Makna Upacara Banten

Eksistensi Upacara Banten dan Maknanya dalam Agama Hindu Bali


Terjemahan Naskah Lontar Tegesing Sarwa Banten

1.b. Om Awignamastu, Iki Tegesing sarwa banten, suci camah, ardah, urdah, madya, saking sang hyangtri bhuana, nga, Brahma, wisnu, iswara, nga, siwa, sada siwa, parama siwa, bumi, langit, awang huwungManganak, maletik, mantiga, nga, pangawaking sabda, bayu, idep, genep sahisining jagat kabeh, dadisahisining sarwa banten, mwang sarwa suci, mwang sarwa caru agung alit, mekadi sarwa pinangan, tigajuga ika kabeh, sang amangan lawan pinangan, tiga juga jatinia, ika ngaran mulaning mula, mulaning anabanten, sakeng sang hyang tiga jnana, tiga warna ,tri purusa, maka purwaning ana banten, sakeng tribhuana mulania, metu sakeng sang hyang swalita, modre, wrehastra ngaran, ngaran sang hyang wariga,sang hyang weda, sang hyang usada, sira purwaning buana,nga, karananing ana suci, nga, sarwa rateng,ca-

Terjemahan :
Om Awignamastu, ini arti/penjelasan mengenai segala jenis banten (sesajen), yang suci, camah (kotor), ardah, urdah, madya (menengah), berasal dari Sang Hyang Tri Bhuana, yaitu Brahma, Wisnu, Iswara; (juga) Siwa, Sada Siwa, Parama Siwa; bumi, langit, dan ruang hampa. Melahirkan, tumbuh/bertunas, bertelur, adalah perwujudan dari sabda, bayu, idep (perkataan, tenaga, pikiran), lengkap beserta seluruh isi jagat raya semuanya, menjadi segala isi dari sesajen, serta segala yang suci, dan segala caru (korban suci) besar maupun kecil, terutama segala makanan, ketiganya juga demikian semuanya; yang memakan dan yang dimakan, tiga juga sejatinya, itulah yang disebut asal dari segala asal, awal mula adanya sesajen, berasal dari Sang Hyang Tiga Jnana, tiga warna, Tri Purusa, sebagai awal mula adanya sesajen, dari Tri Bhuana asalnya, keluar dari Sang Hyang Swalita, Modre, Wreastra namanya, yang bernama Sang Hyang Wariga, Sang Hyang Weda, Sang Hyang Usadha, Beliau adalah awal mula dunia, menjadi penyebab adanya kesucian, yaitu segala yang matang, ca-


2.a. ru suhur, nga, yan ring aksara swalita, nga, yan ring tri premana sabda, nga, sastrani Ung, swara akna,Ang, nga panelasan mala petaka mwang kawah, maka pabersihaning sarira dawak, palania, nirmala sucihening, maka awak sang hyang wariga. Mwah sarwa bebanten ikang mungguwing madya, nga,patemuaning bayu sabda, nga, patemuaning layang lawan pedaling ati, nga, yan ring aksara modre, nga,kaya iki, , swara akna, Ung Sa Ba Ta A I Na Ma Si Wa Ya,. Mwah swara akna, Ong I A KaSa Ma Ra La Wa Ya Ung. sira maka awak sang hyang weda, jape, mantra. mwah caru ring sor, nga,mentah. patemu talwah saning sang catur sanak, mwang panca sanak, patutning sarwa bhawa, nga, yanring tri premana,nga, sira ametuaken bayu, yan ring sastra, nga, kaya iki, Ang, Ung, Mang, Ong, nga,swara akna,

