Bhaṭāra Śaṅgkāra, Bhaṭāra Sambu. Hana gandharwa-gandharwī, widhyādarī, Saṅg Hyaṅg Komara-Komarī, detya dānawa, tan abuṁ laṅgit.
Hana Catur Lokapāla, Saṅg Garga, Saṅg Metri, Saṅg Kurudhya, Apr̥tañjala, ha…
Terjemahan :
…belum ada langit, tidak ada matahari, bulan, bintang, maupun gugusan planet. Yang ada hanyalah Bhatara yang muncul dari inti sari tujuh lapis kekosongan yang sunyi utama (saptasunya nirbhaṇa). Beliau bersemayam di alam niskala yang melayang-layang, bagaikan kesadaran murni yang meliputi ruang, dengan getaran suara yang maha indah. Beliau bergelar Sang Hyang Gururekasakti. Dari diri-Beliau muncul Bhatari (Dewi Agung), Sang Hyang Paramawisesa, Sang Hyang Taya (Yang Tiada namun Ada), dan Sang Hyang Cintya (Yang Tak Terpikirkan).
Muncul pula Guru Siwa, Sadasiwa, dan Paramaśiwa yang bersama-sama keluar dari landasan meditasi yoga yang maha suci dan hening. Lalu muncullah Bhatara Iswara, Bhatara Mahesora, Bhatara Ludra, Bhatara Sankara, dan Bhatara Sambu. Muncul juga golongan gandarwa-gandarwi (makhluk bermusik celestial), bidadari, Sang Hyang Komara-Komari (dewa-dewi pelindung anak-anak), hingga bangsa detya dan danawa (raksasa), ketika bumi dan langit belum lagi berwujud dengan kokoh.
Ada pula Catur Lokapala (Empat Dewa Penjaga Arah Semesta), serta para resi agung : Sang Garga, Sang Metri, Sang Kurudhya, dan Apranjala…
Lembar 6a – 6b
…Bhagawān Catur : Wr̥haspati, Mr̥tyukuṇḍa, Mr̥dhu, Kasyapa, pada dr̥ṣṭi wiṣaya.
Bhagawān Wr̥haspati haggawe āgama, adhigama, dewāgama. Bhagawān Mr̥tyukuṇḍa haṅggawe wedda sarwa sandhi, sarwa bĕlĕḥ, lĕyak salwirnya mwaṅg griṅg. Bhagawān Mr̥dhu haṅggawe akṣara, wariga, salwirnya, hana katuturan Sundharitrus, Sundharibuṅgkaḥ, Janantaka.
Bhagawān Kasyapa haṅggawe uṣada, Kalimosada, Dharmoṣada. Saṅg Hyaṅg Śiwa, Paramaśiwa haṅggawe tutur kamokṣan sūkṣma, ndya ta lwirnya : Eta-Eto, Sarikuniṅg, Dharmatrus Atma, Kurantabolaṅg, Batur Kalawasan Ptak, Pañambrama Patining Sadraṣa, Rāmarĕṇa, Śāraśamuśca…
Terjemahan :
…serta empat pendeta suci (Bhagawān Catur), yaitu : Bhagawan Wr̥haspati, Bhagawan Mr̥tyukunda, Bhagawan Mr̥dhu, dan Bhagawan Kasyapa, yang masing-masing mengamati fungsi dunianya.
Bhagawan Wr̥haspati menciptakan kitab-kitab hukum suci dan tuntunan hidup (āgama, adhigama, dewāgama). Bhagawan Mr̥tyukunda menciptakan pengetahuan tentang segala rahasia magis, ilmu penunduk kekuatan hitam, ilmu leak segala jenis, serta segala rupa penyakit. Bhagawan Mr̥dhu menciptakan tata aksara suci, ilmu perbintangan (wariga) dengan segala jenisnya, termasuk di dalamnya kitab tuntunan seperti Sundharitrus, Sundharibungkah, dan Janantaka.
Bhagawan Kasyapa menciptakan ilmu pengobatan (uṣada) seperti kitab Kalimosada dan Dharmoṣada. Sedangkan Sang Hyang Siwa dan Paramaśiwa menciptakan ajaran spiritual mengenai kelepasan jiwa yang suci (tutur kamokṣan sūkṣma), contohnya seperti ajaran : Eta-Eto, Sarikuning, Dharmatrus Atma, Kurantabolong, Batur Kalawasan Petak, Pañambrama Patining Sadraṣa, Ramarena, dan kitab Sarasamuscaya…
Lembar 6b
…ya, Rājapeni, makweḥ, paṅgirahiṅg ikĕta, masradaḥ, Kr̥takuṇḍalinī, Joṅgbiru, saka lwiraniṅg tutur dharma, yogī. Hana kahyahangan praliṅgga Bhaṭāra-Bhaṭārī daśawikrama, Gunuṅg Aguṅg, Kadewatan, Majapahit, Panataran, Kĕbon, Puseh, Baṅguṅgśakti, Daśapanatara, kweḥ maka duluranña pasimpaṅgan Bhaṭāra mahotama paṅgabhaktyaniṅg mānuṣa, kabya samana juga, liṅg Bhaṭāra Hyaṅg Gurureka lawan Bhaṭārī, kinontĕdun riṅg madhyapada, maṅglĕkas prayojana indaḥ.
