- 1Kosmologi Kekuasaan, Hubris Mayadanawa dan Anomie Sosial
- 2Hubris, Avidya dan Krisis Anomie Spiritual
- 3Peperangan Kosmik - Intervensi Dewata dan Mpu Sangkulputih
- 4Teologi Yeh Cetik dan Penciptaan Tirta Empul
- 5Kematian Mayadanawa dan Ekologi Kutukan Petanu
- 6Hari Suci Galungan - Monumen Triumfalisme Dharma
- 7Rekonstruksi Kesenian Melalui Kakawin Mayantaka Carita
- 8Transformasi Politik, Hegemoni Majapahit dan Legitimasi Babad
- 9Konstruksi Babad Dalem dan Re-Legitimasi Wangsa Gelgel
- 10Peran Mpu Kuturan dan Sentimen Identitas
- 11Terjemahan Naskah Lontar Tutur Uśana Bali
Terjemahan Naskah Lontar Tutur Uśana Bali
Oṁ awighnam astu. Iti tutur Uśana Bali, cinarita nĕntingkahing Bali. Hana gunung catūr phala, nga, tingkahing gunung ikā hamamkapat. Ring pūrwwa Gunung Lampuyang, nga, pangasthananirā Bhaṭāra Agnajaya. Ring paścima Gunung Baratan, nga, pangasthananira Bhaṭāra Watukaru. Ring uttara Gunung Mangu, nga, pangasthananira Hyang Dānawā. Ring daksyiṇa Gunung Haṇdhakaśa, nga, pangasthananira Hyang Runggu. Makalinggahan garcanabalyan, kataksyon, makādi pamangku, uptinira sang atapa hyang, ring Majapahit mararing Bali, hamangun atapa ring Gunung L̥ĕmpuyang ring pangetaning Bali, handadi dewa ring madhyaning Bali, hakahyangapangadaktyan para punggawā ring Bali. Hana ring deśa Basakiḥ, makapanguluning Gelgel, angarccanaring Basakiḥ, haparināma Hamaṅku Kulputiḥ, witeḥ keng Majapahit mara maring Bali, tkā ring Kahyan Basakiḥ, wruḥ tingkahing brata, hamangunasi rabrata ring kahyangan, mandewāśrayā sira ring kahyangan, hangarakĕn bhakti ring kahyangan, sarwwa śuci. Sanangkĕn pūrṇnama mwang til̥ĕm, suwede nirasamangkana, hawyātaratigang tĕmwang, hanulihana toya kiduling Basakiḥ, Śiṇdhuharaning toya, pasaśucen sira Kulputiḥ, bañubhagan purus bhaṭāra, wnang nggento yan wong mata, phalanñatan hana sukr̥ĕta, mwang wnang nggento ya tukuluḥ. Muwaḥ sira Kulputiḥ, hambĕk sādhu, hatuturing kadharmman, wruḥ ring tingkahing dewa mwang mānuṣa, manurunakĕn bhaṭāra, masādhana bantĕn, hasĕp mwang sarwwawawangi, mrik sumirit, hambunem ñanmajagawu, kukuse pinaka pangundang dewa, sangkaning kang gemñanmajagawu sandana, pangawakan bhaṭāra, mñan pangaran Bhaṭāra Śiwa, majagawu hapangan Bhaṭāra Sadāśiwa, candana hapangan Bhaṭāra Paramaśiwa. Nanghing hasamaya bhaṭāra tumurun maring mr̥ĕcapada, sanangkĕn hodalan, pūrṇnamaning Kārttika mwang ring til̥ĕm, wodhalan Bhaṭāra Triguṇa, nga, ikātamaka huriping bhuwana sira. Sanghyang Tiga Śakti, nga, makaśaktening bhuwana, Bhaṭāra Guru sira, humawaknawa dewata, yan bhaṭāra sumahuring wawalen, hidahaniliḥ tahulan ring manuṣa, karaṇaning hanawawalen ring mr̥ĕcapada, dewataparagan, nga, apan uttama, lagi kānggeden sang ratu ring Bali. Haṇdhāka śaktene, sdhĕk bhaṭāra sukahakaramen ring mr̥ĕcapada, mwang magawe kahebhuhaning buwana, hamuraḥ kang sarwwatinuku, mwang sarwwataṇdhur, malingse maring arccā.
Terjemahan :
Semoga tidak ada rintangan. Ini adalah petuah atau catatan sejarah Uśana Bali, yang menceritakan tentang keadaan dan tatanan di pulau Bali. Keberadaan gunung-gunung utama tersebut memberikan empat faedah, yaitu tatanan empat gunung pelindung. Di sebelah timur berdiri Gunung Lempuyang, tempat stana Bhaṭāra Agnajaya. Di sebelah barat berdiri Gunung Watukaru, tempat stana Bhaṭāra Watukaru. Di sebelah utara berdiri Gunung Mangu, tempat stana Hyang Dānawā. Di sebelah selatan berdiri Gunung Andhakasa, tempat stana Hyang Runggu. Tempat-tempat suci ini berfungsi sebagai pusat pemujaan spiritual dan taksu spiritual, terutama bagi para pemangku serta menjadi tempat munculnya para pertapa suci. Ketika para leluhur dari Majapahit datang ke Bali, mereka melakukan tapa brata di Gunung Lempuyang di bagian timur Bali, hingga manifestasi kedewataannya terpancar ke tengah pulau Bali, serta menjadi kiblat pemujaan bagi para punggawa dan pemimpin di Bali. Di wilayah Besakih, yang menjadi hulu atau pusat spiritual bagi kerajaan Gelgel, terdapatlah tempat pemujaan suci. Di Besakih inilah sang pandita yang bernama Mpu Kulputih, yang berasal dari Majapahit dan melakukan perjalanan spiritual ke Bali, menetap di Kahyangan Besakih. Beliau sangat memahami tata cara pelaksanaan brata, membangun kesucian spiritual di pura, melakukan dewaśraya (memohon petunjuk dewa), serta menyelenggarakan kebaktian yang sepenuhnya suci di kahyangan. Setiap datangnya hari suci purnama dan tilem, beliau secara tekun melakukan yoga semacam itu tanpa putus. Tak lama kemudian, muncullah mata air suci di sebelah selatan Besakih yang disebut sebagai air Sindhuhamara, yang digunakan sebagai sarana penyucian oleh sang Kulputih. Air suci tersebut bagaikan anugerah utama dari kekuatan purusa sang dewa, yang berkhasiat menyembuhkan mata dan memberikan pahala kebajikan yang nyata bagi umat, serta dapat digunakan sebagai air suci tirta kuluh. Selain itu, sang Kulputih senantiasa berjiwa bajik, patuh pada ajaran dharma, serta memahami secara mendalam hubungan serta tatanan antara dewa dan manusia. Beliau memiliki kemampuan memohon kehadiran para dewa turun ke dunia dengan menggunakan sarana sesajen (banten), asap dupa, serta segala macam wewangian yang harumnya semerbak. Wangi dari perpaduan kemenyan, majagau, dan cendana di mana asapnya berfungsi sebagai pengundang kehadiran para dewa. Adapun makna filosofis dari kayu-kayu suci tersebut adalah sebagai perwujudan kedewataan: kemenyan adalah lambang Bhaṭāra Śiwa, majagau adalah lambang Bhaṭāra Sadāśiwa, dan cendana adalah lambang Bhaṭāra Paramaśiwa. Namun demikian, para dewa telah berjanji hanya akan turun ke dunia (marcapada) pada waktu-waktu tertentu, seperti saat hari upacara (odalan), saat purnama pada sasih Kārttika, serta saat hari tilem. Perayaan tersebut merupakan odalan bagi Bhaṭāra Triguṇa yang menjadi sumber kehidupan alam semesta. Sanghyang Tiga Śakti merupakan sumber kekuatan alam, dengan Bhaṭāra Guru sebagai perwujudan dari Dewata Nawa Saṅgha. Apabila sang dewa berkenan memberikan jawaban melalui perantara penari atau pelayan suci (wawalen), maka beliau meminjam raga manusia tersebut. Itulah sebabnya mengapa terdapat tradisi wawalen (tarian sakral atau kerauhan) di dunia, sebagai bentuk perwujudan nyata dari para dewa karena sifatnya yang sangat utama dan senantiasa dijunjung tinggi oleh para raja yang berkuasa di Bali. Demikianlah keagungan kekuatannya, ketika sang dewa melimpahkan kedamaian serta kebahagiaan di marcapada, dan menciptakan kemakmuran di bumi, sehingga segala kebutuhan hidup menjadi murah serta segala tanaman tumbuh subur, dengan kekuatan dewa yang berstana pada arca pemujaan.
Sinungsung dening wong sadeśa-deśa, malingse maring taksyu, maseron-seron ring tahulan, bhaṭāra mona ringsanggar, sinĕmbaḥ dening wong hakeḥ, ika ramedeningsurak, dening haci-haci wdhalani bhaṭāra, nga, icchā bhaṭāra tumurun maring joli, mahandā mangyāṣa sinunggi dening janma, tumurun maring janma wdhi tuhu śakti, mangkana ‘icchānira bhaṭāra, mangkana kawāhyan hicchan hida katon ring mr̥ĕcapada, suka sira Kulputiḥ, mawastu giḥ hihĕn, pati sambut pati babit kataksyon, smangguti sahanira Sang Kulputiḥ. Pukulun mangkin mānuṣan hida handhā hangaturin paduka bhaṭārā tumurun, makapangundang bhaṭāra hyang dewāṅgaṇa, mal̥ĕjag hamoring kukus, mñan majagawu candana, pangundang para bhaṭāra, tumĕdhun para bhaṭāra ring kahyangan, hingiring dening dewa hasanaka putu, mwang widadhara-widadhari mangetan ring pasamwan, tkā saking kulon, hapupul ring pasamwan, tkasaking lor mapupul ring pasamwan, ring tngaḥ, rawuḥ da guru dewa ring kayangān śakti, padhā katuran dening mānuṣa, padhā hamukti bantĕn śuci ring kayungan śakti. Pukulun śr̥ĕdhaḥ bhaṭāra muñcar hanatirtha kamaṇdhalu, utpti bhaṭāraṅga, winadahankuṇdhi maṇik, siniratan muñcar-muñcrat, hangilanganana samulaning mānusyā, knenā ggapanira dewa manuṣa wiśeṣa, kasupat dening tirthan bhaṭāra, muksyā hilang lara roga pātakaning janma mānuṣa, wustu punaḥ hilang siddhirastu. Samangkana sahanira Sang Kulputiḥ ring kahyangan, kapir̥ĕngin denira Bhaṭāra Paśupati ring Jambhudhipa, ring kahyanganira ring Gunung Mahāmeru, sumahur Bhaṭāra Paśupati ring putranira, haparanan Putra Jaya, lingnira, udhū hanaking hulun Sang Putra Jaya, bapa hangutu siramaring Bali, makapanĕmbahan para ratu ring Bali, hajanharinira Sang Dewi Danuḥ, haja langganaring bhaṭāra, sangtabeya hangiring ranak bhaṭāra. Sumahur Dewi Danuḥ, lingnira, udhuḥ sangtabeya ranak bhaṭāra, ranak bhaṭāra Dewi Danuḥ, kading akṣama maring bhaṭāra, hagila ranak bhaṭāra ring jong tngahing samudra, hambajo maring Bali, manawi kabajo rānak bhaṭāra ring samudra. Sumahur gurunira, lingnira, udhuḥ nini Danuḥ, haja sira langgaṇa ring bhaṭāra, bhaṭāra mamasang śapa ring jong bajo ring tngahing samudra, singgiḥ hangiring ranak bhaṭāra maring Bali, tumuli mamasang śapa Bhaṭāra Paśupati ring tungtunging Gunung Mahāmeru ring Jambhudhipa sahasoka.