Terjemahan :
ru suhur, jika dalam aksara Swalita, jika dalam Tri Pramana Sabda, yaitu sastranya Ung, disuarakan Ang, sebagai pelebur malapetaka serta kawah (neraka), sebagai pembersih diri sendiri, hasilnya adalah suci nirmala dan hening, sebagai perwujudan Sang Hyang Wariga. Dan segala jenis sesajen yang berada di tengah (madya), yaitu pertemuan antara bayu dan sabda, pertemuan antara pikiran (layang) dan ungkapan hati (pedaling ati), jika dalam aksara Modre, seperti ini, disuarakan: Ung Sa Ba Ta A I Na Ma Si Wa Ya. Serta disuarakan: Ong I A Ka Sa Ma Ra La Wa Ya Ung. Beliau sebagai perwujudan Sang Hyang Weda, japa, dan mantra. Dan caru di bawah (sor), yaitu yang mentah, pertemuan dari catur sanak (empat saudara) dan panca sanak (lima saudara), keselarasan dari segala wujud makhluk (sarwa bhawa), jika dalam Tri Pramana, Beliau yang mengeluarkan bayu (tenaga), jika dalam sastra seperti ini: Ang, Ung, Mang, Ong, disuarakan,


2.b. Ang Ah ping 9, dadi aerating jagat, maka uriping sabhuana masarira, sira maka awak sang hyangusadha, dadi pangempuning sanakta kabeh, kaweruhakna. Om Awignamastu nama sidyem, Iti pawekasirasang wiku biksu pungu, angawyarna aknira daginge samian, mangda adung silih asih anemu sang janapada ngaran, ka, makenayusa, ana kutita sang jana pada, caning water jana pada sinamian, resepap aknawuwus mami ri kite, rasping tutur biplane teken i dewa ayuwa lupa, yan sira mahyun wruh ring wekasingdadi, de lali yan maharep nawang, tekening kotaman urip, den tyaga sira amangan angen, apanga pagehcening ngaba papineh, maka wekas nira hyang Ibu, lawan Aji, nga, mirengan piteges Ibu kelawan I Bapa,sangka rwa ya karananing sangkaning-

Terjemahan :
Ang Ah sebanyak 9 kali, menjadi penyejuk jagat raya, sebagai kehidupan bagi seisi alam semesta, Beliau sebagai perwujudan Sang Hyang Usadha, menjadi pengasuh seluruh saudaramu semua, ketahuilah itu. Om Awignamastu nama sidham, ini adalah petuah dari Sang Wiku Biksu Pungu, menuliskan seluruh isinya agar selaras dan saling mengasihi menemui kedamaian bagi umat manusia (sang janapada), demi kelangsungan hidup, bagi kebaikan seluruh umat manusia semuanya, resapilah perkataan saya kepadamu, resapkanlah petuah ini dan janganlah Anda sampai lupa. Jika Anda ingin mengetahui hakikat akhir dari kehidupan, janganlah lupa jika ingin mengetahui tentang keutamaan hidup, kendalikanlah keinginan makan dan pikiranmu, agar teguh dalam mengendalikan pikiran, seperti halnya pesan dari Ibu dan Ayah (Aji), yaitu mendengarkan nasihat Ibu dan Bapak, sebab dari keduanya kita mengetahui asal-usul kehidupan (sangkaning paran)—


3.a. paran, apan sang kalih sane dados jalaran pengawit, yata rame renanta, twara liyan tuwah memebapan ceninge, kunang rasani pawekasing ro rikang bhuana wyarna kira kabeh, semaliha patut pisanresepang pitutur idene ring jagate. umarep ring para sisyane sami, nihan, puniki anaku sang Bhupala, yanhawyuhning suka byuh dhaya cening pianak bapa sang Bhupalaka yaning mapakahyunan mangda sukanemulus, seneng phadange ne mepala, tanpa balik duka, sane mangkin mapikolih suka tan mewalik duhkita,tan sangsaya kita metarasa sang hyang Aji, sampunang sangsaya malih ngaruruh kautaman sang hyangsastra Aji, mwang rasaning brata tapa mekadi yoga samadi, dyana, japa, mantra, puja sane patutkagelarang, wantah tapa, nga, manesin raga, Yoga,