Bhaṭāra Īśwara sinuṅganiṅg mānuṣa dalaṅg, Bhaṭāra Padhamoruktua nating sayaning raka kabeḥ, Bhaṭāra Indra haṅggawya saṅggiṅg, Bhaṭāra Brahmā haṅggawya pande wsi, Bhaṭāra Mahādewa haṅggawya pande hĕmas, Bhaṭāra Wiṣṇu haṅggawya…
Terjemahan :
…serta kitab Rajapeni, dan banyak lagi kitab ikatan sastra, dasar-dasar keyakinan, ajaran Kr̥takuṇḍalinī, Jongbiru, serta segala rupa ajaran kebajikan (tutur dharma) bagi seorang yogi. Di samping itu, didirikan pula tempat suci (kahyangan) sebagai stana kedudukan Bhatara-Bhatari yang memiliki sepuluh kekuatan nyata (daśawikrama), seperti di Gunung Agung, Kadewatan, Majapahit, Panataran, Kebon, Pura Puseh, Bangungsakti, Dasapanatara, serta banyak lagi pura panyawangan/pasimpangan tempat memuja Bhatara yang maha utama sebagai sarana bakti umat manusia secara bersama-sama. Demikianlah sabda Bhatara Hyang Gurureka beserta Bhatari saat Beliau turun ke dunia manusia (madhyapada), guna mewujudkan tujuan-tujuan yang mulia.
Bhatara Iswara menganugerahi keahlian kepada manusia untuk menjadi dalang. Bhatara Padhamoruktua (Sakti/Manifestasi Guru) menata keahlian seni bagi para penari dan tetua drama. Bhatara Indra menciptakan keahlian menjadi sangging (seniman lukis/hias suci). Bhatara Brahma melahirkan keahlian sebagai pandai besi (pande wsi). Bhatara Mahadewa melahirkan keahlian sebagai pandai emas (pande hĕmas). Dan Bhatara Wisnu menciptakan…
Lembar 6b – 7a
…ratu. Bhaṭāra Sambu haṅggawya kilap, kĕtug gĕrĕḥ. Bhaṭāra Maheśora haṅggawya durṇīti aṣṭadhala, haṅggawya toña, cuwil. Bhagawān Wiśwakarman haṅggawya undagi, riṅg Aṣṭakośala. Śiwagotra haṅggawya natĕnuṅg, tapa, kr̥ta. Saṅg Hyaṅg Bapa-Ibu haṅggawya narahina wĕngi, nāma śidaṃ.
Widyadhara-widyādarī wineḥ guṇaniṅg wadhu, triwikramaniṅg sūkṣma, hana nĕriṅg (ner iṅg) ākāśa, pataraṇa sūryacandra lintaṅg matiṅggama ntaya maharya mribaṅg laṅgit gni bañu. Hana jambu ĕr (air) hiṅg gunuṅg pāto, hawoḥ hakwĕḥ kr̥ta wayahira, tiba luhuriṅg pr̥tiwi dadi toya, ika tiba riṅg danu, riṅg sagara, haṅggawyana juraṅg paṅgkuṅg maka maraganiṅg (maka mārganiṅg) wwe, lwaṅg-lwaṅg kabeḥ, maka huniniṅg urip mānuṣa, kabya samana. Hana gunuṅg riṅg wetan, nga, Gunuṅg Jambudwīpa…
Terjemahan :
…pemimpin/raja (ratu). Bhatara Sambu menciptakan kilat dan gemuruh guntur. Bhatara Mahesora mengatur taktik/siasat penataan delapan arah (durṇīti aṣṭadhala), serta menciptakan makhluk halus penunggu air (toña) dan makhluk cuwil. Bhagawan Wiswakarman menciptakan keahlian pertukangan/arsitektur (undagi) berdasarkan kitab Aṣṭakośala. Golongan Śiwagotra memegang keahlian meramal/menenung (natĕnuṅg), melakukan tapa, dan pelaksanaan upacara. Sementara Sang Hyang Bapa-Ibu (Purusa-Prakerti) bertugas menciptakan adanya pergantian siang dan malam, semoga segalanya menjadi nyata dan berhasil.
Para bidadara dan bidadari dianugerahi keahlian memikat bagi kaum wanita, serta kekuatan sakti gaib (triwikramaniṅg sūkṣma) yang berada di angkasa, beratapkan matahari, bulan, dan bintang-bintang yang berputar di langit, serta menguasai unsur api dan air. Ada pula pohon jambu air di Gunung Pato yang berbuah sangat lebat berkat kuasa-Nya, jatuhnya air dari sana ke atas bumi berubah menjadi sumber air. Air tersebut mengalir ke danau dan ke laut, membentuk jurang serta lereng sebagai jalan mengalirnya air, menembus lubang-lubang bumi, yang menjadi sumber utama penopang napas kehidupan manusia secara bersama-sama. Ada sebuah gunung di arah timur bernama Gunung Jambudwipa…
Lembar 7b
…sinuṅgsaṅg deniṅg Bhaṭāra, handika nira Hyaṅg Guru, ginawa riṅg kulon, warmapratariṅg wayabya, maherṭa gunuṅg, ginuñcaṅg riṅg wayabya, bentar Jambudwīpa, bĕlahanya mijil bañu, bañu ika, nga, wiṣya Kālakūṭa, hinayub hiṅg Bhaṭāra, pjaḥ nira kabeḥ, tinibanan mĕrtha sañjīwana denira Hyaṅg Guru, hahu kabeḥ, waluya kadi suba.
Hyaṅg Guru hanayub, wawu praptĕṅg kaṇṭaṅg r̥dĕk wiṣyanya, irĕṅg kaṇṭa nira Bhaṭāra, winastu mr̥tha, punaḥ tan anaṅg wiṣya nin, irĕṅg kaṇṭa nira Bhaṭāra, sumilihakna harana, maṅgkana haran Saṅg Hyaṅg Nīlakaṇṭha. Bentar gunuṅg ika, hana bumi Jawa, kapirna inda saṅg dānawa deniṅg Jawa Walanda saṅg Hanumān, riṅg Pulo Cina ninda paramā riṅg Majapahit kaṅg gumawegi…
Terjemahan :
…yang dibalik posisinya oleh Bhatara. Atas titah Hyang Guru, gunung tersebut dipindahkan ke arah barat, menjadi benteng pelindung di arah barat laut (wayabya), sebagai gunung yang kokoh. Namun saat gunung itu diguncang di arah barat laut, terbelahlah Gunung Jambudwipa tersebut. Dari celah belahannya memancar air, air itulah yang bernama racun maut Kālakūṭa. Air itu terhirup oleh para Bhatara, menyebabkan mereka semua mati seketika. Lalu, Hyang Guru memercikkan air suci kehidupan (Mĕrtha Sañjīwana), sehingga semuanya tersadar kembali dan hidup seperti sediakala.