Terjemahan :
Dipuja dan dijunjung oleh masyarakat dari seluruh desa, kekuatan kedewataan itu menyatu ke dalam taksu, merasuk berulang kali ke dalam raga manusia yang terpilih, dan dewa bermanifestasi dalam keheningan di tempat suci (sanggar) sembari disembah oleh orang banyak, dimeriahkan oleh suara sorak-sorai dalam pelaksanaan upacara kedewataan (aci-aci odalan). Demikianlah atas kehendak dewa, beliau berkenan turun dan berstana ke dalam joli (tandu suci) untuk disunggi atau diusung oleh umat manusia, serta merasuk ke dalam diri manusia pilihan hingga memancarkan kekuatan yang sangat sakti. Demikian rupa kehendak sang dewa diperlihatkan secara nyata di dunia (marcapada), membuat Sang Kulputih merasa sangat bahagia, sehingga segala doa, sambutan, dan permohonan spiritualnya dipenuhi dengan pancaran taksu suci, memantapkan seluruh dedikasi yang dilakukan oleh Sang Kulputih. Hamba bersujud, saat ini umat manusia memohon dengan penuh hormat ke hadapan paduka dewa agar berkenan turun ke dunia, mengundang para dewa dan seluruh dewaanggaṇa (rombongan pengiring kedewataan) untuk hadir menyatu bersama keharuman asap dupa, kemenyan, majagau, dan candana. Melalui asap suci itu para dewa diundang untuk turun dari kahyangan dengan diiringi oleh para dewa leluhur hingga cucu, beserta para bidadara dan bidadari yang datang berkumpul di tempat pasamuan dari arah timur, barat, utara, dan tengah, hingga hadir pula dewa guru penuntun di kahyangan suci. Mereka semua dipersembahkan sesaji oleh umat manusia, untuk bersama-sama menikmati banten suci di kahyangan utama. Hamba memohon kesucian dewa agar memancarkan tirta kamandalu yang bersumber dari raga kedewataan, yang ditampung dalam kendi manik suci, lalu dipercikkan dengan gemercik yang merata untuk melebur segala noda asal mula manusia. Semoga atas restu para dewa, manusia mendapatkan berkah utama, disucikan oleh air suci (tirta) dewa, sehingga sirna dan hancurlah segala penyakit, penderitaan, serta dosa yang melekat pada diri manusia, hingga segalanya bersih kembali dan terkabulkan. Demikianlah seluruh doa yang dipanjatkan Sang Kulputih di kahyangan, terdengar oleh Bhaṭāra Paśupati yang berstana di Jambhudwipa, di kahyangan luhur Gunung Mahameru. Bhaṭāra Paśupati kemudian bersabda kepada putranya yang bernama Putra Jaya, wahai anakku Sang Putra Jaya, ayah mengutusmu pergi ke pulau Bali untuk menjadi pusat sembahan dan kehormatan bagi para raja di Bali, serta sertakan pula adikmu Sang Dewi Danu, jangan sekali-kali membangkang perintah dewa, majulah dengan selamat mengiringi putra dewa. Dewi Danu lalu menghaturkan sembah dan berkata, mohon ampun paduka dewa, hamba Dewi Danu memohon maaf yang sebesar-besarnya kepada dewa, sesungguhnya hamba merasa ragu dan takut berada di atas perahu di tengah samudera luas menuju Bali, jikalau perahu hamba terombang-ambing di lautan. Sang ayah penguasa alam menjawab, wahai anakku Ni Danu, janganlah engkau membangkang perintah dewa, sang dewa telah menetapkan takdir perlindungan atas perahu di tengah samudera itu, sehingga engkau pasti akan sampai dengan selamat mengiringi perjalanan menuju Bali. Setelah itu, Bhaṭāra Paśupati mengucapkan restu dan ketetapan sucinya dari puncak Gunung Mahameru di Jambhudwipa dengan penuh wibawa.
Swagata jong wastukaraṃ, rimadhyo jaladhisawet, parambajo maring dalaṃ, kawastu dening bhaṭāraṃ. Hastu sira hanaking bhaṭāra Sang Putra Jaya mwang Dewi Danuḥ, mara mong sira ring Bali jumnĕng bhaṭāra, hingul̥ĕsanden ing mupusing woḥ kalapā pitakaro, kalawan manuk itiran pṭak, hanglayang tinūta maring Bali, tumurun sira ring kahyangan, sira Sang Ratu Bali ring Basakiḥ, hingamĕr denira para bhujangga, tingkaḥ dening hampel gadhing ring kahyāngan, tkane pūrwweng Kārttikā ring kahangan, bhaṭārar ing wingking hasung Rājagiri Indraparwwata, pinakālingganing bhuwana ring Bali. Poma sira hanak bhaṭāra, haja langgaṇa ring hulun. Smā, tañcinaritanĕn bhaṭāra ring awan, lunghā maring Bali. Kocapan ira Kulputiḥ hanaring Bali, kahyangand Basakiḥ, sanangkĕn śaśiḥ Kārttika triyodaśi śuklāpakṣa, siraḥ 9 tĕnggĕk, 9 guṇaning mangku hengengan, Sira Maṅkukulputiḥ tan saḥ sira mandewaśraya, ring kalangan ratu, wus urup hyang diwāṅkara, katon Sanghyang Śaśadhara ring wetan, tanggal triyodaśi, hamūrwwayana, prathiwi jara maraṇa, kataksyon sira Kulputiḥ ring kayangan, sasambate masero-sero, hapiṇdha dewa halit swarane, rame haguyon-guyon ring kayangan. Smā, sabrandinahalahe sira Sang Maṅkukulputiḥ ring kayangan, tkā ring pūrṇnamaning Kārttika, ring dina, pwa, bu, waratolu, eñjing sira Sang Kulputiḥ, wadon hananapuḥ ring kayangan, Sira Sang Kulputiḥ lanang maring humaḥ makarrya bantĕn, tingkaḥ-tingkahing kayangan, meru hajajar ing nguloning paryyangan, paryyangan mañjangan salwang, palinggihan dewa ring Majapahit, paptekan sarwwa skar ing kayangan, hanaka bahĕn winororo, winil̥ĕtan gadhung kasturi, wahuru mĕmbe. Tumuli praptā manuk anglayang sang manukolo śweta, matinggaḥ ring pangking tahĕn widong pataroro sowang, manuk hika raris maśabdha ring tahĕn widong, swarane hangari-hariḥ piliḥ majar salakibi, mawudhĕngan. Tumuli hana napuḥ Sira Kulputiḥ maring loring paryyangan, dadyā tumurun bhaṭāra makaroro ring paryyangan. Wus Ira Kulputiḥ hananapuḥ ring kuloning paryyangan, sunalape denira Kulputiḥ, toktokan hikā makaroro, laris maśabdha Sira Kulputiḥ, hiḥ sapahiki wong hañukiti paryyangan, ring hĕndi tanggone hasiluman, lare haja sira hirṣya ring hulun, haja tasira mengkene, hañukĕtihing paryyangan, tatan wruḥ karo sira ring paryyangan dewa. Smā, binuñcal maring ngulopsahinatap, mawali sira mangidul, hananapuḥ. Wus maring kidul, mari sira ring paryyangan, kapanggiḥ tontonan yuḥ gadhing ring paryyangan, hingalap denira Sang Kulputiḥ, laris maśabdha, udhuḥ tampatrap kaposira ruci hanaring kene, ring ĕndi tanggone hasiluman, haja sira taming kene, tan wruḥ kaposira ring dewa, hinuñcal toktokan yuḥ hisa maring kidul, mara sira ring kulon hananapuḥ. Sang Kulputiḥ wusan hananapuḥ ring kulon, mara siring paryyangan, maliḥ toktokan yuḥ gadhing ring paryyangan, hinalapandenira Sang Kulputiḥ, toktokan yuḥ gadhing hika, smā, maśabdha Sira Kulputiḥ, hadhuḥ wong paranta maring kene, harucitan patuturnira, hanaring paryyangan, paran rupata kita janma hanaring ngkene, liwat rucine, binuñcal maring kulon laris sira mangetan.
Terjemahan :
Selamat datang perahu yang diberkati, berlayar di tengah samudra luas menuju wilayah dalam, atas restu ketetapan sang dewa. Semoga terkabulkan wahai putra dewa, Sang Putra Jaya dan Dewi Danu, pergilah kalian ke pulau Bali untuk berstana sebagai dewa. Perjalanan mereka dituntun dan diiringi oleh lambaian janur kelapa gading kembar serta burung perkutut putih yang terbang membimbing menuju Bali. Setibanya di sana, mereka turun di tempat suci, menjadi penguasa spiritual Bali di Besakih, yang dirawat dan dijunjung oleh para pendita bhujangga, dengan tatanan bambu ampel gading di sekitar pura. Ketika tiba bulan purnama sasih Kārttika di kahyangan, dewa yang berstana di puncak tertinggi menganugerahkan Gunung Agung (Rajagiri) dan Gunung Batur (Indraparwata) sebagai pilar spiritual penegak alam semesta di Bali. Wahai putra-putri dewa, laksanakanlah tugas ini dengan baik dan jangan membangkang perintahku. Demikianlah, tidak diceritakan lagi perjalanan para dewa di angkasa, mereka telah sampai di pulau Bali. Kini diceritakan kembali Sang Kulputih yang berada di Bali, tepatnya di Kahyangan Besakih. Setiap datang bulan sasih Kārttika pada hari ketigabelas paruh terang (triyodasi suklapaksa), yang merupakan hitungan utama kesucian bagi seorang pemangku, Sang Mangkukulputih tiada hentinya melakukan dewaśraya (memohon petunjuk suci) di hadapan tempat persemayaman dewa. Setelah matahari terbenam dan Sanghyang Surya digantikan oleh munculnya Sanghyang Bulan di ufuk timur pada tanggal ketigabelas paruh terang, sebagai penolak segala penuaan dan kematian di bumi, Sang Kulputih mendapatkan anugerah spiritual di pura. Doa dan puja yang dipanjatkannya bersahut-sahutan, diiringi oleh suara sayup-sayup gaib bagaikan suara dewa yang sedang bersenang-senang dan bersenda gurau di kahyangan. Demikianlah keadaannya setiap hari, Sang Mangkukulputih dengan tekun menjaga kesucian pura. Ketika tiba hari purnama sasih Kārttika, tepat pada hari Rabu (Buda) wuku Waratolu, sejak pagi hari Sang Kulputih perempuan bertugas menyapu di area pura, sementara Sang Kulputih laki-laki berada di rumah untuk membuat sesajen (banten). Tatanan di pura tampak anggun, bangunan meru berjejer rapi di bagian hulu pura, berdampingan dengan pelinggih menjangan salwang yang merupakan tempat pemujaan dewa dari Majapahit, dihiasi dengan hamparan segala bunga suci di pura yang dipetik dan dirangkai indah, serta dililit oleh keharuman tanaman gadung kasturi yang baru mekar. Tak lama kemudian, terbanglah sepasang burung berbulu putih bersih (manukolo sweta) yang hinggap berdampingan di atas ranting pohon widong. Burung-burung tersebut lalu berkicau merdu di atas pohon widong, suaranya bagaikan sepasang suami istri yang saling merayu dan bercengkerama dengan mesra. Setelah itu, Sang Kulputih pergi menyapu ke arah utara pura, dan seketika itu juga turunlah sepasang dewa di area pelinggih. Selesai menyapu di sebelah barat pura, Sang Kulputih terkejut melihat adanya sisa-sisa atau tanda keberadaan sepasang makhluk di sana. Sang Kulputih lalu bersuara, wahai siapa gerangan yang berani mengotori atau menyusup ke tempat suci ini, di mana tempat persembunyianmu wahai makhluk gaib, janganlah engkau berniat buruk kepadaku, jangan berbuat seenaknya mengotori pura suci ini, apakah engkau tidak tahu tatanan kesucian di tempat para dewa. Sisa tanda tersebut kemudian dibuang ke arah luar pura yang beratap, lalu beliau berbalik menuju arah selatan untuk kembali menyapu. Setelah sampai di bagian selatan, di area pura tersebut beliau justru menemukan kelapa gading muda (nyuh gading) yang tampak indah. Kelapa gading itu diambil oleh Sang Kulputih sembari berkata, wahai sungguh lancang sekali siapa pun yang menaruh barang di sini, di mana tempat persembunyianmu wahai makhluk gaib, janganlah engkau menyusup ke sini, apakah engkau tidak memiliki rasa hormat kepada dewa. Buah kelapa gading tersebut kemudian dilemparkan kembali ke arah selatan, lalu beliau berjalan menuju arah barat untuk melanjutkan menyapu. Setelah selesai menyapu di sebelah barat, beliau kembali masuk ke area utama pura, dan lagi-lagi menemukan buah kelapa gading di tempat tersebut. Buah kelapa gading itu diambil kembali oleh Sang Kulputih, lalu beliau berkata dengan lantang, aduhai siapakah orang yang berkunjung ke sini, sungguh tidak sopan perilakunya di dalam pura, wujud apakah kalian sesungguhnya manusia yang berada di sini, sungguh sangat aneh. Kelapa gading itu dibuang ke arah barat, lalu beliau segera berjalan bergegas menuju ke arah timur.