Terjemahan :
karena kedua orang tua itulah yang menjadi jalan awal keberadaan kita, yaitu ayah dan ibumu, tidak lain adalah ibu bapakmu sendiri anakku, adapun rasa dari petuah kedua orang tua di dunia ini haruslah dipahami semuanya, terlebih lagi sangat patut meresapi nasihat mereka di dunia ini. Ditujukan kepada para siswa sekalian; ketahuilah wahai anakku sang Bhupala, jika menginginkan kebahagiaan yang melimpah wahai anakku sang Bhupala, jika berkehendak agar mendapatkan kebahagiaan yang tulus, kesenangan yang membuahkan hasil tanpa berbalik menjadi duka, agar sekarang mendapatkan kebahagiaan tanpa berbalik menjadi kedukaan, janganlah ragu merasakan ajaran Sang Hyang Aji, jangan ragu lagi dalam mencari keutamaan Sang Sastra Aji, serta esensi dari brata, tapa, seperti halnya yoga, samadhi, dhyana, japa, mantra, dan puja yang patut diamalkan. Adapun yang disebut tapa adalah memanaskan raga (mendisiplinkan diri), yoga


3.b. nga, ngulengang manah, samadi, nga, kelanduhan citta, dyana, nga, galang pekahyunane, japa, nga,pastika tatune, mantra, nga, sarana ucap-ucap, puja, nga, wruh ring sane katuju, ayuwa sira hacetana sarisari, umangen angen rasaning aji kabeh, apan dahat prama durghama, sabran rahina sampunang lali,mikahyuning sari sarining tutur sastrane sami, sawireh jati twah dahating sengka pisan, yan tansangkaning nugrahanira sang hyang guru wisesa, yaning tan sangkaning panugrahan Ida hyang Guruwisesa, nga, siwa katuturan ika, nyata tan byakta pangawruhta, daging tattwa tuture puniki, sinah nentenpacang teges kahuningan ceninge ri rasaning sang hyang catur weda mekadi sang hyang tattwa agama,ring daging catur wedane. mekadi tutur agamane,

Terjemahan :
berarti memusatkan pikiran (manah), samadhi berarti ketenangan pikiran (citta), dhyana berarti terangnya kesadaran/pikiran, japa berarti kepastian hakikatnya, mantra berarti sarana ucapan suci, puja berarti mengetahui apa yang dituju. Janganlah Anda lalai sehari-hari dalam merenungkan esensi dari seluruh ajaran suci (aji), karena hal itu sangatlah rahasia dan sulit dipahami (durghama). Setiap hari janganlah lupa memikirkan inti sari dari seluruh petuah sastra, karena sesungguhnya hal itu sangatlah sulit jika tidak didasari oleh anugerah dari Sang Hyang Guru Wisesa. Jika bukan karena anugerah Ida Hyang Guru Wisesa—yang disebut penuturan Siwa—maka tidak akan nyata pengetahuanmu akan isi dari ajaran tattwa ini, dan pastilah anakku tidak akan memahami esensi dari Sang Hyang Catur Weda maupun ajaran Tattwa Agama, baik dalam isi Catur Weda maupun petuah keagamaan tersebut.


4.a. matangnia hilangan nika malaning rumuhun, apan ika saksat sastranta, mahawinan icalang dumunmalane ring raga sarira, rehning punika musuh ceninge ne paling madurgama, dahat maha sakti,ngawetwaken kawahing sarira, mwang magawe swarga neraka kalintang sakti, uning ngawenang regedring raga sarira mwah ngawe swarga mwang neraka, samangkana cesta karanika kabeh, apa luirningwilangnia, sapunika wantah pekantenane punika sami, sapunapi punika cacakan ipune, pelekutus ta kwehnika kabeh ikang magawya ala ayuning bhuana, weluwelas katahnia sami sane ngaryaning ala ayuningjagate, katattwania kayatne akna ikang mangkana,luirnia maka srayang sang hyang rwakarana, dagingipun patut yatnin pisan punika, luire ngastiti sang hyang rwa bhineda sane mraga i-