Saat Hyang Guru sendiri ikut menghirupnya, racun tersebut baru sampai di tenggorokan Beliau dan langsung membakar dengan hebat. Berubah warna menjadi hitamlah tenggorokan Bhatara. Namun karena Beliau mengutuk racun itu agar berubah menjadi amerta, maka sirnalah daya racun mautnya. Karena leher Bhatara berubah menjadi hitam, maka hal itu digantikan sebagai gelar Beliau. Itulah asal-mula nama Sang Hyang Nīlakaṇṭha (Siwa si Leher Biru/Hitam). Akibat terbelahnya gunung tersebut, terciptalah bumi Jawa, tempat di mana para raksasa ditundukkan oleh perpaduan kekuatan Jawa, pasukan seberang, dan Sang Hanuman, hingga ke Pulau Cina, serta puncak keemasannya di Majapahit yang menguasai wilayah…
Lembar 8a – 8b
…tamalat.
Hana Nabi, Nabi Bhagawān, Nabi Agenda, Nabi Adam, Nabi Bakar, Nabi Usup, Nabi Kañcana, nggawya lambang Rāmāyaṇa, wenang hakĕb sa-Jawa. Bhaṭāra Brahmā sirah Amad, paṅgĕmpwan ira riṅg prayojana sūkṣma. Hana maliḥ bumi Paṣṭo ṅgaranya, mĕlaranña kadi bumi Jambuwarṣa, iki madoḥ prĕnaḥnya kulwan, sūryacandralintaṅg tan ana tkha ñañuluhin (ñuluhin) bumi hika, Bhagawān Byasyā tan wruḥ lawan bumi Paṣṭo hika, mānuṣanira kadi gandharwasiddhi, maṅgkana tuwinya tatwaya.
Kunaṅg Saṅg Hyaṅg Guru wineḥ hana mr̥tha lawaniṅg mānuṣa kabeḥ, pasuṅg ira Saṅg Hyaṅg Kasuhuṅg Kidul, paricaturwarṇa, kr̥ṣṇa, habaṅg, jnar, kinĕn saṅg paksyi haṅggawa nibakakna mānuṣa. Ki paksyi hara…
Terjemahan :
…tanpa ada yang menghalangi.
Ada pula para Nabi, yaitu Nabi Bhagawan, Nabi Agenda, Nabi Adam, Nabi Bakar, Nabi Usup (Yusuf), dan Nabi Kañcana, yang menyusun perlambangan kisah Rāmāyaṇa, yang sepatutnya tersebar di seluruh tanah Jawa. Bhatara Brahma berwujud sebagai Ahmad, selaku pemelihara dalam tujuan spiritual yang gaib. Ada lagi sebuah wilayah bernama Bumi Paṣṭo, yang luasnya bagaikan Bumi Jambuwarṣa (benua kuno). Tempat ini letaknya sangat jauh di arah barat, di mana matahari, bulan, dan bintang tidak ada yang sampai menyinari bumi tersebut. Bahkan Bhagawan Byasya (Wywasa/Vyasa) pun tidak mengetahui perihal keberadaan Bumi Paṣṭo itu. Manusia yang mendiaminya memiliki kemampuan laksana kaum Gandharwa Siddhi (makhluk surgawi yang sakti). Demikianlah sesungguhnya hakikat ceritanya.
Adapun Sang Hyang Guru memberikan anugerah air suci kehidupan (mr̥tha) kepada seluruh umat manusia. Anugerah itu merupakan pemberian dari Sang Hyang Kasuhun Kidul (Dewa penguasa arah selatan/Brahma), yang berwujud dalam empat warna (caturwarṇa), yaitu hitam (kr̥ṣṇa), merah (habaṅg), dan kuning (jnar / putih tidak disebutkan namun tersirat dalam catur warna), yang diperintahkan kepada seekor burung suci untuk dibawa dan dijatuhkan kepada umat manusia. Burung tersebut berna…
Lembar 8b – 9a
…ndara, sugĕm, putĕḥ, hi sugĕm haṅggawa pari kuniṅg, kinaputiṅg nataraniṅg kayuka naṅgga, binĕgal deniṅg gandharwa haran Saṅg Kumāra, tlas pinangaṅg (pinangan) tkha riṅg paṅgaputanña, tinibak iṅg mrcapada, dadi ml̥tik kuniṅg (kuñit), ika pahuluṅg nira Prajāpati, duk habanaḥ lawan Saṅg Hyaṅg Komara, rahi nira Bhaṭāra Prajāpati dadi pañcamahābhūta.