Sangkulputiḥ, dāna prayatna, śīghrā mangalor maratutama, tkā sira ring toktokan yuḥ gadhing, kagyat pakalaplap worare katon aring paryyangan, tumuli tinututan denira Sang Kulputiḥ maring paryyangan, kapanggiḥ wong rare roro, salakibi, t’hĕr maśabdha Sira Sang Kulputiḥ, gigihĕn maseron-seron pangucape taksyon, ujare hiḥ dedewĕl, pwabote, cora-coresiki tamararing kene, ruci kaposira ringūni hañukĕti ring paryyangan, tuwi siratan patutur, tuhutakitatoñan halas, tan eliḥ takitā waraḥ-waraḥ kayuktin, warahĕntahaku haran kita. Sumahur bhaṭāra ri Sang Kulputiḥ, udhuḥ Sira Sang Kulputiḥ, haku bhaṭāramarenāg kita Sang Kulputiḥ, haja kita langgaṇa ring haku, haku putran Bhaṭāra Paśupati ring Girimahāmeru, hingandika dening Bhaṭāra Paśupati maring Bali, ring Kahyangan Ratu Bali, haku makalingganing bhuwana kabeḥ hanaring Bali, haranhaku Bhaṭāra Mahādewa, harinhaku maharan Bhaṭāri Danuḥ. Smā, l̥ĕngl̥ĕng twasira Sang Kulputiḥ, hangrungu ujarira bhaṭāra, hanangis Ira Kulputiḥ, maseron-seron, sasambate dewa ratu. Sumahur bhaṭāra, Sang Kulputiḥ, hametana sarwwa śuci, haku mangher̀ngkanang wang, haja kita walang deya ring haku, haja kita waraḥ-waraḥ, manawā wong sĕbĕl hangrungu, puna haku. Tumuli hanĕmbaḥ Sirangkulputiḥ ring jĕng bhaṭāra, dadyā malaywā glis maring humahe, kin’gĕl sumumburat pawaraḥe hajĕjĕpan, ring Sira Sang Kulputiḥ lanang. Sira Tang Kulputiḥ lanang sdhang hakarryatanding bantĕn, kang wadon gisu, hatakon hikang lanang, hangapa sira hari hapiṇdha gisu, satĕmbe nora mengkene. Sumahur sang wadon hajĕjĕpan, lingnira, udhuḥ kakahaja wera, manawi tkahĕn bhaṭāra ring kahyangan roro salakistri, tan wruḥ sangkane dhatĕng, manira kawĕwĕgan, glisana bantĕn, manirā mbhata habahabaḥ sarwwa śuci ring kahyangan, pangeran par̥ĕng ring manira, thĕr haglisira lumampaḥ, praptaring kahyangan, Sira Kulputiḥ lanang wadon, padha nĕmbaḥ ring jĕng bhaṭāra, laris mamasang habahabaḥ ring paryyangan, lawan bantĕn. Wus tĕtĕp’hikang bantĕn, maśiwakaruṇata bhaṭāra, marahning hningira, dadyā masalin bhaṭāra rūpa, kayaha rūpa bhaṭāratuwi, habagus rupanira, tuwi Hyang Asmara, hyang histri tuwi Asmararatiḥ, mrik sumirit hambunira, mwang lepal̥ĕngö wangi, hawor lawan kukusing mñan majagawu candana, kar̥ĕngā ĕpūja mantra śloka, ghĕṇṭa pañja yajayaring tawang, titir manĕmbaḥ Sira Kulputiḥ, tumuli d̥ĕmd̥ĕm ring kahyangan, ktug liṇdhugĕntĕr pat̥ĕr riya triyut, tdhun Bhaṭāra Nawadewata, hamar̥ĕpĕk hangmit Bhaṭāra Mahādewaḥ sawulan pitung dina, tkā ring Marggiśira, tandwa Bhāṭāra Paśupati hangupak tungtunging Gunung Mahāmeru ping rosowang, keri kalawan tĕngĕn, ginawa maring Bali, hanagunungh agung ring Bali, muwaḥ Gunung Batūr.
Terjemahan :
Sang Kulputih dengan penuh kewaspadaan dan kehati-hatian segera berjalan bergegas menuju ke arah utara. Ketika sampai di tempat buah kelapa gading tadi, beliau terkejut melihat sekelebat cahaya benderang dan tampak sosok anak-anak di area pura. Sang Kulputih lalu membuntuti ke dalam pura, dan bertemulah beliau dengan dua orang anak kecil, laki-laki dan perempuan. Seketika itu juga Sang Kulputih bersuara dengan nada gemetar menahan getaran taksu spiritual yang sangat kuat, katanya, wahai anak-anak aneh, siapakah kalian sesungguhnya, berani sekali coret-coret dan mengotori tempat suci ini. Begitu lancangnya kalian sedari tadi membuat kegaduhan di pura, sungguh tidak tahu tata krama, apakah kalian ini sejenis makhluk halus penunggu hutan yang tidak tahu kebenaran. Katakan sejujurnya kepadaku, siapa nama kalian. Sang dewa kemudian menjawab kepada Sang Kulputih, wahai Sang Kulputih, akulah dewa yang engkau puja selama ini, janganlah engkau membangkang kepadaku. Aku adalah putra Bhaṭāra Paśupati dari Gunung Mahameru, yang diutus oleh Bhaṭāra Paśupati untuk berstana di Bali, tepatnya di Kahyangan Ratu Bali ini. Akulah yang menjadi pilar penegak alam semesta beserta isinya di pulau Bali, namaku adalah Bhaṭāra Mahādewa, dan adikku ini bernama Bhaṭāri Danu. Seketika itu juga bergetarlah hati Sang Kulputih mendengar sabda sang dewa, beliau pun menangis tersedu-sedu sembari menghaturkan sembah puji berseru, wahai dewa ratu sesembahanku. Sang dewa kembali bersabda, wahai Sang Kulputih, persiapkanlah segala sesaji yang sepenuhnya suci, karena aku akan berstana di tempat ini. Janganlah engkau merasa ragu dan bimbang kepadaku, dan janganlah hal ini diceritakan sembarangan, sebab jika didengar oleh orang yang sedang dalam keadaan kotor (sebel), maka kesucianku akan ternoda. Sang Kulputih segera bersujud menyembah di hadapan sang dewa, lalu beliau berlari secepat mungkin kembali ke rumahnya dengan perasaan gemetar bercampur cemas untuk memberitahukan hal ini kepada Sang Kulputih laki-laki. Saat itu Sang Kulputih laki-laki sedang sibuk merangkai dan menata sesajen (banten), dan melihat istrinya datang dengan tergesa-gesa, sang suami pun bertanya, mengapa engkau tampak begitu gugup dan terburu-buru, tidak pernah biasanya engkau bersikap seperti ini. Sang istri menjawab dengan napas terengah-engah, katanya, wahai suamiku janganlah menyebarluaskan hal ini dahulu, sesungguhnya para dewa penguasa kahyangan telah turun, sepasang suami istri, tidak diketahui dari mana datangnya. Hamba merasa sangat gugup, segerakanlah menyelesaikan banten ini, hamba akan membawa perlengkapan upacara beserta segala sesaji yang suci ke pura, marilah kita pergi bersama-sama. Mereka berdua pun segera bergegas melangkah pergi menuju pura. Setibanya di kahyangan, Sang Kulputih laki-laki dan perempuan langsung bersujud menyembah di hadapan sang dewa, kemudian dengan cekatan menata perlengkapan upacara di pelinggih beserta banten yang dibawa. Setelah seluruh sesajen tertata dengan sempurna, dilakukanlah pemujaan Siwakaruna ke hadapan dewa dengan pikiran yang suci dan hening. Seketika itu juga wujud sang dewa berubah menjadi berparaskan kedewataan yang amat agung, ketampanannya bagaikan Sanghyang Asmara, dan sang dewi berparas jelita bagaikan Sanghyang Asmararatiḥ. Aroma harum yang sangat semerbak dan wewangian suci menguar di udara, menyatu dengan kepulan asap kemenyan, majagau, dan candana. Alunan puja mantra serta bait-bait sloka suci terdengar berkumandang, diiringi suara genta yang bertalu-talu memecah angkasa. Sang Kulputih berkali-kali menghaturkan sembah sujud, hingga suasana di pura menjadi sangat hening dan sakral. Tiba-tiba bumi bergetar, petir dan guntur menggelegar di langit, menandakan turunnya Bhaṭāra Nawadewata untuk menyambut dan mengiringi Bhaṭāra Mahādewa selama satu bulan tujuh hari, hingga tibanya bulan sasih Margasira. Tidak lama kemudian, Bhaṭāra Paśupati mengambil bagian puncak Gunung Mahameru belahan kiri dan kanan, lalu dibawa dan dipindahkan ke pulau Bali, yang kini menjadi Gunung Agung dan Gunung Batur.
Gunung Agung ika kadhaton Bhaṭāra Mahādewa, Gunung Batur ika kadhaton Bhaṭāri Danuḥ, padhā jumnĕng śakti bhaṭāri, kasiwi dening ratu ring Bali. Sira Kulputiḥ punika pamangku ring Basakiḥ, kr̥ĕta hikang bhuwana ring Bali. Hanuli tdhun Sira Sang Mpu Kuturan ring Majapahit, hanggawe pradeśa ring Bali, katular pradeśa saking Majapahit, magawe babaṇdhungan, gagaduhan ring padhā pradeśa, sang ratu ring Bali kang munggaḥ ring Rājapuraṇa, ring praśāṣti haci-hacihaning deśa, sanangkĕn wdhan bhaṭāra. Smā, ring catūr janma, makaṇdha-kaṇdha paknan-knane mwang hanalapulutane haring deśa, tananā mgat haci-hacihaning deśa, yantunahaci-acihaning makadatrang kang nagara. Smā, hutpatira madeśa, hanitihing kramaning mada, mwang kramaning hulaḥ karang kaknaning deśa-deśa ring Rajapuraṇa. Smā, kramaning Bali wus kacatrisaraṣaning Rajapuraṇa, pamahajĕng Sira Mpu Kuturan ring Majapahit, wus kaśapa dening Bhagawan Kuturan. Kahaturing bhaṭāra, sing tan hanūt kramane mungguḥ ring Rajapuraṇa, wong Bali hika kna upadrawaning bhaṭāra saking kadewatan, wustu tanda di janma hikā, t’hĕr ngandikā sang ratu Bali, hanangun meru ring Basakiḥ, tandwa puput hikang meru, katiru kāhyanganering Majapahit, dadyā kr̥ĕta hikang panagareng Bali, tanpa cĕngilan kalawan rowang, ebhuḥ gawene makaramen-ramen. Smā, hulahira wong Bali piralawasira 7 pamutĕran, nimittane jumnĕng ratu ring Bali, Sang Ratu Jayabangus rumuhun ring Bali, hapamutĕran pgat mangkana. Ratu detya jumnĕng ring Balingkang, wus mangkana Ratu Mayadanawa jumnĕng ring Bhedahulu, wus mangkana jumnĕng Ratu Cinangrok, wus mangkana jumnĕng Ratu Samplangan, wus mangkana jumnĕng Ratu Enggong, wus mangkana jumnĕng Ratu ringsganing, samangkanalwirnyaratu. Hana maliḥ kocapā sang ratu Bali jumnĕng ring Bhedāhulu, Sang Mayadānawa, nga, hanatānaking bhaṭāra tuwi, hantyanta śaktinira jumnĕng ratu ring Bhedahulu, habala sira 7 kṭi, tingkahing bala, wong sunantara, Sasak, Sambhawa, Bogis, Makasar, Madhura, Balangbangan. Dwaning habala 7 kṭi, wetning lobha hangkara, mūrkkadūrśīla, tan hana wwang śakti kaya sira, raga dewak juga śakti, t’hĕr pgat haci-haci kramaning bhaṭāra ring Bali, tan hana dewa, raga dewek juga dewa. Hanuli kirishikang panagararing Bali, hapan pgat haci-hacin bhaṭāra ring lali, pgat mabrata hangajiring Bali, sawatarahing ane sadaśawarṣa. Hanuli tdhun bhaṭāra ring kahyangan bhaṭāra.
Terjemahan:
Gunung Agung menjadi istana tempat berstana Bhaṭāra Mahādewa, sedangkan Gunung Batur menjadi istana tempat berstana Bhaṭāri Danu. Keduanya bertindak sebagai kekuatan pelindung spiritual yang agung, serta dipuja dan dijunjung tinggi oleh para raja yang berkuasa di Bali. Adapun Sang Kulputih bertindak sebagai pamangku utama di Besakih, yang menjaga kedamaian dan keseimbangan alam semesta di pulau Bali. Setelah itu, datanglah Sira Sang Mpu Kuturan dari Majapahit, yang menata dan membangun sistem desa (pradesa) di Bali, dengan mengadopsi tata pemerintahan desa kemasyarakatan dari Majapahit. Beliau membuat tatanan wilayah hukum serta hak kepemilikan di setiap desa, di mana aturan para raja Bali tersebut dicatatkan ke dalam kitab Rajapurana serta prasasti-prasasti mengenai tata cara pelaksanaan upacara suci (aci-aci) di desa, terutama saat tibanya hari suci pemujaan dewa. Demikianlah pembagian tugas berdasarkan catur janma (catur warna), yang mengatur rincian hak, kewajiban, serta pemanfaatan hasil bumi di setiap desa, agar pelaksanaan upacara suci di desa tidak boleh terputus, karena tata upacara itulah yang mendatangkan kerahayuan bagi negara. Begitulah asal mula pembentukan tata ruang desa, yang mengatur hubungan sosial kemasyarakatan serta tatanan hukum pekarangan desa yang ditetapkan di dalam Rajapurana. Tata kehidupan masyarakat Bali pun telah diselaraskan dengan inti sari yang termuat di dalam kitab Rajapurana melalui penyempurnaan yang dilakukan oleh Sira Mpu Kuturan dari Majapahit, serta diperkuat dengan ketetapan suci (bhama krama) oleh Bhagawan Kuturan. Dipersembahkan kehadapan dewa, barangsiapa yang tidak mematuhi tatanan aturan yang tertulis di dalam Rajapurana, maka orang Bali tersebut akan terkena kutukan (upadrawa) dari para dewa di kahyangan, dan dikutuk tidak akan menjelma kembali menjadi manusia yang baik. Selanjutnya, raja Bali menitahkan untuk membangun bangunan suci meru di Besakih, dan tak lama kemudian selesailah pembangunan meru tersebut dengan meniru arsitektur tempat suci yang ada di Majapahit. Hal ini menyebabkan keadaan negara di Bali menjadi aman tenteram, tanpa ada perselisihan dengan sesama warga, dan masyarakat hidup makmur sejahtera di tengah kemeriahan upacara keagamaan. Demikianlah perjalanan sejarah masyarakat Bali dalam kurun waktu tujuh kali siklus kepemimpinan (pamuteran) para raja yang bertakhta di Bali. Sang Ratu Jayabangus adalah yang memerintah paling awal di Bali pada siklus tersebut, hingga masanya berakhir. Kemudian berganti kekuasaan di mana raja keturunan raksasa bertakhta di Kerajaan Balingkang. Setelah masa itu, barulah Ratu Mayadanawa memegang tampuk pemerintahan di Bhedahulu. Setelah masanya berakhir, berturut-turut bertakhta Ratu Cinangrok, lalu Ratu Samplangan, kemudian Ratu Enggong, hingga Ratu yang bertakhta di Gelgel (Smarabhumi), demikianlah silsilah para raja tersebut. Kini diceritakan kembali kisah mengenai raja Bali yang bertakhta di Bhedahulu, bernama Sang Mayadanawa. Beliau sesungguhnya adalah putra dari seorang dewa, yang memiliki kesaktian luar biasa luar biasa saat menjabat sebagai raja di Bhedahulu. Beliau memiliki bala tentara yang jumlahnya mencapai tujuh keti (tujuh ratus ribu), yang terdiri dari berbagai pasukan seberang, mulai dari orang Sasak, Sumbawa, Bugis, Makassar, Madura, hingga Blambangan. Karena memiliki kekuatan pasukan yang sangat besar, timbullah sifat loba, angkara murka, dan perilaku buruk dalam dirinya. Beliau menganggap tidak ada orang lain yang menandingi kesaktiannya, dan mengklaim bahwa hanya dirinya sendirilah yang paling sakti. Beliau kemudian menghentikan seluruh pelaksanaan upacara suci dan adat istiadat pemujaan para dewa di Bali. Beliau memaklumatkan bahwa para dewa itu tidak ada, dan hanya dirinyalah yang pantas disembah sebagai dewa. Akibatnya, suasana di seluruh negeri Bali menjadi gersang, suram, dan menderita, karena seluruh upacara kedewataan dihentikan dan masyarakat dilarang melaksanakan tapa brata di Bali, keadaan merosot ini berlangsung kurang lebih selama sepuluh tahun (sadasawarsa). Menyaksikan penderitaan tersebut, maka turunlah para dewa dari kahyangan luhur.