Terjemahan :
Oleh karena itu, hilangkanlah kotoran/noda (mala) itu terlebih dahulu, karena hal itu bagaikan senjatamu, itulah sebabnya hilangkan dulu noda dalam tubuh/raga, karena itulah musuhmu yang paling berbahaya (madurgama) dan sangat sakti, yang dapat memunculkan neraka dalam tubuh, serta menciptakan surga dan neraka dengan kekuatan yang luar biasa, tahu cara membuat kotor tubuh raga dan juga membuat surga serta neraka. Demikianlah segala perilaku tersebut, adapun rincian bilangannya, demikianlah terlihat semuanya, bagaimanakah pembagiannya? Jumlahnya ada 18 yang menciptakan buruk dan baiknya dunia, delapan belas jumlah totalnya yang membuat buruk dan baiknya jagat raya. Hakikatnya, berhati-hatilah terhadap hal tersebut, yang bersumber dari Sang Hyang Rwakarana, isinya harus sangat diwaspadai, yaitu dengan memuja Sang Hyang Rwa Bhineda yang berwujud Ibu dan—


4.b. bu bapa, kunang apata matangnyan welu welas nihan ta tuturaken anak mami, inggih napi mawinanewilangania pelekutus, mangkin bapa mituturin cening, ayua lupa ikang tri bhuana ngarania, ika magawetri mala, sampunang cening lali, ring sane mewasta tri bhuana, punika sane mawetuwang malane tatiga,mekadi tri kaya parisuda, ikang panca maha bhuta, magawe panca mala, mwang panca mertha, mekadisane mawasta tri kaya parisudha malih panca maha bhutane ngawetuwang panca indria, mwang pancamertha, ikang nawa dewata magawe dasendria, mekadi rsing langit, nawa dewatane punika, ngawetuwangdasa indria, sane utamania mraga rsi ne ring langit, kunang ikang tri mala, ngarania ngawetuwanng ikangtri banda, nga, geng krodo, lobo, tresna, inggih sane –

Terjemahan :
Bapak. Adapun mengapa jumlahnya delapan belas (welu welas), begini bapak menasihati anakku; ya, apa sebabnya bilangannya delapan belas? Sekarang bapak menasihati kamu, jangan lupa dengan apa yang disebut tri bhuana, itulah yang menciptakan tri mala (tiga kekotoran). Janganlah anakku lupa pada apa yang disebut tri bhuana, itulah yang melahirkan tiga noda, seperti halnya tri kaya parisudha (yang ternodai), lalu panca maha bhuta menciptakan panca mala dan panca amerta, kemudian panca maha bhuta juga melahirkan panca indria dan panca amerta, dan nawa dewata menciptakan dasendria, seperti halnya resi di langit, sembilan dewa (nawa dewata) tersebut memunculkan sepuluh indria (dasa indria) yang utamanya berwujud resi di langit. Adapun yang disebut tri mala, itu memunculkan tri banda (tiga ikatan), yaitu marah yang besar (kroda), loba/serakah (lobo), dan kemelekatan (tresna). Ya, yang—


5.a. mawasta tri mala, luire 1. ageng duka, 2, lobo, 3. kalulutan, ikang panca maha bhuta ngawetuwakengeng indria, nga, lupa, duhka, sungsut, hamyah lawan atelik, nga wenang lawan duhka, panca mahabhutane punika. ngawijilang indriane ngendih, luirnia sering lali, sering duhka, sungkan kahyun, kaliputantuk manah iri, tegesnia seneng ring kaduhkitan, ikang nawa sanga ngawetuang dasendria, nga, sapuluhdadi sanunggal, sowangnia, nga, geng hyunia anonton, mwang angambu sarwa wangi, mekadi lobengpangan, mwang pangrenga, tan dadi katunan jihwa, pasta para dara, tan wruh ring prayoganing angisingangetut, mwang anguyah, ikang samangkana kwehnia mulaning mala ngarania, utsahaya nuntun marengkawah, sari sari ikang wang sinyang de nira, rapwan masambada ri wisayania ma-