Saṅg Hyaṅg Kasuhuṅg Kidul haṅggawyana caturjanma : Brāhmaṇa, Kṣatriya, Weśya, Sūdra, pada wineḥ guṇa sayogya nira. Iddhā Saṅg Kasuhuṅg Kidul, wineḥ hana mamuliya riṅg mānuṣa, mayoga Saṅg Hyaṅg Kasuhuṅg Kidul, idhĕp harṣa mijil mariṅg roma, marmaning artha tan kĕna hiṅg cantaka. Jinaḥ riṅg palalyan salwirnya haran Hi Kālang Oñcaṅg, jinaḥ riṅg humaḥ, kaṅg ṅgaran Saṅg Hyaṅg Rambutsadana, jinaḥ riṅg pasar maharan Hi…
Terjemahan :
…ma burung Dara, burung Sugem, dan burung Putih. Burung Sugem bertugas membawa padi kuning, terbang di atas halaman pepohonanangga, namun ia dicegat oleh makhluk gandarwa yang bernama Sang Kumara. Segala bawaannya dirampas dan dihabiskan hingga ke wadah-wadahnya. Sisa-sisanya yang berjatuhan ke dunia manusia (mrcapada) tumbuh menjadi tanaman kunyit (kuñit). Itulah yang menjadi sarana utama bagi Sang Prajapati. Ketika terjadi perang antara Sang Kumara dengan Sang Hyang Komara, darah dari Bhatara Prajapati yang menetes ke bumi berubah wujud menjadi unsur-unsur alam semesta (pañcamahābhūta).
Sang Hyang Kasuhun Kidul kemudian menciptakan empat golongan masyarakat (caturjanma/caturwarṇa), yaitu : Brāhmaṇa, Kṣatriya, Weśya, dan Sūdra, yang masing-masing dianugerahi keahlian sesuai dengan kewajibannya. Beliau, Sang Kasuhun Kidul, memberikan sarana untuk memuliakan hidup manusia. Ketika Sang Hyang Kasuhun Kidul melakukan meditasi (mayoga), pikiran dan kehendak Beliau keluar melalui pori-pori kulit (roma). Itulah sebabnya uang (artha) tidak dapat terkena kutukan kotoran (cantaka).
Uang kepeng (jinaḥ) yang digunakan dalam berbagai hiburan/permainan judi dinamakan Hi Kālang Oñcaṅg. Uang kepeng yang disimpan di dalam rumah (sebagai dana pusaka/kemakmuran) dinamakan Sang Hyang Rambutsadana. Sedangkan uang kepeng yang beredar di dalam pasar dinamakan Hi…
Lembar 9a – 9b
…Kālangoñcaṅg. Maliḥ mayoga Saṅg Hyaṅg Kasuhuṅg Kidul, makwĕḥ mijil, pari, kĕtan, hiñjin, slaka, mas, kakuniṅg, antimaḥ, sakala tĕkaning niṣkala, halahayu niṅg parikramanira, ika hanut sakala panispara, twiñatan hatwaya, riṅg tutūraning akṣara gulikĕn.
Yan sira wruḥ mulaniṅg dadi mānuṣa, ika na sira l̥wiḥ sakala niṣkala, Saṅg Hyaṅg Śiwa juga pinĕga pinastyaniṅg citta nirmala, piṅgitĕn haṅgamoṅg riṅg dharmawas, sakalanira uttāma, riṅg tutur hulik hisĕpan, yan sampun karasa sawaya, byasakĕn aya mawas mariṅg jro, mawas mariṅg jaba, niṣṭa cinita, sapangawruhanira, hapan netra tiga, ṅgĕndiḥ riṅg jro sanuṅggal, dilaḥ riṅg jaba roro, nyata ha…
Terjemahan :
…Kālangoñcaṅg. Kembali Sang Hyang Kasuhun Kidul berasrama dalam meditasi (mayoga). Dari sana bermunculanlah padi, ketan, injin (ketan hitam), perak, emas, kuningan, hingga timah, baik yang berwujud nyata (sakala) hingga yang niskala. Segala baik dan buruk dari jalannya tatanan tersebut mengikuti hukum keduniawian, yang sejatinya nyata, tercantum di dalam kitab ajaran aksara suci yang mesti dipelajari secara mendalam.
Jika engkau memahami asal-mula terciptanya manusia, maka engkau akan menjadi utama baik di dunia nyata (sakala) maupun gaib (niṣkala). Hanya Sang Hyang Siwa-lah yang patut dipegang teguh dan ditetapkan di dalam kesucian batin (citta nirmala). Rahasiakanlah dan amalkanlah itu dalam jalan kebajikan (dharma), sebagai perwujudan utama diri-Nya. Di dalam kitab ajaran spiritual, hal ini dikupas dan diresapi. Jika keberadaan aksara hidup itu telah dirasakan, biasakanlah diri untuk melihat ke dalam (jro) dan melihat ke luar (jaba), melepaskan pikiran-pikiran yang rendah, sesuai dengan tingkat pengetahuanmu. Sebab manusia memiliki tiga mata (secara spiritual). Di dalam batin menyala satu pelita suci (mata ketiga/mata batin), sedangkan di luar memancar dua cahaya (mata fisik). Nyatalah itu…
Lembar 9b – 10a
…hanutakna paṅgawru hira salwirnya. Yan sama mawas histinĕn hisĕpĕn, yan timāṅg hawananira naraka, ya pateḥ hawaniṅg swarga, ikaṅg uttāma ginĕgĕnira, hayu kwĕḥ kaṅg winilaṅg dĕn haja kpanispara, tiga juga l̥wiḥ dadi sawiji, yan makwĕḥ kaṅg winilaṅg, kari pawilaṅganiṅg humusyaṅg trika narakan, kasĕsĕkaniṅg saṅgkala, mawak bhūta sira, pati huṅgsi pinastyanira, maṅgkana kramanira saṅg wruḥ tan wĕruḥ riṅg saṣa uttāma. Liṅgnira Saṅg Hyaṅg Tigajñāna Sūkṣma, Saṅg Hyaṅg Gurureka, Saṅg Hyaṅg Śaraśwatī, jaḥ tasmat.