Wawalen mwang pamangku, padhā matuñang ring Basakiḥ, laris tundhun Bhaṭāra Mahādewa mwang Bhaṭāra Dewi Danuḥ, padhā ring Basakiḥ, padhā manangis mahandĕngan, padhā malingse ring wawalen, sami haskĕl hati ringsang ratu Mayadanawa ring Bhedahulu, sakweḥ bhaṭāra tumdhun ring wawalen, padhā hanangis hanĕsĕl raga. Sumahur Bhaṭāra Mahādewa ring padhā bhaṭāra, samyā hagunĕm-gunĕm, hangrawos kacirisan ing bhuwana ring Bali, kahyunira Bhaṭāra Mahādewa, mantuk ajava, ring Gunung Mahāmeru, maturing Bhaṭāra Paśupati, hanunas kapjahanera ratu Mayadanawa ring Bhedahulu, apan hañjĕnĕng ratu tan sareḥ ring Bali, hamurug śapa bhaṭāra. Hanuli sami hangiring para bhaṭāra hanaring Bali, lunghā maringsa brang jawa jambhudhipa, ring śaśiḥ Kārttika masa, śuklā paksyā ring daśami, śaktining bhaṭāra, haprabhāwa gĕntĕr patĕr halisyus, pratadapāra Mahādewa ring sabrang jambhudhipa, ring Gunung Mahāmeru. Dadyā tkagyat Bhaṭāra Paśupati ring Gunung Mahāmeru. Śloka: Kagyat korānak bhataraṃ, paryyang karryoning bhaṭāraṃ, putrajayaṃ ring bhaṭāraṃ, hature Bali tan praṇaṃ.
Terjemahan :
Para pelayan suci (wawalen) serta para pemangku, semuanya berkumpul menyampaikan keluh kesah di Besakih. Maka turunlah Bhaṭāra Mahādewa beserta Bhaṭāra Dewi Danu menuju Besakih, semuanya menangis dan saling merangkul, serta merasuk ke dalam raga para penari suci (wawalen). Seluruh dewa merasa sangat sedih dan murka atas perbuatan Sang Ratu Mayadanawa dari Bhedahulu. Seluruh manifestasi dewa yang merasuk ke dalam raga manusia tersebut menangis meratapi penderitaan raga umatnya. Bhaṭāra Mahādewa kemudian bersabda kepada seluruh dewa, mereka bersama-sama mengadakan pertemuan agung, membahas keruntuhan serta kesengsaraan yang melanda alam semesta di pulau Bali. Kehendak Bhaṭāra Mahādewa adalah kembali ke tanah Jawa, menuju Gunung Mahameru, untuk menghadap dan melaporkan hal ini kepada Bhaṭāra Paśupati, serta memohonkan kematian bagi Raja Mayadanawa di Bhedahulu, karena ia bertindak sebagai raja yang tidak membawa kedamaian di Bali serta berani melanggar ketetapan suci para dewa. Setelah itu, seluruh dewa yang berstana di Bali ikut mengiringi kepergian beliau berlayar menuju seberang, ke Jawa wilayah Jambhudwipa. Keberangkatan para dewa tersebut terjadi pada bulan sasih Kārttika, paruh terang hari kesepuluh (dasami suklapaksa), disertai pancaran kekuatan gaib kedewataan yang memicu guntur, petir, dan angin ribut yang dahsyat, mengiringi perjalanan keagungan Mahādewa menuju seberang Jambhudwipa di Gunung Mahameru. Kedatangan rombongan tersebut seketika membuat terkejut Bhaṭāra Paśupati yang berstana di Gunung Mahameru. Bait sloka suci mengumandangkan: Terkejutlah sang ayah menyambut kedatangan putra dewa, menyaksikan tempat suci kedewataan dinodai, Sang Putra Jaya menghadap kehadapan dewa, melaporkan keadaan pulau Bali yang telah kehilangan napas spiritualnya.
Dadyā sumahur Bhaṭāra Paśupati ring hanakira, udhuḥ hanaking hulun Bhaṭāra Mahādewa, hapa marmmane dhatĕng ring bhaṭāra. Sumahur Bhaṭāra Mahādewa, sang tabeya ranak bhaṭāra, maturasating kahing Bali, hapgat śapa bhaṭāra hanaringūni, dene Sang Mayadānawa ring Bhedahulu, iya śakti juga, kiris ikang Bali dening Sang Mayadānawa ring Bhedahulu, wurung papalin bhaṭāra ring Bali, padhā kapgatan dening Mayadanawa. Sumahur Bhaṭāra Paśupati ring rānakidā, udhuḥ hanaking nghulun, sapa kahar̥ĕp hanaking hulun, hamjahanahugam ayadanawa. Sumahur Bhaṭāra Mahādewa, singgiḥ sang tabeya hingiring ranak bhaṭāra, hamjahan a Mayadānawa, Bhaṭāra Indra hutus lunghā bhaṭāra maring Bali, hanggawasāñjatar ing kadewatan, mwang watĕk gandarwwa tumurun ring mr̥ĕcapada, anglurug Mayadanawa ring Bhedahulu, apan kña śapa dening hulun, singgiḥ haja bhaṭāra walang deya, masāhurung apjaḥ Mayadānawa, ndā tan sareḥ sira ring Bali, hañjinĕng ratu ring Bhedahulu. Hanuli hadabdab maring kadewatan, Hyang Nārada matur ring Bhaṭāra Indra, tingkaḥ Sang Mayadānawa hanaring Bhedahulu, jumnĕng ratu śakti, kastawa dening Bhaṭāra Indra ring kadewatan, tuhuring labdharing balakeśa, hambĕk juti ring Bali. Mangkat Bhaṭāra Indra, saha bala gandarwwa ring kadewatan, sr̥ĕgĕp saha sañjata, dewa hanglurug maring Bali de Bhedahulu, eñjing mangkat dening pajangning śaśiḥ hawyātara bala dewa sayuta, mangkat āyudha maring Bali Bhedahulu. Wus mangkat sr̥ĕgĕp hikang sañjata, erangsang Hyang Sūryya sdhĕng ujwala, tingkahing patĕk gandarwwa, mwang swaranikang garantung, hawor swaraning bheri, mwang dedengkul, hawor surak bala dewa, milu sirā para bhagawan, mwang r̥ĕṣyi śewa sogata, hañjaya-jaya bala dewa, tan kawarṇna ring hawan hambara Bhaṭāra Indra. Maliḥ kacarita sang ratu Bali Mayadānawa ring Bhedahulu, hangruṅu wr̥ĕtta yen Bhaṭāra Indra mangkat, wus kesaḥ saking kadewatan, lunghā maring Bali, hanglurug mara maring Bhedahulu. Wus hakeḥ hikang bala dewa saha sāñjata, dening samangkana hikang wr̥ĕtta, tumuli hakon apangaraḥ ring balanira kabeḥ, mwang watĕk dmang dmung tumĕnggung. Dadyā rawuḥ kang bala kabeḥ, makādi sira patiḥ Kalawong, dmung senayakṣa, tumĕnggung manggayakṣa, haryya Wiradetya, mantri Senakala, Dahrmmawwilśīla, patiḥ Śūrapunggung, sami habala śakti-śakti, pitung kṭi janma hika balan Sang Ratu Mayadānawa ring Bhedahulu. Wus pĕpĕk’hika ring panangkilan, mojang ratu Mayadānawa ring patiḥ Kalawong, udhuḥ patiḥ Kalawong, haku hangruṅu wr̥ĕtta yen Bhaṭāra Indra kesaḥ saking kadewatan, lunghā mangkat saha sañjata, hakeḥ kang bala dewa ring kadewatan, hanĕnggaḥ hanaring dadalan, kār̥ĕpira hanglurug maring kene nagaraning Bhedahulu, hangapa kār̥ĕpe ha patiḥ Kalawong. Humatur patiḥ Kalawong ring sang ratu Mayadanawa, pukulun paduka Mayadanawa, sampun paduka bhaṭāra sumlang hangraseng yuddha, doya patik haji hamapag ayuddha, śatru paduka bhaṭāra.
Terjemahan :
Maka bersabdalah Bhaṭāra Paśupati kepada putranya, “Wahai anakku Bhaṭāra Mahādewa, perihal apakah yang membuatmu datang menghadap dewa?” Bhaṭāra Mahādewa menjawab, “Mohon ampun putra dewa menghaturkan sembah, hamba bermaksud melaporkan keadaan pulau Bali, di mana segala ketetapan suci dewa yang terdahulu telah diputus dan dilanggar oleh Sang Mayadanawa di Bhedahulu. Ia sangat sakti, sehingga negeri Bali menjadi sengsara akibat ulah Sang Mayadanawa dari Bhedahulu itu. Segala bentuk upacara persembahan kehadapan dewa di Bali telah ditiadakan dan dihentikan sama sekali oleh Mayadanawa.” Bhaṭāra Paśupati kembali bersabda kepada putranya, “Wahai anakku, apakah yang engkau harapkan dari ayah untuk membinasakan Mayadanawa?” Bhaṭāra Mahādewa menghaturkan sembah, “Hamba memohon izin dewa untuk membinasakan Mayadanawa. Utuslah Bhaṭāra Indra untuk berangkat ke pulau Bali dengan membawa segala senjata kedewataan, beserta segenap pasukan gandarwa untuk turun ke dunia guna menggempur Mayadanawa di Bhedahulu, karena ia telah melanggar kutukan kedewataan hamba. Sungguh hamba memohon agar dewa tidak ragu, agar Mayadanawa dapat dibinasakan, sebab ia tidak membawa kedamaian selama bertahta sebagai raja di Bhedahulu.” Setelah itu, dipersiapkanlah segala sesuatunya di kahyangan luhur. Hyang Narada kemudian menyampaikan laporan kepada Bhaṭāra Indra mengenai segala perilaku Sang Mayadanawa yang bertahta di Bhedahulu sebagai raja yang sakti. Atas perintah Bhaṭāra Indra di kahyangan, dikumpulkanlah seluruh pasukan berambut awan yang berniat jahat terhadap kelangsungan spiritual di Bali. Bhaṭāra Indra pun berangkat memimpin pasukan beserta bala tentara gandarwa dari kahyangan dengan persenjataan yang lengkap. Mereka berangkat pada pagi hari di bawah naungan cahaya bulan yang benderang, dengan jumlah pasukan dewa mencapai satu juta prajurit, bergerak membawa senjata menuju Bhedahulu di Bali. Setelah seluruh pasukan berangkat dengan senjata lengkap, Sanghyang Surya pun terbit dengan pancaran sinar yang amat benderang, mengiringi derap langkah pasukan gandarwa. Suara alat musik garantung bertalu-talu berpadu dengan gemuruh suara bheri dan dedengkul, menyatu dengan sorak-sorai kepahlawanan pasukan dewa. Turut pula mengiringi para bhagawan serta para resi dari aliran Siwa dan Sogata (Buddha) yang mengumandangkan doa-doa kemenangan bagi pasukan dewa. Perjalanan Bhaṭāra Indra yang berarak di angkasa menuju Bali tidak diceritakan lebih jauh. Di sisi lain, diceritakan kembali sang raja Bali, Mayadanawa di Bhedahulu, yang mendengar kabar burung mengenai keberangkatan Bhaṭāra Indra dari kahyangan menuju Bali untuk menggempur wilayah Bhedahulu. Karena mendengar berita yang demikian besar, ia segera memerintahkan untuk mengumpulkan seluruh bala tentaranya, termasuk para pejabat istana mulai dari demang, demung, hingga tumenggung. Maka datanglah seluruh pasukan berkumpul, dipimpin oleh Patih Kalawong, Demung Senayaksa, Tumenggung Manggayaksa, Arya Wiradetya, Mantri Senakala, Dharmmawilśila, serta Patih Surapunggung. Mereka semua adalah pasukan yang sangat sakti, dengan jumlah bala tentara Sang Ratu Mayadanawa di Bhedahulu mencapai tujuh keti (tujuh ratus ribu) prajurit. Setelah seluruh pasukan berkumpul memenuhi balairung istana, Raja Mayadanawa bersabda kepada Patih Kalawong, “Wahai Patih Kalawong, aku mendengar kabar bahwa Bhaṭāra Indra telah meninggalkan kahyangan dan berangkat membawa senjata lengkap bersama pasukan dewa yang sangat besar. Mereka dikabarkan tengah dalam perjalanan untuk menggempur negeri kita di Bhedahulu ini. Bagaimana pendapat dan persiapanmu menghadapi hal ini, wahai Patih Kalawong?” Patih Kalawong menghaturkan sembah kepada Raja Mayadanawa, “Hamba bersujud paduka Mayadanawa, sudilah paduka dewa tidak merasa cemas atau bimbang dalam menghadapi pertempuran ini, karena hamba siap maju ke medan laga untuk menghadang dan menghancurkan musuh paduka dewa.”