Terjemahan :
disebut tri mala, rinciannya: 1. marah/sedih yang besar, 2. loba (serakah), 3. kemelekatan (kalulutan). Lalu panca maha bhuta melahirkan indria yang bergolak, yaitu sering lupa, duka, sedih, gelisah, dan iri hati, yang berujung pada kedukaan; panca maha bhuta tersebut memunculkan indria yang berkobar, tandanya adalah sering lupa, sering marah/sedih, sakit hati, diliputi oleh pikiran iri, artinya senang dalam kedukaan. Kemudian nawa sanga (sembilan dewa) melahirkan dasendria (sepuluh indria), yang sepuluh menjadi satu kesatuan, masing-masing yaitu keinginan yang besar untuk menonton, mencium segala wewangian, seperti serakah dalam makanan, dan pendengaran, tidak bisa menahan nafsu lidah, berzina (para dara), tidak tahu tata cara membuang kotoran, dan mengunyah. Demikianlah banyaknya asal mula noda (mala) tersebut, yang berusaha menuntun menuju kawah neraka, sehari-hari manusia diikat olehnya, agar selaras dengan pemuasan nafsunya (wisaya)—


5.b. nuting ulah mareng neraka loka, panca maha bhutane punika ngamijilang indria ne mageng, nemewasta dasendria. adasa pawilangane dados asiki, sowang sowang, luirnia, kalulutan onenge nonton,lulut ring ambu wangi, kosa ring pepanganan, jenek ring kinum, seneng ke ajum, jnek ring rasane jaen,tan dadi katunan semara gama, tan uning ningkahang raga kalaning makoratan, ngampru mwangmewarih. Inggih amunika kwehnia sane ngawetuang bibit mala, mingutsahang nuntun nyujur kawah,sadina dina manusane kantinia tur kaglut olih nyane, punika sane awor masikian ring ulah manusaneawinan nutut ulahnia nyujur jagat neraka loka, Neraka ngarania, ikang geng tresna duhka, sungsut, sanemawasta neraka pu-

Terjemahan :
mengikuti perilaku menuju dunia neraka (neraka loka). Panca maha bhuta tersebut mengeluarkan indria yang besar, yang dinamakan dasendria. Sepuluh bilangannya menjadi satu kesatuan masing-masing, contohnya: keterikatan senang menonton, terikat pada bau wangi, rakus pada makanan, tenggelam dalam minuman, senang dipuji, terikat pada rasa yang enak, tidak bisa kekurangan dalam hal asmara (semara gama), tidak tahu menata diri saat membuang kotoran (makoratan), meludah, dan kencing. Ya, sekian banyaknya hal yang melahirkan benih noda (mala), yang berusaha menuntun menuju kawah neraka; sehari-hari manusia berteman dan didekap olehnya, hal itulah yang bercampur menjadi satu dengan perilaku manusia sehingga perilakunya mengikuti jalan menuju dunia neraka (neraka loka). Yang disebut neraka adalah besarnya kemelekatan (tresna), duka, dan kesedihan, yang dinamakan neraka—


6.a. nika sane agengan tresna, duhka lan sungkan kahyun, kawah endut blegada, nga, si geng lobhamwang ibuk, sane mewasta kawah endut blegada luirnia, wang sane ageng lobha, angkara mwang irihinguh, kawah tahi ngaran sing pinerih tan kasidan, iku pada lawan wang tinibaning upadrawa, mekadigeng krodo, ika ta kabeh ya wastuning gentuh apui, magawe mapanes bara , sane mewasta kawah tahiinggih punika. saluiring sane bwatang ipun tan mresidayang pateh punika ring sang sane keni di cor,pateh malih ring anake sring duka, waluya kadi katibanin blabar api, ngawenang kebus bara ika tadumehnia. manasaken sariraning wang ring marcapada ngarania, meh tinekon dening sang hyang kalamertyu, rakwa ulahnia mangkana ngarania, yata mangkanan –

Terjemahan :
itu adalah yang membesarkan kemelekatan, duka, dan sakit hati. Kawah endut blegada (kawah lumpur mendidih) adalah sebutan bagi orang yang besar kelobaannya serta kebingungan hatinya; yang disebut kawah endut blegada contohnya orang yang besar loba, angkara, serta iri dengki. Kawah tahi (kawah kotoran) namanya adalah segala yang diusahakan namun tidak berhasil, hal itu sama dengan orang yang tertimpa kutukan (upadrawa), seperti halnya kemarahan yang besar (geng krodo), semua itu sejatinya menjadi banjir api (gentuh apui) yang membuat panas membara. Yang disebut kawah tahi adalah segala sesuatu yang diinginkan namun tidak berhasil, itu sama dengan orang yang terkena sumpah serapah (cor), sama pula dengan orang yang sering marah, bagaikan tertimpa banjir api, menyebabkan panas membara yang membakar diri. Hal itulah yang memanaskan tubuh manusia di dunia (marcapada), yang kelak akan didatangi oleh Sang Hyang Kalamertyu karena perilakunya yang demikian. Jika demikian—