Yan sira harĕp prajñan mawas katuturaniṅg akṣara, ika juga hiṣṭi rahinawĕṅgi simpĕn riṅg hajñāna hĕniṅg, Saṅg Hyaṅg Tiga pataraṇanya tūr masuk wtunya, deniṅg wikra…
Terjemahan :
…menyelaraskan segala bentuk pengetahuannya. Jika engkau senantiasa waspada, merenungkan, dan meresapi ajaran ini, engkau terhindar dari jalan menuju neraka, dan sebaliknya akan menyamai jalan menuju surga. Hal yang utama itulah yang mesti engkau genggam erat. Jangan biarkan pikiranmu terpecah dan dikuasai hal keduniawian yang sia-sia. Tiga kekuatan suci (Tri Murti/Tri Aksara) yang agung itu sejatinya melebur menjadi satu. Jika engkau terlalu banyak memikirkan hal keduniawian yang bercabang, engkau akan tetap terikat dalam hitungan tiga lingkaran neraka, dipenuhi oleh kesengsaraan, dan dirimu akan mewujud laksana makhluk kegelapan (bhūta), menuju kematian yang penuh kepalsuan. Demikianlah keadaan bagi orang yang merasa tahu padahal tidak memahami intisari yang maha utama. Demikianlah sabda Sang Hyang Tigajnana Suksma, Sang Hyang Gurureka, dan Sang Hyang Saraswati, jadilah demikian.
Jika engkau berkeinginan menjadi bijaksana dalam memahami tuntunan aksara suci, maka carilah dan renungkanlah hal itu siang dan malam, simpanlah di dalam lubuk kesadaran yang hening. Sang Hyang Tiga sebagai landasannya akan mengalirkan anugerah-Nya secara nyata, berkat kekuatan…
Lembar 10a
…manira Saṅg Hyaṅg Gurureka, riṅg śukla, iti pabr̥syihanira. Nuju rahina Kliwon pasaṅgakna, duk hasisiriḥ, ma : Aṅg Uṅg Maṅg, saḥ wa yogī paramaśidyaṁ nirmalāya namaḥ. Duk harawup, ma : Uṅg, O, Śrī, O, Srāyu Śaraśwatya, siṇdha mr̥tha paripūrṇāya nāmaḥ. Duk haṅginaṅg, ma : Oṁ Yaṅg Maṅg Aṅg Uṅg Tridewatā, parasidyaṁ lila paripūrṇāya namaḥ. Duk hadyus, ma : Oṁ Jagat Pāduke byonamaḥ, sarwa hisĕp prayojanaṁ, Aḥ Jĕm.
Terjemahan :
…manifestasi dari Sang Hyang Gurureka, di dalam kesucian batin (śukla). Inilah tata cara pembersihan diri (pabr̥syihan) : Ketepatan hari pada hari pasaran Kliwon patut dilaksanakan. Pada saat membersihkan gigi (hasisiriḥ), mantranya : Aṅg Uṅg Maṅg, saḥ wa yogī paramaśidyaṁ nirmalāya namaḥ (Ang Ung Mang, hamba bersujud kepada pencapaian tertinggi para yogi yang maha suci dan tanpa noda). Pada saat membasuh muka (harawup), mantranya : Uṅg, O, Śrī, O, Srāyu Śaraśwatya, siṇdha mr̥tha paripūrṇāya nāmaḥ (Ung, Oh Dewi Sri, Oh Dewi Saraswati, semoga air suci kehidupan yang sempurna menjadi nyata). Pada saat mengunyah sirih (haṅginaṅg), mantranya : Oṁ Yaṅg Maṅg Aṅg Uṅg Tridewatā, parasidyaṁ lila paripūrṇāya namaḥ (Om, sujud kepada Tri Purusa/Tiga Dewa Agung, semoga kesempurnaan batin yang suci dan utuh terwujud). Pada saat mandi (hadyus), mantranya : Oṁ Jagat Pāduke byonamaḥ, sarwa hisĕp prayojanaṁ, Aḥ Jĕm (Om, sujud kepada kaki suci penguasa jagat semesta, terseraplah seluruh maksud dan tujuan suci ini).
Lembar 10a – 10b
Pabr̥syihanira Saṅg Hyaṅg Śaraśwatī duk hasisig, ma : Sisigku Saṅg Hyaṅg Mĕṅgĕt, solaḥku Saṅg Hyaṅg Si, śabdanku Saṅg Hyaṅg Śāstrasarotama, hanaku Saṅg Hyaṅg Haji Śaraśwatī, hambĕkutāstra tatwa carita pastawighna, tīrtha milis akiṅg dakṣiṇa, haṅggĕsĕṅg haṅgĕpuṅg ila rara roga pātaka matĕmahan Saṅg Hyaṅg Hayu, naharaṅg tīrtha hniṅg jati śarīraniṅgaṅgsun, Aṅg nastana, Aḥ śiwadwarī, uta śāstra śuddhāya namaḥ.
Terjemahan :
Pembersihan diri (pabr̥syihan) dari Sang Hyang Saraswati pada saat membersihkan mulut/menggosok gigi (hasisig), mantranya : Pembersih mulutku adalah Sang Hyang Menget (Dewa Kesadaran), perilakuku adalah Sang Hyang Si, ucapanku adalah Sang Hyang Sastrasarotama (Sastra yang Maha Utama), keberadaanku adalah Sang Hyang Aji Saraswati. Segala bentuk rintangan dan bencana dihancurkan oleh hakikat cerita dari aksara suci ini. Air suci (tīrtha) mengalir dari arah selatan, membakar habis dan melenyapkan segala mala, cacat, penyakit, serta dosa keduniawian, berubah wujud menjadi Sang Hyang Hayu (Keselamatan/Kebaikan Agung). Mengalirlah air suci yang hening sejati ke dalam tubuh hamba. Aṅg bersemayam (di hulu hati), Aḥ di ubun-ubun (śiwadwarī), bersujud kepada kesucian sastra yang maha utama.
Lembar 10b – 11a
Ithi panugrahan Saṅg Hyaṅg Gurureka, wenaṅg tama solaḥ hayu, masādana toya, ktisaṅg, hidup, rawupaṅg, pada piṅg 3, ma : Pukulun Saṅg Hyaṅg Gurureka, maṅgreka bhuwana, maṅgreka solaḥ, maṅgreka hayu, śuddhāya namaḥ, Aṅg Uṅg Maṅg.