Hamunggĕlakna watang. Sumahur sang ratu Mayadanawa, “Udhuḥ para punggawaniringo, rabdhengana ikang bala samangke, kon hametasañjata dena sr̥ĕgĕp.” Hamatur para punggawa sami, “Inggiḥ, inggiḥ, doya paduka bhaṭāra gingsir, kadi hangiring hatthare patiḥ Kalawong, patik aji pukulun, kawula hamapaga śatrun bhaṭāra pukulun.” Wus al̥ĕbar panangkilanira Mayadānawa, tan lyan ginopitan hamapaga sgatru śakti ring ra bala Bharatan. Geger balanira Tumayadanawa ring sunantara mara ring Bali Bhedahulu saha sañjata. Wush ibĕk’hikaring harāharaḥ wetan, padhā masanggraha ring deśa-deśa, rame kang tatabuhan, punang bala padhā hangagyat iyuddha, padhā girang ring pasanggrahan, tan pgat sarak’hawanti-wanti lawan tatabuhan, gumĕntur kaya karung wing langit, padha hangagĕm sañjata. Samangkana tingkahing balasang ratu ring Bhedahulu. Klanang saritanĕn Bhaṭāra Indra wus praptā ring Bali, ring Kahyangan Basakiḥ, sr̥ĕgĕp saha sañjata, pĕpĕk bala dewa ring Basakiḥ, tkā ring Batu Śeṣa. Bala detya ikā padhā ngatyati yuddha, tan pgat surashawanti-wanti, mwang swaraning tatabuhan, gumr̥ĕḥ yatang ibĕkrikang prathiwi, winawuhan swaraning mr̥ĕdhaṅga, lawan pangriking turangga, mwang pangr̥ĕgungning gajaḥ. Kunang tunggul mwang humbul-humbul, sinurat Brahmā Wiṣṇu, wus kawasholiḥ dūtanira sang Mayadānawa ring Bhedahulu, satingkahing śatru ring kadewatan, saha sañjata ring Basakiḥ. Kagawokan hikang dūta. Wus kawaspadā dening dūta tingkahing śatru ring kadewatan, wus śak pĕpĕk panangkilanira Mayadanawa, dadyā l̥ĕbar panangkilanira Mayadanawa, wus mtu balanira Mayadānawa wyāwara pitung kṭi, sampun atingkaḥ glaring wetaning Bhedahulu, paglarika sāgara gunung, nga, watĕk bala sāgara, watĕk ratu gunung. Tunggul kunang rakta hapiṇdhā rākṣasa rodra, tkaning humbul-humbul bang, sinurat bhujaga rodra, wus kawas dening bhūta. Glarira Mayadanawa wetaning Bhedahulu, sampun kawas dening dūtanira Bhaṭāra Indra, tandwā mātur Hyang Nārada ring Bhaṭāra Indra, balarikā tandwā ring Basakiḥ, lumampaḥ mangulon, hanūt halasa śung ikang bala dewwā saha sañjata. Ptĕng limut tingkahing bala dewa lumampaḥ, kadi sāgara lalaku, hanimpuḥ lambunging acala, tandangira watĕk bala dewa. Wus kdhik’hikāng alas linampahan dening watĕk bala dewa, hatmahan l̥ĕbu, wus praptā lor wetaning Bhedahulu, katon tingkah ikang śatru. Wus puput maglar sañjata watĕk bala dewa, wus maglar mapatra yuddha, kunang ikang bala detya dānawā, lwir pendaḥ kadi waṅkawa, madĕdĕl hangibĕking langit, pinagut dening watĕk bala dewa, mapatra yuddha. Rāme punang prangkadi jaladhi pasang, swaraning bdhi lwir pendaḥ gĕr̥ĕhing langit, hawor lawan surak, bheri hasimban, muwaḥ kdhep ikang sarwwa sañjata, kadi tatit mavor kilat haliwĕran ring hambara, panaḥ dhadhap suligi, patĕmpuhing hru hasimban, kadi warṣa hadr̥ĕṣ, mwang panghrikning kuda liman, lwir karung wing langit, ptĕng dening l̥ĕbu, r̥ĕmr̥ĕm Sanghyang Bhaskara, denāhing śaktining yuddha, padha hawatang mati hikang bala dewa mwang bala detya, tan pgat dina ratri ikang prang ramesiliḥ tub. Hakweḥ kang bala dewa mwang bala detya dānawa pjaḥ, makāradini pjaḥ sira Tumĕnggung Yakṣamaṅśa.
Terjemahan:
“Hamba siap mematahkan tombak musuh.” Bersabdalah Raja Mayadanawa, “Wahai segenap punggawaku sekalian, kerahkanlah seluruh pasukan sekarang juga, perintahkan untuk bersiap dengan persenjataan yang lengkap.” Seluruh punggawa menghaturkan sembah, “Daulat paduka dewa, tidak akan kami biarkan paduka terdesak, kami siap mengiringi langkah Patih Kalawong sebagai hamba paduka untuk menghadang musuh paduka dewa.” Setelah pertemuan di balairung Mayadanawa usai, tidak ada hal lain yang dibicarakan secara rahasia selain taktik menghadapi pasukan sakti dari tanah seberang (Bharatawarsa). Gemparlah seluruh pasukan Mayadanawa yang berasal dari berbagai pulau seberang, mereka bergerak menuju Bhedahulu Bali dengan membawa senjata lengkap. Setelah memenuhi tanah lapang di bagian timur, mereka mendirikan perkemahan di desa-desa. Suara tetabuhan bertalu-talu dengan meriah, membakar semangat pasukan yang bersiap menghadapi pertempuran. Mereka bersuka ria di dalam perkemahan, tiada hentinya bersorak-sorai bersahutan diiringi tabuhan musik yang bergemuruh bagaikan meruntuhkan langit, sembari menggenggam senjata masing-masing. Demikianlah persiapan bala tentara sang raja di Bhedahulu. Di sisi lain, diceritakan kembali Bhaṭāra Indra yang telah tiba di Bali, tepatnya di Kahyangan Besakih, dengan persenjataan yang lengkap dan bala tentara dewa yang memenuhi wilayah Besakih hingga mencapai Batu Sesa. Menyaksikan hal itu, pasukan raksasa pun bersiap dengan waspada, tiada henti mengumandangkan sorak tantangan yang bersahutan, disertai gemuruh suara tetabuhan yang menggetarkan bumi. Suara itu berpadu dengan gemuruh mredangga (kendang perang), ringkikan kuda kereta perang, serta raungan gajah-gajah petarung. Adapun panji-panji dan umbul-umbul pasukan dewa digambari lambang suci Brahma dan Wisnu. Keadaan pasukan dewa beserta persenjataannya di Besakih tersebut telah diintai dan diketahui oleh mata-mata Sang Mayadanawa dari Bhedahulu. Sang mata-mata merasa sangat takjub sekaligus gentar. Setelah mengamati dengan saksama kekuatan pasukan dewa, ia segera kembali melaporkannya ke balairung istana Mayadanawa, yang membuat sidang istana segera dibubarkan. Keluarlah seluruh pasukan Mayadanawa yang berjumlah tujuh keti (tujuh ratus ribu) prajurit, mereka langsung mengambil posisi membentuk gelar pertempuran di sebelah timur Bhedahulu, sebuah gelar perang yang dinamakan gelar Sagara Gunung (Lautan Gunung), yang dikepalai oleh kelompok pasukan lautan dan kelompok raja gunung. Panji-panji mereka berwarna merah menyala bagaikan perwujudan raksasa yang mengerikan, begitu pula umbul-umbul merahnya digambari lambang naga yang menyeramkan, yang telah dirasuki oleh kekuatan bhuta kala. Gelar perang Mayadanawa di sebelah timur Bhedahulu ini pun ganti diintai dan diketahui oleh mata-mata Bhaṭāra Indra. Tak lama kemudian, Hyang Narada menyampaikan laporan kepada Bhaṭāra Indra bahwa pasukan musuh telah bersiap menanti di luar Besakih. Pasukan dewa pun mulai bergerak melangkah ke arah barat, menerobos hutan belantara dengan persenjataan lengkap. Suasana perjalanan pasukan dewa tampak gelap berwibawa diliputi kabut, bergerak beriringan bagaikan hamparan lautan yang mengikis kaki gunung, demikianlah ketangkasan segenap pasukan dewa. Hutan belantara yang dilalui oleh pasukan dewa seketika hancur lumat menjadi debu, hingga akhirnya mereka tiba di sebelah timur laut Bhedahulu dan berhadapan langsung dengan pasukan musuh. Pasukan dewa segera menyelesaikan pembentukan gelar senjata mereka untuk memulai pertempuran sengit. Sementara itu, bala tentara raksasa dan danawa berjejer bagaikan pelangi yang membentang memenuhi langit, bersiap menyongsong serbuan pasukan dewa dalam laga puputan. Pertempuran pun pecah dengan sangat sengit bagaikan gelombang samudra yang pasang, suara dentuman senjata bergemuruh laksana guntur yang membelah langit, bercampur baur dengan sorak-sorai kepahlawanan dan pukulan bheri yang bertalu-talu. Kilauan dari berbagai jenis senjata yang berkelebat di angkasa tampak bagaikan kilat dan petir yang saling menyambar. Anak panah, perisai, dan tombak suligi saling berbenturan, diiringi hujan anak panah yang meluncur dengan derasnya. Pekikan kuda dan raungan gajah bertempur bagaikan meruntuhkan langit, sementara udara menjadi gelap gulita akibat kepulan debu yang membubung tinggi, hingga sinar Sanghyang Surya pun meredup terhalang oleh kedahsyatan perang tersebut. Mayat-mayat bergelimpangan dari kedua belah pihak, baik dari pasukan dewa maupun pasukan raksasa. Pertempuran sengit yang saling menerjang itu berlangsung tanpa henti, siang dan malam. Sangat banyak prajurit dewa dan raksasa danawa yang gugur di medan laga, termasuk di antaranya yang tewas pertama kali adalah Tumenggung Yaksamangsa.