6.b. byakta ya tiniban mareng kawah thambro gohmuka,nga, jambangan amuka lembu kalih ngaranapaduduwan, lembu ngaran dharmane, punika sane ngranayang muwunang dewek manusane ringmarcepada, wastania, menawita sang hyang kala mertyu pacang ngrawuhin, yan tingkahe kadi ring ajeng,pamargine. inggih kadi asapunika sinah pacang runtuh ring kawah candra dimukane, sane marupajambangan matenggek lembu, kalih irika nemwang pabinayan pakerti alane. lembu mapiteges pralambangdharmane, dharmane, nga, kepatutane, amuka, nga, tatujon rowose, jambangan ,nga, metu ring camkem,ametwaken temah wyahara, ika ta samangkana kramania, tinibani kekawah sabhuana denia, mekadi ikangsarira, dharma mapiteges kepatutan-

Terjemahan :
nyatalah ia akan dijatuhkan ke kawah tambra gohmuka, yaitu bejana besar berkepala lembu, dua namanya yang berbeda; lembu melambangkan dharma (kebajikan). Itulah yang menyebabkan kehancuran diri manusia di dunia (marcapada), namanya, ketika Sang Hyang Kala Mertyu akan datang, jika perilakunya seperti yang disebutkan di atas jalannya. Ya, seperti itulah pastilah akan jatuh ke dalam kawah Candra Dimuka, yang berupa bejana berwujud kepala lembu, di sanalah ditemukan perbedaan akibat perbuatan buruknya. Lembu diartikan sebagai lambang dharma, dharma berarti kebenaran/kepatutan; amuka berarti tujuan ucapan; jambangan (bejana) berarti keluar dari mulut, mengeluarkan kutukan dan caci maki (temah wyahara). Demikianlah keadaannya, dijatuhkan ke kawah dunia oleh sebab itu, seperti halnya tubuh raga; dharma berarti kebenaran—


7.a. amuka mapiteges tujuan rawose, jambangan mapiteges metu sakeng lambe, sane sring gerawosangtemah, peta pisuh inggih ana ne maulah sapunika, waluya jagate puniki ketingkebin antuk kawah, talerrawuh ke sarira, mogha udan salah masa, tan salah wruha ikang bhuana, ametwaken lara rogha wigna,udan salah masa angasut ikang gring tanpa kala, magawe papa petakaning wang, mawastu sabeh salahmasa, etuh trak ngratak jagate, ngawetuang sakit iyeg mwang bencana ring manusa padane sami, ngatepgringe tanpa krana, ngawe patur makweh padem, yata matangnian si anaku sang jana pada, pengpengensidadi wang ngarania, inginte pantaraning swarga lawan neraka, singgahana ta ika karwa, maka sadananbhudi santoksa, mwang hyage-

Terjemahan :
amuka berarti tujuan ucapan, jambangan berarti keluar dari bibir/mulut, yang sering diucapkan berupa kutukan dan caci maki. Ya, jika ada yang berperilaku demikian, bagaikan dunia ini ditelungkupkan oleh kawah, hal itu juga berimbas pada tubuh raga, menyebabkan hujan salah musim, merusak tatanan dunia, mendatangkan penderitaan, penyakit (rogha), dan rintangan (wigna); hujan salah musim mendatangkan penyakit tanpa mengenal waktu, membuat kesengsaraan bagi manusia, berakibat hujan salah musim, kekeringan melanda dunia, memunculkan penyakit, perselisihan, serta bencana bagi seluruh umat manusia, mendatangkan wabah penyakit tanpa sebab, menyebabkan banyak kematian. Oleh karena itu wahai anakku umat manusia (sang jana pada), manfaatkanlah dengan baik kesempatan menjadi manusia, amatilah batas antara surga dan neraka, hindarilah kedua jalan buruk itu, dengan menggunakan sarana pikiran yang damai (budi santosa) serta senantiasa berusaha—