Mānuṣa kabeḥ yadyan woṅg niṣṭa, madhya, uttāma, nyata juga hiṅgisĕp hidhĕphanariṅg prāṇarāga, hapan winaraḥ makuta, tkeṅg pidartanña, mulatĕmĕn denira Saṅg Hyaṅg Widhi, makasūkṣma nira Saṅg Hyaṅg Haji Śaraśwatī, wruḥ riṅg tatwaniṅg makuta mwaṅg kamĕrinya, hīdhĕpana de saṅg maṅgreka, winawa iṅg sakala, riṅg niṣkala, den mawas pratyakṣa kramanira, tkasidadi, kabeḥ winuwus denira Saṅg Hyaṅg Haji Śaraśwatī, ri sahalwaniṅg akṣara molaḥ maśabda, rineka denira Saṅg Hyaṅg Gurureka, Saṅg Hyaṅg Kawiśwara miwaḥ hida Saṅg Hyaṅg Haji Śaraśwatī.
Terjemahan :
Ini adalah anugerah (panugrahan) dari Sang Hyang Gurureka, yang sepatutnya digunakan untuk memohon keselamatan dan kelancaran usaha. Menggunakan sarana air, dipercikkan ke kepala (ktisaṅg), diminum sebagai penyambung hidup (hidup), dan dibasuhkan ke muka (rawupaṅg), masing-masing sebanyak 3 kali. Mantranya : Hamba memuja-Mu Sang Hyang Gurureka, yang merancang jagat semesta, yang menata perilaku makhluk, yang menggariskan keselamatan, bersujud kepada kesucian, Aṅg Uṅg Maṅg.
Seluruh umat manusia, baik yang berada di tingkatan bawah (niṣṭa), menengah (madhya), maupun utama (uttāma), nyatanya meresapi dan memusatkan pikirannya ke dalam kekuatan raga dan napasnya (prāṇarāga), karena mereka telah diajarkan tentang ajaran mahkota (pedoman spiritual) beserta penjelasannya. Sungguh, hal itu diperhatikan dengan saksama oleh Sang Hyang Widhi, sebagai wujud gaib dari Sang Hyang Aji Saraswati. Seseorang patut mengetahui hakikat dari pedoman utama tersebut beserta asal-usulnya, yang dipikirkan oleh Sang Pencipta, yang dibawa dari alam nyata (sakala) hingga alam gaib (niskala). Perhatikanlah dengan jelas perwujudannya yang nyata, hingga semuanya berhasil terwujud. Segala hal tersebut disabdakan oleh Sang Hyang Aji Saraswati, di mana seluruh aksara bergerak dan bersuara, dirancang oleh Sang Hyang Gurureka, Sang Hyang Kawiśwara, dan Beliau Sang Hyang Aji Saraswati.
Lembar 11a – 11b
Manugrahan Saṅg Hyaṅg Śaraśwatī, śa (sarana) : toya hinum, ma : Oṁ Śaraśwatī lidaḥku, Saṅg Hyaṅg Tastra kukus, Saṅg Hyaṅg Nirmala taṅganku, Saṅg Hyaṅg Uṅgkāra riṅg idhĕp, wĕnaṅg solaḥ kramaniriṅgsun, Oṁ ardhacandra windhu nādhāya namaḥ. > Maṅgkana wedanira Saṅg Hyaṅg Tiga praścitan mwaḥ hasuṅg lugraha, krama sadyariṅg rahayu, yan maṅgkana śuddhaniṅg guṇanira kamānuṣa. Wineḥ hananiṅg dewa sayogyanirariṅg hupamaṅglaras, ginawyaniṅg pasuṅg Bhaṭāra Juhya, śiddhaśiddhyaswecracha (sĕccha) Bhaṭāra riṅg guṇasarotama, pada ginĕgĕn denira mānuṣa, kabya samana juga.
Terjemahan :
Anugerah dari Sang Hyang Saraswati, sarana : air untuk diminum, mantranya : Oṁ, Sang Hyang Saraswati bersemayam di lidahku, Sang Hyang Tastra (aksara suci) laksana asap dupa di napasku, Sang Hyang Nirmala (Kesucian) berada di tanganku, Sang Hyang Ungkara (aksara Uṅg) berada di dalam pikiranku, sempurnalah segala perilaku dan perbuatanku, Oṁ hamba bersujud kepada pancaran suci bulan sabit (ardhacandra), lingkaran (windhu), dan gema gaib (nādha).
Demikianlah puja mantra dari Sang Hyang Tiga sebagai pembersihan (praścitan) sekaligus memberikan kelonggaran/restu, menuju tatanan keselamatan yang nyata. Jika demikian, sucilah segala kemampuan/bakat kemanusiaan tersebut. Hal itu diberikan oleh para Dewa sesuai dengan porsinya masing-masing dalam menyelaraskan kehidupan, yang diciptakan atas anugerah Bhatara Juhya. Semoga berhasil dan mewujud atas kehendak suci Bhatara di dalam keahlian yang maha utama, yang dipegang teguh oleh umat manusia secara bersama-sama.
Lembar 11b – 12a
Yan saṅg hamangku dalaṅg pawehi ra Bhaṭāra Īśwara, uttāma pada riṅg pawĕton pasaṅgakna, masādana toya, ktisaṅg, sugyaṅg, hinum pada piṅg 3, kramanira tuṅggal bina śruti, deniṅg mānuṣa pada hupāṣakṣyaniṅg guṇa paweḥ Bhaṭāra tinama, śiddha hayu tan maliḥ kahala, ma : Oṁ Aṅg Maṅg, Īśwara sĕcchā yojanaṁ, pratitāya namaḥ.