Padhā hangmasi pati ring payuddhan, mwang Sira Ddhangsena Yakṣa, bala detya dānawa t’hĕr malayu, tinūt dening bala dewa. Habalik Sira Patiḥ Kalawong, mwang mantri Senabhakṣa, lāwan Dharrmmawwilśīla, mararing ngayun, par̥ĕng amukayuddha. Maliḥ rāme hikang prang, kadi waṅkawa hawtuglap, tungkahing bala mayuddha, pinapag denira Sang Citrajaya, mwang Sang Citrarakṣa, Citrasena, padhā kapalayu watĕk bala dewa, tkā ring kahananirā Bhaṭāra Indra, hakeḥ pjaḥ watĕk dewata. Pinapag denira Patiḥ Rajamong, mwang mantri Sutā Bāyu, Sang Senarāja Brahmā, padhā par̥ĕng mamuk. Rāme punang yuddha, kadi sāgara kĕmpuḥ lambunging gunung, śīrṇna bala detya danawa, malayu tan wring paranya, mwang Patiḥ Kalawong malayu, mantri Senakala pjaḥ denira Patih Rajamong, bala dewa, Sang Dharrmmawwilśīla pjaḥ deniramantri Sutabāyu watĕk dewa, tinutĕn dening bala dewa, tkā ri kahananira Mayadanawa. Mojar Sang Mayadanawā ring Patiḥ Rājamong bala dewa, “Udhuḥ panitmĕn kaponita Patiḥ Rājamong.” Sumahur Sira Patiḥ Rājamong, “Udhuḥ haku wani Mayadanawa.” Samahur Mayādanawa, “Udhuḥ hanko malayu Rājamong, jhanora haku malayu hanglawan sira, amalayungko, nora kumalayu, lawanmuha patrayuddha, hĕndita brahmāntyanira Mayadanawa.” Rāme hikang yuddha, hanibā pjang sinĕmpal-sĕmpal gulune Rājamong denāhirasang Mayadanawa, mĕntal manguntiling mastakanirā Rājamong. Sumahur Sang Mayadanawa, “Patingke denāku Rājamong, tuwi sira pracura ring haku,” mangkana pangucape Mayadanawa. Kapalayu bala dewa ring payuddhan, Sang Mantri Sutabāyu malayu kalawan Sanga Senarāja Brahma, tkā ri kahananira Bhaṭāra Indra. Kewahan Bhaṭāra Indra. Habalik Sang Mantri Sutabāyu, mwang Haryya Wiryyadetya, pjaḥ denāhirasang Senarāja Brahma. Tandwā malayu Sang Mayadanawa, tkā ring Timbul, sar̥ĕng ring Hapatiḥ Kalawong, masiluman padhā manda di timbul, kinĕpung dening bala dewa, maliḥ malayu kakendran, dadi dhadar ing Sang Mayadanawa mal̥ĕr, kinĕpung ring kendran, malayu hamanek ñuḥ, dadi busung, mal̥ĕr kinĕpung, malayu kasawuḥ watu, dadi watu, mal̥ĕr kanĕpung malayu sira ring pañusuhan, manda di suḥsuḥ, maksyiḥ kinĕpung denāhing bala dewa, malayu sira kamanukaya, manda di manuk. Dadyā sumurup Sanghyang Sūryya, maṇdhĕg’hikang prang, walkang hikang bala dewa, padhā graḥ tan ana manggiḥ toya. Hĕnti twaseki Patiḥ Kalawong, mengĕt yantan wontĕn toya ring alas pagulingan, langhā Sira Patiḥ tngaḥ kal̥ĕm maring halas pagulingān, magawe teyamala sinapaniratang wwe, wastu toya hikising anginumpadhā pjaḥ mwang sing adyus padhā katiban malā, tumuli madhal toya mala, nga, mrapaḥ graḥ hikang bala dewa, lunghā tasira padhā hangamet toya, tandwā kapanggiḥ kikāng toyamala.
Terjemahan :
Mereka gugur di medan pertempuran, begitu pula dengan Sira Dhangsena Yaksa, sehingga sisa-sisa pasukan raksasa dan danawa menjadi kocar-kacir melarikan diri dengan diburu oleh pasukan dewa. Menyaksikan pasukannya terdesak, Patih Kalawong berbalik arah bersama Mantri Senabhaksa dan Dharmmawilsila menuju garis depan untuk mengamuk bersama di medan laga. Pertempuran pun kembali berkobar dengan sangat sengit, suaranya gemuruh bagaikan pelangi yang membawa petir menakutkan, membakar semangat tempur kedua belah pihak. Serangan hebat raksasa itu dihadang oleh Sang Citrajaya, Sang Citraraksa, dan Citrasena dari pihak dewa, namun kali ini barisan pasukan dewa justru terpukul mundur hingga ke tempat berstana Bhaṭāra Indra, menyebabkan banyak prajurit kedewataan yang gugur. Melihat situasi genting tersebut, Patih Rajamong bersama Mantri Sutabayu dan Sang Senaraja Brahma dari pihak dewa segera maju bersama-sama untuk mengamuk. Pertempuran berlangsung luar biasa dahsyat, bagaikan ombak samudra luas yang menghantam dan meruntuhkan lereng gunung. Pasukan raksasa danawa pun luluh lantak hingga lari tunggang langgang kehilangan arah, termasuk Patih Kalawong yang ikut mundur, sementara Mantri Senakala tewas di tangan Patih Rajamong yang memimpin pasukan dewa. Di tempat lain, Sang Dharmmawilsila dari pihak raksasa juga tewas setelah digempur oleh Mantri Sutabayu dari kelompok dewa, yang kemudian terus diburu oleh pasukan dewa hingga mencapai tempat pertahanan Raja Mayadanawa. Setibanya di sana, Sang Mayadanawa berkata menantang kepada Patih Rajamong yang memimpin pasukan dewa, “Wahai, sungguh malang nian nasibmu datang ke mari, Patih Rajamong!” Patih Rajamong menjawab dengan tegas, “Wahai Mayadanawa, aku sama sekali tidak takut kepadamu!” Mayadanawa membalas, “Wahai Rajamong, akulah yang pantas engkau takuti, jangan harap aku akan lari mundur menghadapimu. Kamulah yang akan lari tunggang langgang, karena aku tidak akan mundur sekerat pun dari pertempuran ini. Rasakanlah kemurkaan terbesar dari Mayadanawa!” Laga puputan pun terjadi di antara keduanya, hingga akhirnya tubuh Patih Rajamong roboh dan lehernya ditebas sampai putus oleh kesaktian Sang Mayadanawa, membuat kepala Patih Rajamong terlempar menggelinding di tanah. Sang Mayadanawa berseru dengan sombongnya, “Beginilah nasibmu di tanganku, wahai Rajamong, karena engkau telah bertindak teramat lancang kepadaku!” Gugurnya sang panglima membuat barisan pasukan dewa kocar-kacir di medan laga, Sang Mantri Sutabayu terpaksa mundur bersama Sang Senaraja Brahma kembali menghadap Bhaṭāra Indra. Situasi ini sempat membuat Bhaṭāra Indra berada dalam posisi yang sulit dan terdesak. Namun, Sang Mantri Sutabayu kembali berbalik arah bersama sisa pasukannya, sementara Arya Wiryadetya dari pihak raksasa akhirnya berhasil ditewaskan oleh amukan Sang Senaraja Brahma. Akibat terdesak, Sang Mayadanawa seketika melarikan diri hingga tiba di daerah Timbul bersama Patih Kalawong, di mana mereka berdua mengubah wujud (masiluman) menjadi bongkahan tanah timbul (timbul), namun tempat itu tetap berhasil dikepung oleh pasukan dewa. Ia kemudian melarikan diri lagi menuju wilayah kedewataan (kendran) dan mengubah wujudnya menjadi hamparan dadar (telur dadar atau dataran datar), namun tempat itu kembali dikepung. Ia lalu lari mengecoh dengan memanjat pohon kelapa hingga berubah menjadi buah kelapa muda yang busung (tanpa air), tetapi kepungan tetap rapat. Mayadanawa kembali melarikan diri ke tumpukan batu pasir dan berubah menjadi bongkahan batu, namun sisa pelariannya tetap terendus. Ia lari lagi menyusup ke sarang burung hingga mewujud menjadi sejenis burung suhsuh, tetapi kepungan ketat dari bala tentara dewa tidak juga mengendur. Terakhir, ia melarikan diri ke dalam kawanan burung dan mengubah wujudnya menjadi seekor burung. Bersamaan dengan itu, Sanghyang Surya pun terbenam di ufuk barat, menandakan pertempuran hari itu harus dihentikan sementara. Pasukan dewa kemudian mundur untuk beristirahat, namun mereka semua didera rasa haus yang amat sangat dan tidak berhasil menemukan mata air satu pun di sekitar sana. Liciknya, Patih Kalawong yang mengetahui kondisi tersebut segera memanfaatkan situasi. Ia menyadari bahwa tidak ada sumber air bersih di dalam hutan tempat peristirahatan pasukan dewa (alas pagulingan). Dengan kesaktiannya, Patih Kalawong menyusup di kegelapan malam ke tengah hutan peristirahatan itu, lalu menciptakan sebuah sumber mata air yang telah dicemari oleh racun sihir yang mematikan (toya mala). Ia mengutuk air tersebut agar siapa saja yang meminumnya akan tewas seketika, dan siapa saja yang membasuh diri dengannya akan tertimpa petaka noda. Setelah itu muncullah air beracun tersebut, yang dinamakan air Toya Mala. Keesokan harinya, pasukan dewa yang masih didera rasa haus yang luar biasa segera bergerak mencari sumber air, dan tanpa rasa curiga, mereka pun menemukan mata air beracun buatan Patih Kalawong tersebut.
T’hĕr padhā hanginumpadhā hadyus, tandwā hakeḥ hikang bala dewa pjaḥ dening toyamala, hawyātara sangang kti bala dewa pjaḥ dening toyamala hika. Tumuli hana maturing Bhaṭāra Indra, dening bala dewa pjaḥ hanginum toya mwang madyus, kapuhan Bhaṭāra Indra. Ring alas pagulingan, tandwā hana ngangkil Sira Patiḥ Yang Nārada matur rijĕng Bhaṭāra Indra, “Singgiḥ pukulun bhaṭāra, ikang bala dewa hakeḥ pjaḥ, hadyus hanginum hanaring toya, rusak’hikang bala.” Sumahur Bhaṭāra Indra, “Dhuḥ sang paradwija, sira hakarrya tīrthamr̥ĕtta, hanguripakna bala dewa.” Tandwa Sang Mahādwija mahoma ring wetaning bañumala, pipitukwehing paramadwija mahoma, tananāmtu toya. Haglis tumurun Bhaṭāra Indra ring padmāsana, hangabut pajĕng kalawan humbul-humbul, muñcar’ikang toya, haparināma Jharampul, kangge hañitarati wong pjaḥ, padhā hurip ikang bala dewa, waluyā padhā dyus. Muwaḥ tkaning śatru sanga patiḥ Rājamong dewa padhā hurip, hatutūr-tutūr duking dadi hatmā, suka Bhaṭāra Indra. Sampun tat srahina, hadhamāśuci sira ring Toyahĕmpul, tĕtĕp’hikang bala dewa kadingūni, marasirahangga wa sañjata. Ikang bala dewa, mara maring Manukahya, hanuli kapanggiḥ pakasi hagĕng, mangud lparanya, hanulit kādi Tampaksiring, dadi paṇdhita paksyi hika, maksyiḥ kinĕpung, malayu mangajakawuhang maring Panggungṣatas, nga, ditukab l̥ĕtsang Mayanawa, manda di sira paras, sar̥ĕng Sira Patiḥ Kalawong, pinanaḥ de Bhaṭāra Indra, mtu gtihikang muñcar-muñcrat, matmahan Toya Patanu, t’hĕr kāśapā holiḥ para bhaṭāra, toya’ika tan wnang hanggen pababañon, mapan bañu mala, nga, sing tam bañonin wastu handadi katiben’gringhagung, para janma ring mr̥ĕcapadha. Maliḥ Bhaṭāra Indra mara maring Bhedahulu, sar̥ĕng ring Bhaṭāra Mahādewa, munggaḥ maring padatih mas rinĕnggā dening ratnāwidūryya, padhā munggaḥ watĕk dewata ring padati, samā rinĕnggā ratnādi, pinagut dening Sanghyang Bhaṣkara sdhĕng ujwala, sang senarājahangrak’hang linggihin padati hapuy, muntab winil̥ĕtan dening teja, sawngi Bhaṭāra Sni Indra ring Bhedahulu, sĕsĕk jĕjĕl kang bala ring Bhedahulu, eñjing sira mantuking Basakiḥ. T’hĕr hanibakang śapa para bhaṭāra, “Wustu kita maladānawa kneng śapaning hulun, pāpaha 1700 tahun, kita tan kneng supat de bhaṭāra,” smā, śāpan Bhaṭārapaśupati. Kunang hapan bhaṭāra mungguḥ ring Gunung L̥ĕmpuyang, Bhaṭāra Agnijaya, nga, ring Gunung Daratan, Sanghyang Jayaningrat, nga.