Pande wsi, ma : Oṁ yaṁ Brahmā Paśupati taśuddhyanamaḥ (tat śuddhāya namaḥ).
Yan riṅg saṅg ṅgamoṅg wariga, sadiwasa, ma : Oṁ Aṅg Uṅg Oṁ Guru mukya Saṅg Hyaṅg Waradewa śuddhāya namaḥ.
Yan riṅg ratu nindu jagat : Oṁ yaṅg Wiṣṇumurti prayojanaṁ, ratu wibuḥ māhasidyaṁ, sarwabhaktyaṁ, laraṁ, Śrī Jagat Pāduke byonamaḥ.
Terjemahan :
Jika bagi seseorang yang menjadi Pemangku Dalang (saṅg hamangku dalaṅg), yang dianugerahi keahlian oleh Bhatara Iswara, waktu yang paling utama untuk melaksanakan ritual ini adalah pada hari kelahirannya (pawĕton). Menggunakan sarana air, dipercikkan ke kepala (ktisaṅg), dibasuhkan ke muka (sugyaṅg), dan diminum (hinum) masing-masing sebanyak 3 kali. Caranya sama dengan penyucian diri yang bersumber dari wahyu suci (śruti), agar kemampuan yang dianugerahi oleh Bhatara tersebut disaksikan dan diakui oleh sesama manusia. Semoga mendatangkan keselamatan sejati dan tidak lagi terkena marabahaya, mantranya : Oṁ Aṅg Maṅg, atas kehendak dan tujuan Bhatara Iswara, bersujud kepada Beliau yang termasyhur.
Bagi Pandai Besi (pande wsi), mantranya : Oṁ, sujud kepada Sang Hyang Brahma Paśupati, semoga segalanya disucikan.
Jika bagi seseorang yang memegang ilmu astronomi/kalender (saṅg ṅgamoṅg wariga) untuk menentukan hari baik (sadiwasa), mantranya : Oṁ Aṅg Uṅg Oṁ, sujud kepada Sang Hyang Waradewa selaku Guru yang utama, semoga disucikan.
Jika bagi seorang Pemimpin/Raja (ratu) yang mengayomi dunia, mantranya : Oṁ, hamba memohon perwujudan Sang Hyang Wisnu Murti demi tujuan mulia, menjadi pemimpin yang berwibawa, agung, dan berhasil, dihormati oleh seluruh rakyat, melenyapkan penderitaan, bersujud di bawah kaki suci penguasa jagat semesta.
Lembar 12a
Yan haṅgamĕt kr̥tya wyāwāra, ma : Oṁ Aṅg Uṅg Maṅg, Wr̥haspati sarwa kedĕp namaḥ śiwāya, kr̥takr̥tyaṁ tastra śuddhāya namaḥ.
Terjemahan :
Jika sedang menangani urusan pekerjaan atau persidangan/perkara (kr̥tya wyāwāra), mantranya : Oṁ Aṅg Uṅg Maṅg, sujud kepada Hyang Siwa dan Dewa Wr̥haspati, semoga semua orang menaruh rasa hormat dan patuh, segala pekerjaan terselesaikan dengan baik berkat kesucian aksara suci ini.
Lembar 12a – 12b
Yan haṅgambĕkakĕn wiśeṣa jayeng śatru, ma : Oṁ Aṅg japatiku tasikṣa, gni hujwala sarwa ṅgĕsĕm śuddhāya namaḥ. Yaniṅg ṅgamoṅg uṣadha, ma : Oṁ Aṅg Maṅg Brahmā Wiṣṇu māhasidyaṁ, śāstra saṅgadi tĕṅgĕran sidḍi mandi prayojanam Aṅg Oṁ Maṅg. Yaniṅg pañarikan, ma : Oṁ Aṅg Maṅg Mpu Gotra sarwa tasa tastra reka sidyaṁ, Aḥ Aṅg. Saṅg hamangku dewa riṅg kahyaṅgan, ma : Pukulun saṅg hyaṅg saṅg saṅgkul putih dudukun sakiṅg pañisikan, śadu siddhi laṇa pūrṇa, Aḥ. Yan riṅg tukaṅg salwirnya, ma : Aṅg Uṅg Maṅg sarwa tarpaṇaṁ aṣṭa aṣṭakośalyaṁ mahāmĕrthāya namaḥ, nirwighnāya namaḥ, śiwayogi yojanaṁ, wiśwakarman pratita śadyaṁ, śwaradewa winiswāhā.
Terjemahan :
Jika ingin membangkitkan kekuatan batin untuk unggul dan jaya atas musuh (jayeng śatru), mantranya : Oṁ Aṅg, japa mantraku laksana senjata yang terlatih, api yang berkobar menghanguskan segala keburukan, bersujud kepada kesucian. Jika sedang mengamalkan ilmu pengobatan (uṣadha), mantranya : Oṁ Aṅg Maṅg, perwujudan kekuatan agung Brahma dan Wisnu yang maha berhasil, semoga aksara suci mula-mula yang menjadi tanda penyembuhan ini bertuah ampuh demi tujuan memulihkan kesehatan, Aṅg Oṁ Maṅg. Jika bertugas sebagai juru tulis (pañarikan), mantranya : Oṁ Aṅg Maṅg, sujud kepada Empu Gotra, semoga segala guratan jajaran sastra ini mewujud dengan berhasil dan sempurna, Aḥ Aṅg . Bagi Pemangku Dewa (saṅg hamangku dewa) di tempat suci/kahyangan, mantranya : Pukulun Sang Hyang Sangkul Putih (leluhur pemangku), hamba memohon pembersihan dari segala kekhilafan batin, semoga mendatangkan kesucian, keberhasilan, dan kesempurnaan yang abadi, Aḥ. Jika untuk para tukang/ahli bangunan (tukaṅg salwirnya), mantranya : Aṅg Uṅg Maṅg, persembahan utuh bagi tatanan delapan aturan arsitektur suci (aṣṭakośalya), bersujud kepada air suci kehidupan yang agung, bersujud kepada ketiadaan rintangan, menyatu dalam ketenangan yoga Siwa, atas restu Wiswakarman yang termasyhur, dipersembahkan kepada Dewa Suara.