Terjemahan :
Seketika itu juga para prajurit dewa meminum dan membasuh diri mereka pada mata air tersebut. Tanpa diduga, amat banyak pasukan dewa yang tewas seketika akibat meminum air beracun (toyamala) itu, di mana jumlah pasukan dewa yang gugur karena racun tersebut diperkirakan mencapai sembilan keti (sembilan ratus ribu) prajurit. Melihat kejadian itu, ada yang segera menghadap dan melapor kepada Bhaṭāra Indra perihal nasib malang pasukan dewa yang tewas bergelimpangan setelah meminum dan membasuh diri dengan air tersebut, yang seketika membuat Bhaṭāra Indra terkejut dan diliputi kecemasan yang amat sangat. Di tengah hutan peristirahatan itu, datanglah Patih Hyang Narada menghadap dan bersujud di hadapan Bhaṭāra Indra seraya berkata, “Daulat paduka dewa sesembahan hamba, sebagian besar bala tentara dewa telah tewas setelah meminum dan membasuh diri pada mata air tersebut, pasukan hamba telah luluh lantak.” Bhaṭāra Indra kemudian bersabda, “Wahai para pandita suci (para dwija), buatlah air suci kehidupan (tirta amrita) sekarang juga untuk menghidupkan kembali seluruh pasukan dewa yang gugur.” Maka bertindaklah para pendita agung tersebut melaksanakan upacara korban suci (homa) di sebelah timur mata air beracun itu, sebanyak tujuh orang pendita utama bersama-sama merapalkan mantra suci, namun air suci yang diharapkan belum juga memancar keluar. Menyaksikan hal itu, Bhaṭāra Indra segera turun dari singgasana padmasana beliau, lalu menancapkan bagian gagang payung agung (pajeng) beserta umbul-umbul sucinya ke tanah, dan seketika itu juga memancarlah air suci dengan derasnya dari dalam bumi. Mata air suci yang memancar tersebut kemudian dinamakan Jharampul (Tirta Empul), yang berkhasiat utama sebagai obat pembebas noda dan penghidup orang mati. Setelah dipercikkan air suci tersebut, mukjizat pun terjadi di mana seluruh bala tentara dewa hidup kembali seperti sedia kala dan raga mereka menjadi segar bugar setelah membasuh diri dengannya. Tidak hanya pasukan dewa, bahkan para panglima perang termasuk Patih Rajamong yang sebelumnya tewas dipenggal musuh pun turut hidup kembali, ingatan mereka pulih sepenuhnya saat menyatunya kembali sang atma ke dalam raga, yang seketika membuat hati Bhaṭāra Indra diliputi kegembiraan yang luar biasa. Setelah hari berganti terang, seluruh pasukan dewa melakukan penyucian diri secara menyeluruh di air suci Toya Empul tersebut, sehingga kekuatan dan tatanan bala tentara dewa kembali pulih seutuhnya seperti semula, lalu mereka kembali bergerak dengan menggenggam senjata masing-masing. Pasukan dewa kemudian bergerak memburu ke wilayah Manukaya, di mana di tempat tersebut mereka menemukan tempat persembunyian yang sangat besar yang menjadi arah pelarian musuh. Tempat tersebut tampak bagaikan sebuah bukit datar yang kini dikenal sebagai Tampaksiring, karena di sanalah sang raja Mayadanawa mengecoh kepungan dengan berjalan miring menggunakan sisi telapak kakinya. Di tempat itu pula musuh sempat berubah wujud menyerupai seorang pandita burung (pandhita paksi), namun mereka tetap dikepung rapat oleh pasukan dewa. Mayadanawa kembali melarikan diri ke arah barat menuju wilayah Panggung Satas, di mana di celah-celah tebing batu tempat pelariannya itu, ia bersama Patih Kalawong mengubah wujud menjadi dinding batu paras (sira paras). Namun wujud penyamaran tersebut berhasil diketahui dan seketika dipanah oleh kesaktian Bhaṭāra Indra, sehingga memancarlah darah musuh dengan derasnya dari dinding batu tersebut, yang aliran darahnya kemudian menjelma menjadi aliran sungai beracun yang dinamakan Toya Patanu (Sungai Petanu). Aliran sungai tersebut seketika dikutuk oleh para dewa, agar airnya tidak boleh digunakan untuk keperluan menyiram atau membersihkan raga (pababanyon) karena bersumber dari air darah yang kotor (banyu mala). Barangsiapa yang nekat menggunakannya untuk membersihkan diri, maka niscaya manusia di dunia (marcapada) tersebut akan tertimpa wabah penyakit yang sangat maut (gring agung). Setelah berhasil membinasakan Mayadanawa, Bhaṭāra Indra bersama-sama dengan Bhaṭāra Mahādewa bergerak menuju pusat kota kerajaan di Bhedahulu. Mereka berdua menaiki kereta emas (padati mas) yang dihiasi dengan permata widuri yang sangat indah berkilauan. Turut pula menaiki kereta-kereta perang yang dihiasi permata mulia tersebut adalah seluruh rombongan dewa, yang sinarnya tampak benderang memancar bagaikan keagungan Sanghyang Surya. Sang raja perang menempati kereta berunsur api yang memancarkan teja benderang yang berkobar-kobar. Selama semalam penuh Bhaṭāra Indra berstana menetap di Bhedahulu, di mana seluruh wilayah Bhedahulu dipadati oleh barisan pasukan dewa yang merayakan kemenangan, dan barulah keesokan pagi harinya mereka bergerak kembali pulang menuju Besakih. Setibanya di Besakih, para dewa kemudian menjatuhkan ketetapan kutukan abadi atas sisa-sisa pengikut raksasa, “Wahai kalian keturunan raksasa danawa, terimalah kutukanku, kalian akan hidup dalam kesengsaraan dan kenistaan (papaha) selama 1700 tahun lamanya, dan kalian tidak akan pernah mendapatkan upacara penyucian raga (supat) dari dewa.” Demikianlah bunyi kutukan agung yang digariskan oleh Bhaṭāra Paśupati. Adapun mengenai kedudukan para dewa pelindung, ditetapkanlah bahwa dewa yang berstana di Gunung Lempuyang bernama Bhaṭāra Agnijaya, sedangkan dewa yang berstana di Gunung Daratan (Watukaru) bernama Sanghyang Jayaningrat.
Ring Kalijruk, Baṭāra Putra Jaya, nga, nga. Ring Pejeng Bhaṭāra Maṇikgumiwang, nga. Ring Watumadĕg, Bhaṭāra Maṇikgumiwang, sma. Mangke mantuk para bhaṭārar ing Basakiḥ, sampun praptā ring Basakiḥ, hasuka-sukan para bhaṭāra, ywatara 3 dina, maṇdĕg para punggawaring Basakiḥ, mojar Bhaṭāra Indra ring para punggawa, “Udhuḥ kita para mānuṣa, haja kita langgana hamapaska śaktenku, yan kita hamurug pawaraḥ bhaṭāra, wastu sikitatan pandadi janma. Muwaḥ yen sira nora bhakti ring kahyangan, wastu sikitatan pamukti ring Bali, tumpur sikitapadha, haśewala lāwan rowangmung, haspi hanaring Bali, makamuwaḥ yaning deśa maṅĕñcak’haci-haci, wastu tumpur kita dini padhā mānuṣa, haku mulīḥ maring Gunung Mahāmeru.” Oṁ sabata’ina nama Śiwaya. Tandwā mukṣa bhaṭārar ing Basakiḥ, mantuk maring Gunung Mahāmeru mwang para watĕk dewata. Tan kocap Bhaṭāra Indraring Gunung Mahāmeru, kocap a Sang Maṅkukulputiḥ ring Basakiḥ, siddhi dadi mangku, apan sira wruḥ tingkahing dewa, moliḥ ta sira kawruhan pasung bhaṭāra, ring Sira Sang Kulputiḥ. Sanghyang Śuci Nirrmmala, putiḥ rūpanira gĕngira kadi batuning mata, warṇnā kadi wintĕn. Moktaḥ Sira Sang Kulputiḥ, salakibi, tanpatinggal raga ring mānuṣapada, lakibi sira dadi dewa, salakistri. Kunang hanakira Sang Kulputiḥ lanang, haran Sira Dukuḥ Sorgga, moktaḥ ta sira tanpatinggal raga, padha śaktinira ring mudhyapada, hikā titurunĕn dening rasang amangun kadharmman hanaring Bali, yan ora mangkana, kna sira śapa kadi ring ar̥ĕp, apān tanana manurut Sang Kulputiḥ ringūniring Basakiḥ, hahuruhang adantiring kayangan Sira Kamulan. Yen hanatikahanu Sang Kulputiḥ, hanastrararajahan, mahantĕng rarajahan, suntagira rāmañcawarṇna 9 tngaḥ, suntagi pṭak, nga, sami masurat sĕl̥ĕm, riwlas hantĕharajaḥ hapiṇdhā Sūryyagaṇa, tulan, mwang gunung, hayu hanting-anting pipis adi, samangkanang ajiring sanggar kamulan, yan pūrṇnama til̥ĕm, habantĕn buratwangi, tan pgat’hasĕp mñan majagawu candana, l̥ĕngö wangi buratwangi, tan urung manda di dewa tan katon. Yan hning mañjanmā manda di ratu, śāpanira Bhaṭāra Indra, kalawan Bāyusuta, Indra, Brahmā. Iti pūjanira Sang Kulputiḥ, ma: Oṁ Bhaṭāra Paśupati, pukulun manuṣa hangaturakĕn ri paduka bhaṭāra, hangundang para bhaṭāra samwaning pukulun, kususing candana majagawu manbĕn, hangundang pada bhaṭāra pukulun, padhā tdhun ring paryyangan hakung, hadut kukusing candana majagawu manbĕn, mñan, samwaha pupul ring pasamwan kabeḥ, hanata buratwangi siddhirastu, nama si Śiwaya, tlas.
Terjemahan:
Di wilayah Kalijeruk, yang berstana adalah Bhaṭāra Putra Jaya. Di wilayah Pejeng, yang berstana bernama Bhaṭāra Manik Gumiwang. Di Watumadeg, juga merupakan stana Bhaṭāra Manik Gumiwang. Kini kembalilah para dewa ke Besakih. Setelah tiba di Besakih, para dewa bersuka ria selama kurang lebih tiga hari. Para punggawa pun menetap sementara di Besakih. Bhaṭāra Indra kemudian bersabda kepada para punggawa dan umat manusia, “Wahai kalian umat manusia, jangan sekali-kali engkau membangkang dan menantang kekuasaanku. Jika kalian melanggar petunjuk dan perintah dewa, dikutuklah kalian tidak akan menjelma menjadi manusia yang baik. Dan barangsiapa yang tidak berbakti di tempat suci kahyangan, dikutuklah tidak akan menemui kemakmuran hidup di Bali, hidupmu akan hancur lebur, dirundung perselisihan dengan sesama warga, serta hidup terlunta-lunta di Bali. Terlebih lagi bagi desa yang berani merusak dan menghentikan pelaksanaan upacara suci (aci-aci), niscaya hancur lebur lah kalian semua manusia di tempat itu. Sekarang aku akan kembali pulang ke Gunung Mahameru.” Oṁ Sa-Ba-Ta-A-I Nama Śiwaya. Seketika itu juga para dewa moksa (hilang secara gaib) dari Besakih, kembali menuju Gunung Mahameru beserta seluruh rombongan kedewataan. Tidak diceritakan lagi Bhaṭāra Indra di Gunung Mahameru, kini diceritakan kembali Sang Mangkukulputih di Besakih yang telah berhasil mengemban tugas sebagai pemangku utama, karena beliau sangat memahami tatanan kedewataan serta dianugerahi pengetahuan suci langsung dari dewa. Sanghyang Suci Nirmala, wujudnya putih bersih dan berukuran sebesar biji mata, serta kilaunya bagaikan permata intan. Pada akhirnya moksalah Sang Kulputih beserta istrinya (salakibi), kembali ke alam niskala tanpa meninggalkan jasad raga di dunia manusia, suami istri tersebut menyatu menjadi manifestasi dewa. Adapun putra laki-laki dari Sang Kulputih bernama Sira Dukuh Sorga, beliau pun mencapai moksa tanpa meninggalkan raga kasarnya, memiliki kesaktian yang sama agungnya selama hidup di marcapada. Keteladanan beliaulah yang sepatutnya diikuti secara turun-temurun oleh siapa saja yang hendak membangun kebajikan dan dharma di pulau Bali. Jikalau tidak melaksanakan tata cara demikian, maka manusia akan terkena kutukan kedewataan seperti yang disebutkan sebelumnya, karena tidak mengikuti tatanan yang telah digariskan oleh Sang Kulputih pada zaman dahulu di Besakih dalam menyelenggarakan pemujaan leluhur di Sanggar Kamulan. Jika mengikuti tatanan kuno Sang Kulputih, digunakanlah kain tenun rajahan (hastra rarajahan) serta sabuk rajahan yang diikatkan kuat. Sabuk tersebut berupa sabuk benang panca warna sembilan helai di bagian tengah, serta sabuk putih bersih yang seluruhnya ditulisi rajahan suci berwarna hitam. Lembaran kain rajahan tersebut bergambar simbol Suryagana, timbangan, serta gunung, yang dilengkapi dengan gantungan hiasan uang kepeng utama. Demikianlah aturan penataan pada Sanggar Kamulan. Setiap tibanya hari suci purnama dan tilem, dipersembahkanlah sesaji (banten) burat wangi, diiringi kepulan asap dupa kemenyan, majagau, dan candana yang tidak boleh terputus, serta minyak wangi dan burat wangi. Melalui sarana suci itulah para dewa yang tak kasat mata akan hadir merestui. Jika manusia memiliki pikiran yang murni dan hening, kelak dalam penjelmaannya ia akan terlahir menjadi seorang pemimpin atau raja. Demikianlah ketetapan hukum dari Bhaṭāra Indra, bersama Bayusuta (Dewa Bayu), Indra, dan Brahma. Ini adalah mantra pemujaan peninggalan Sang Kulputih, bunyinya: “Oṁ Bhaṭāra Paśupati, hamba umatmu menghaturkan sembah puji di hadapan paduka dewa, mengundang kehadiran para dewa beserta segenap pengiring paduka sekalian. Melalui keharuman asap cendana, majagau, dan kemenyan yang semerbak menyatu, hamba memohon kehadapan para dewa sekalian agar berkenan turun dan hadir di tempat suci hamba ini, berkumpul bersama di pasamuan agung. Hamba mempersembahkan keharuman burat wangi, semoga segala kebajikan terwujud. Nama Śiwaya.” Selesai.