Lembar 12b – 13a
Yan riṅg gagiṅg (gatiṅg) haṅgambĕkakĕn yoga, dharma samādhi, ma : Oṁ Aṅg Uṅg Maṅg Śiwayogī, Paśupati weda-wedyam, sarwa śukla pratiṣṭhāya namaḥ. Yan riṅg saṅg bubukṣaḥ, pataraṇa kr̥tha dyana hniṅg, ma : Oṁ Aṅg prajadipa saṅgga buddhi ya namaḥ, wedawidyaṁ mahāśaktyaṁ, bhurbhwaḥ swāhā, Oṁ O. Yan riṅg bujaṅgga widyādhara haṅgesaḥ haṅgambĕkakĕn wiku surusa, ma : Oṁ Aṅg widyādhari haṅgesaḥ wĕlik pratita nugraha, śloka śānti guwya sidyaṁ, Aṅg. Yayahningsubrata pratyakṣa, ma : Oṁ Aṅg sūryādi jadewa brata ya namaḥ, lila tanarĕsyaṁ pūrṇāya namaḥ, maṅgkana japa śaktinya kabya samaṅgka juga, maṅgke suddha sidyaniṅg guṇa kama uttāma.
Terjemahan :
Jika dalam keadaan mengamalkan meditasi yoga (yoga, dharma samādhi), mantranya : Oṁ Aṅg Uṅg Maṅg, sujud kepada Siwa sang yogi agung, pencipta tuntunan suci yang patut dipahami, bersujud pada kedudukan segala kesucian batin. Jika bagi seorang petapa spiritual yang melepaskan keduniawian (saṅg bubukṣaḥ), berlandaskan ketenangan meditasi yang hening, mantranya : Oṁ Aṅg, bersujud kepada cahaya kehidupan yang menuntun kesadaran akal budi, pengetahuan suci yang menyimpan kekuatan maha besar, di bumi, surga, dan ruang angkasa, Oṁ O. Jika bagi pendeta/sarjana suci (bujaṅgga widyādhara) yang mengukuhkan diri dalam memegang teguh prilaku kedewataan yang bijak, mantranya : Oṁ Aṅg, bidadari suci memberikan anugerah pengetahuan yang termasyhur, semoga bait-bait suci kedamaian ini menjadi nyata secara gaib, Aṅg. Sebagai wujud nyata dari pelaksanaan brata yang teguh, mantranya : Oṁ Aṅg, bersujud kepada kedewataan matahari yang utama beserta segala sumpah suci, semoga kesenangan rohani yang tanpa rasa takut terwujud secara sempurna. Demikianlah japa mantra sakti yang dipergunakan bersamaan, agar bakat kemampuan kemanusiaan saat ini disucikan dan berhasil menuju keutamaan yang tertinggi.
Lembar 13a – 13b
Yan maṅgkana kāryawa wahittha, guṇa tanpa japa-jatya, nga, nyata juga layatana, yadyan katuna guṇā tmahan hayu ginĕgĕnira . > Kunaṅg pratyakṣanira aṣṭi, wruḥ tumaki akṣara, yan guṇariṅg tastra, kaye ki kramanira Saṅg Hyaṅg Aji Śaraśwatī, ikaṅg tastra rĕgĕp ajuga riṅg kapraṇawarāga śwaṇa, hayu kacorup, uttāma tĕmĕn, prajñan sira tĕkaniṅg potra-putranira, wruḥ haṅgisĕp tastra hayu, riṅg madhya śwalita riṅg bhāyu, mariṅg hati putih, neriṅg (ner iṅg) pusĕr, mariṅg canteliṅg kuluṅgan, neriṅg hawak.
ṅgkanariṅg paṅgr̥ṅga, Śa, riṅg buku-buku; Wa, riṅg madhya; Ma, riṅg caṅgkĕm; Ga, riṅg tunduṅg; Ba, riṅg cĕkiṅg; Nga, riṅg hiruṅg; Pa, riṅg pala; Da, riṅg taṅgkaḥ; Ja, riṅg jajariṅgan; Ya, riṅg wala; Ña, riṅg smara. Riṅg tlapakan suku carik; riṅg pupusuḥ tĕṅgĕnan; riṅg silit, Oṁ; riṅg hati, Uṅg; riṅg hampru, 3; riṅg pataraṇa pupusuḥ.
Terjemahan :
Jika suatu pekerjaan dikerjakan dengan tergesa-gesa tanpa didasari oleh japa mantra yang tulus, maka pekerjaan itu sejatinya akan sia-sia dan lebur. Namun, meskipun seseorang memiliki kekurangan dalam keahlian materi, jika ia memegang teguh kebajikan jiwa (hayu), ia akan selamat. Adapun pembuktian nyata dari kesetiaan batin adalah mengetahui dan memahami kedudukan aksara. Jika mengamalkan keutamaan sastra, seperti inilah aturan dari Sang Hyang Aji Saraswati : aksara suci (tastra) tersebut patut diresapi dan diletakkan ke dalam energi napas tubuh (kapraṇawarāga) agar terserap dengan baik. Ini sangat utama, membuat diri hingga ke anak cucumu menjadi bijaksana, paham cara menyerap kesucian aksara. Aksara Śwalita berada di pusat tenaga/napas (bhāyu), mengalir menuju hati yang suci (hati putih), lalu ke dalam pusar (pusĕr), menuju pangkal tenggorokan (cante
