Iti Uśaṇa Bali kasurat holiḥ Wayahan Kahyun, mangde siddha manggĕlaḥ, babonñane duk puput sinurat i śaka 1800. Mihan masaning habhayakāla ring Galungan, tngahe bnĕr, ri kālatluning Dungulan, hadene hadaya kāla. Sing añjĕnĕng ratu ring Bali, hañjĕnĕng ratu satawun, rongtawun pjaḥ, tkaning śanana pratiśantanane, ndātan hana hañjĕnĕng ratu satawun. Tumuli hana hañjĕnĕng ratu, Śrī Jayakasūnu ngaranira, nora har̥ĕp wa sira hañjĕnĕng ratu, lagya hadewaśraya. Sdhĕnging madewaśraya sira, haparilaman wiparigaṇdhamayu, moliḥ pwasira hadewaśraya, mtu ta sira Śrī Paduka Bhaṭāri. Ndan mojar bhaṭāri, lingnira, “O Śrī Jayakasūnu, paran kahayanta mangke?” Hatarppaṇpwa Sira Jiji Jayakasūnu, “Pukulun saturanepuñ Jayakasūnu, ndhānugraha huriping hañjĕnĕngaratu, lāwan kahaluwaraning maraṇa, pada paduka bhaṭāri.” Sumahur bhaṭāri, “Jha Jayakasūnu, karanesing hañjĕnĕng ratu pjaḥ, rikāla tluning Dungulan durung satawun rongtawun pjaḥ, yatikā tiniban maraṇa, dene paryyangan kabuyutan, pangasthanapadha rusak, ngkāring kunarug kabeḥ, tan pgat. Dene tanana yā bhakti ring dewa, tan ana yoga sāmadhi, ring wahya sakālanya, yatikā mātmahan kalakali, yahiku karaṇe dangkalatlu pjaḥ, hapan pamtuning kala sakenghawakira ring arṣanira hikā. Mangkoyansira r̥ĕp ahañjĕnĕng aratu, sira hamagĕha śāśaṇa hika, pahayunĕni kang paryyangan muwaḥ kabuyutan, pangasthanan, hamaguhakna bhakti yoga sāmadhi, masaning kālatluning Dungulan. Sira hapācaruha, habhayakāla sawadwanira kabeḥ, kang sasumutĕring ngali rajya, padhā hamanganā ngunum ring deśanira sowang-sowang, padhā hababantĕn ring pangabhaktinyaring dewa, makādi saha peñjoran, rijabaning wadwā salawang-salawang, haywānukarimanut karmmaning sada, iti nugrahan bhaṭāri tkengh amantranira.” Kapaguhande Śrī Haji Jayakasūnu, yadyapi katkaning mangke. Kunang sasayut dayakāla hagung ring Galungan: dhadhangan sgapĕp nĕkan 5 siki, jajataḥ 5, calon 5, tan kari gĕgĕcok rumbaḥ gile, sasak mĕntaḥ, pĕñjok kacang wilis, hamĕl-hamĕl, samyasinujen-sujen, cucuran gdhang satangkĕp, rakawowohan, gogodoḥ tumpi, modha, suwöng, l̥ĕngö wangi, burātwangi, sdhaḥ woḥ 5 hapon, tankari tĕtĕbus, bras akulak, lawe satukĕl, ngaraning sadpa, pirak 100 pingnga, sgaring wakul, makapangiring denapaṣṭi, hasĕp jangan ring kawali, nggoning hacaru tngahing natar, sambat atbasana. Mātoya byakala: Oṁ kaki braga langan, Bhaṭāra Kala, Bhaṭāra Jabung, Bhaṭāra Nungkurat, sangkala heñjor-eñjor, Yamarāṣa, kaki kala manadhaḥ, sampun denira nadhaḥ ri punanu, hapan punanu sanakira, anghing karoron kalawan sari, punanu hasi-hasina kalawan sira, sira hasiha sanak ring punanu. Punanu wruḥ ring rūpa warṇnanira, warṇnanirā tan akuning tan ahir̥ĕm, sdhĕng bang-bang awak, hadĕgira tananandaptanaruhung, sdhĕng amasagi, roman, pāpa kleśayang ut sangkala, ndantopadrawā, ujar halahipenala, basung rugrahan rahayu, hurip awaras, dirghāyuṣa paripūrṇna, tguḥ timbal, bhujana kalit, hakulit tambaga, hatulang wsi, hawotot kawat, luputaring lara roga, luputaring larawighā, luputaring pañcakalā, luputaring jaramaraṇa, wastu den kadi pangrakṣanira Śrī Haji Jayakasūnu, mangkanapang rākṣaniraring punanu, rakṣanĕn ingsabha parani pun, ring esuk kalawan soro, rahina kalawan wngi, Oṁ sabata’a’inamaśiwaya namaḥ. Iti nugragan bhaṭāri, kramaning Galungan, manuteng śāśaṇa, haywa madha, dyapikatkaning mangke, matangyan haywa tan prayatnasang amawabhumi, mwang sang mangrakṣa daśa deśa.
Puput sinurat ring dina, ca, pwa, wara Ugu, titi pang, ping 8 śaśiḥ Katiga, raḥ 3 tĕng 1 i śaka warṣa 1913. Tanggal maśehi 2 Sĕptembĕr 1991. Sunirat holiḥ sang apanlaḥ Hikṭut Sĕṅod saking deśa Pidpid Kaler, dawuḥ margga, wargga Pasek, kadeśahan Pidpid, kacamatan Abang, kabhupaten Karanghasĕm. Babon lontar puniki, dr̥ĕwen Hida Wayan Gĕdhe, Grya Panā.
Terjemahan:
Demikianlah naskah Uśana Bali ini disalin kembali oleh Wayan Kahyun agar dapat terjaga kelestariannya, bersumber dari naskah babon kuno yang selesai ditulis pada tahun Saka 1800. Kini mengisahkan tentang datangnya masa bhayakala (ancaman marabahaya) menjelang hari raya Galungan, tepatnya pada hari Rabu (Buda) Kliwon wuku Dungulan, di mana kekuatan kegelapan Kala turun ke dunia. Siapa pun raja yang bertakhta di Bali saat itu, masa pemerintahannya tidak akan bertahan lama; baru setahun atau dua tahun menjabat sudah menemui kematian, begitu pula yang menimpa keturunan serta ahli waris mereka, tidak ada satu pun raja yang sanggup bertakhta genap setahun. Hingga kemudian bertahtalah seorang raja bernama Śrī Jayakasūnu. Beliau sesungguhnya enggan diangkat menjadi raja karena ketakutan tersebut, lalu beliau melakukan tapa dewaśraya (memohon petunjuk gaib kehadapan dewa). Di tengah pelaksanaan tapa dewaśraya yang khusyuk di tempat suci Parahyangan Gandhamayu, permohonan beliau akhirnya dikabulkan dengan hadirnya Śrī Paduka Bhaṭāri (Dewi Durga). Sang dewi kemudian bersabda, “Wahai Śrī Jayakasūnu, perihal apakah yang menjadi permohonan hatimu saat ini?” Śrī Jayakasūnu menghaturkan sembah dengan penuh takzim, “Daulat paduka dewa sesembahan hamba, hamba Jayakasūnu memohon anugerah kelangsungan hidup selama mengemban tahta sebagai raja, serta memohonkan jalan pembebas dari ancaman kematian yang mendadak bagi hamba dan rakyat hamba, kehadapan paduka dewa.” Sang dewi menjawab, “Wahai Jayakasūnu, ketahuilah penyebab mengapa para raja terdahulu selalu mati mendadak sebelum genap setahun atau dua tahun menjabat setiap kali tibanya hari Rabu wuku Dungulan. Hal itu terjadi karena mereka ditimpa kutukan kematian akibat mengabaikan tempat-tempat suci kabuyutan dan parahyangan leluhur, sehingga tempat pemujaan dewa menjadi rusak telantar dan dipenuhi semak belukar tanpa ada yang merawat. Mereka mengabaikan kebaktian kehadapan dewa serta tidak pernah melaksanakan yoga samadhi dalam kehidupan nyata mereka. Kelalaian itulah yang mengundang bangkitnya kekuatan negatif Kala Kali di dunia, yang menjadi penyebab para raja mati muda karena hawa kegelapan Kala merasuki raga mereka dari dalam diri mereka sendiri. Oleh karena itu, jika engkau hendak bertahta sebagai raja dengan aman, tegakkanlah hukum saksana ini: perbaiki dan bersihkanlah kembali seluruh tempat suci parahyangan serta kabuyutan leluhur sebagai pusat pemujaan dewa, serta kokohkanlah pelaksanaan bhakti yoga samadhi di masyarakat. Setiap kali tibanya hari Rabu wuku Dungulan, wajib hukumnya bagimu dan seluruh rakyatmu untuk menyelenggarakan upacara korban suci (caru) bhayakala demi keselamatan seluruh negeri. Seluruh rakyat di setiap pelosok desa hendaknya menikmati hidangan makanan dan minuman di rumah masing-masing, sembari menghaturkan sesaji pemujaan kehadapan dewa, yang terutama ditandai dengan pemasangan penjor suci di depan pintu gerbang pekarangan rumah setiap warga tanpa terkecuali. Janganlah engkau mengubah atau melanggar tatanan tradisi suci yang telah digariskan ini. Demikianlah anugerah dan petunjuk mantra dariku.” Ketetapan suci dari sang dewi inilah yang dipegang teguh oleh Śrī Haji Jayakasūnu, dan tetap lestari dilaksanakan secara turun-temurun oleh masyarakat di Bali hingga saat ini. Adapun mengenai rincian sesajen (banten) sasayut dayakala agung pada hari raya Galungan terdiri dari: tumpeng nasi dadangan yang dimasak melingkar sebanyak 5 buah, sate olahan jajatah 5 tusuk, sate calon 5 tusuk, serta tidak lupa dilengkapi dengan sayur olahan gegecok rumbah gile, daging cacah sasak mentah, peniuk kacang hijau (kacang wilis), serta hidangan hamel-hamel yang semuanya ditusuk rapi dengan sujen (bambu penyemat). Ditambahkan pula buah pisang cucuran setangkep, rupa-rupa buah-buahan (raka-wowohan), kue godo tumpi, kue modha, perhiasan suweng, minyak wangi, burat wangi, serta sirih pinang sebanyak 5 hapone. Tidak boleh ketinggalan benang penebus (tetebus), beras sejumlah satu kulak, benang mentah satu tukal yang melambangkan ukuran sedpa, uang perak sejumlah 100 kepeng, serta nasi seisi bakul kecil (sega ring wakul) sebagai pelengkap utama yang wajib disertakan. Seluruh sesaji tersebut diiringi asap dupa, ditempatkan di atas wadah belanga kawali, untuk dipersembahkan sebagai caru di bagian tengah halaman rumah (natar), seraya merapalkan mantra penebusan. Ini adalah mantra penyucian air byakala, bunyinya: “Oṁ kaki braga langan, Bhaṭāra Kala, Bhaṭāra Jabung, Bhaṭāra Nungkurat, Sang Kala yang berada di tempat tinggi, Yamarasa, wahai Kaki Kala penguasa waktu yang memangsa segala wujud, setelah engkau menerima dan menikmati persembahan dari hambamu ini, ketahuilah bahwa hambamu ini sesungguhnya adalah saudaramu sendiri, yang senantiasa menyatu bersama keharuman sari suci. Hambamu ini senantiasa menaruh rasa kasih dan hormat kepadamu, begitu pula engkau hendaknya mengasihi saudaramu ini. Hambamu telah memahami rupa dan wujudmu yang sejati; wujudmu tidak berwarna kuning dan tidak pula berwarna hitam, bertubuh merah menyala dengan perawakan agung bersegi empat, berambut lebat, yang sanggup melebur segala noda, papa kleśa, dan marabahaya akibat pengaruh sangkala. Semoga atas restumu, hambamu terbebas dari segala mala petaka, terhindar dari fitnah dan perkataan buruk orang lain, serta dianugerahi kerahayuán, kesehatan raga, dan panjang umur yang sempurna (dirghāyuṣa paripūrṇna). Semoga dianugerahi raga yang kuat bagaikan berlapis tembaga, bertulang besi, berotot kawat, sehingga luput dari segala rongrongan penyakit, luput dari segala rintangan mara bencana, luput dari jerat pancakala, serta luput dari penuaan dan kematian yang sia-sia. Semoga keselamatan ini terwujud secara nyata sebagaimana perlindungan yang dianugerahkan kepada Śrī Haji Jayakasūnu. Demikianlah perlindungan dewa yang dilimpahkan kepada hambamu, jagalah hamba di mana pun hamba berada, baik di kala pagi maupun sore, siang ataupun malam hari. Oṁ Sa-Ba-Ta-A-I Nama Śiwaya Namah.” Ini adalah berkah anugerah dari sang dewi mengenai tata cara perayaan hari raya Galungan, agar senantiasa dilaksanakan sesuai dengan aturan hukum saksana dan tidak boleh diabaikan atau ditiru secara sembarangan hingga masa-masa yang akan datang. Oleh karena itu, hendaknya para pemimpin pemerintahan (sang amawabhumi) bersama para pemuka yang menjaga kesucian di sepuluh penjuru mata angin senantiasa waspada dan teguh menjaga kelestarian tradisi suci ini.
Penyalinan naskah ini selesai ditulis pada hari Senin (Soma), Pon, wuku Ugu, tanggal ping 8 sasih Katiga, bertepatan dengan ramalan waktu rah 3 teng 1 pada tahun Saka 1913, atau dalam penanggalan masehi jatuh pada tanggal 2 September 1991. Ditulis dan disalin kembali oleh seorang warga yang bernama I Ketut Sengod yang berasal dari Banjar Pidpid Kaler, lingkungan Dawuh Marga, warga dari klan Pasek, wilayah pedesaan Pidpid, Kecamatan Abang, Kabupaten Karangasem. Adapun naskah babon (sumber asli) dari lontar ini merupakan milik pusaka dari Ida Wayan Gede, yang berdiam di Grya Pana.
