7.b. tsaha, punika mahawinan wenang sang jana pada mungsung urip, dadi manusa wastan nyanedurusang intip ring slagan swarga lawan nerakane, singgahin genahe punika maka kalih, masrana baanpapinehe celang turing puguh mautsaha, ikang manah idep suda malilang, hening suci maha tis, saksatmertha pinaka susuluh manon ulah citta hening sarat, mwang ulahing cittanta, kayatna akna ikang cittadenta ri nikeng citta dumeh tikang wang, mapatmah tmahan iri ikang rat subhuana, citta kahyune mangdahening malilang, suci dayuh waluya amertha, punika anggen suluh ring kahyun, mangdanya becik antukmemarnacitan, jagate, ping kalih tingkahing kitan I Dewane, tangarin jaring sane mewasta KITA, kranaulian kita manusane saling marebutan dini ring jagate. ci

Terjemahan :
keras (utsaha). Itulah sebabnya mengapa umat manusia wajib menjunjung tinggi kehidupan; menjadi manusia namanya, teruslah mengintip di sela-sela antara surga dan neraka, hindarilah (keburukan) kedua tempat itu, dengan sarana pikiran yang cermat serta teguh berusaha, agar pikiran (manah/idep) menjadi bersih, jernih, suci, dan sangat menyejukkan (maha tis), bagaikan amerta yang menjadi suluh dalam melihat perilaku pikiran yang jernih, serta perilaku pikiranmu. Kendalikanlah pikiranmu karena pikiran itulah yang menyebabkan manusia saling iri dengki di dunia ini. Pikiran/keinginan agar hening bersih, suci sejuk bagaikan amerta, itulah yang digunakan sebagai suluh dalam hati, agar menjadi baik dalam menata pikiran terhadap dunia, serta perilaku diri Anda (I Dewa). Waspadailah apa yang disebut “KITA” (ego/keakuan), karena akibat ego “KITA” manusia saling berebut di dunia ini. Ci-


8.a. tta ngarania ikang manah, manah ngarania umangen angen ikang tinuju, apan ikang manah predanawisesa ngarania, magawe ala hayuning rat, mwang sarira, yan ayu ulahing manah, byakta ayu hikangsarira, yan ala ikang manah nyata ikang sarira anut manemu ala, ri denya predana mulania, awania swarganeraka ikang loka, Kita tegesnia keneh, kenehe ngenehang sakaluiring sane katujusantukan citta, kenehwyadin manah, punika kawisesan sane pinih pengarep, awinan ala ayuning jagat kelawan angga sarira,yan rahayu antuk mapakahyun, sinah pacang mangguh rahayu, yan ala antuk mapakahyun raga sariranesareng amangguh ala, riantukan kahyune dados pengawit, srananing jagat anadi rahayu utawi kawon.matangnia ana

Terjemahan :
tta (citta) namanya adalah pikiran (manah), manah artinya merenungkan apa yang dituju, karena pikiran itulah kekuatan utama (predana wisesa) namanya, yang menciptakan buruk dan baiknya dunia serta tubuh raga. Jika baik perilaku pikiran, pastilah baik tubuh raga; jika buruk pikiran, nyatalah tubuh raga ikut menemui keburukan, karena pikiranlah asal mulanya, yang menyebabkan adanya surga dan neraka di dunia ini. “Kita” artinya pikiran, pikiran yang memikirkan segala hal yang dituju karena citta, keneh (kehendak), maupun manah, itulah kekuatan yang paling utama, yang menentukan buruk baiknya dunia dan tubuh raga. Jika selamat/baik dalam berpikir, pastilah akan menemui keselamatan; jika buruk dalam berpikir, tubuh raga pun ikut menemui keburukan, karena pikiran/keinginan menjadi awal mula, sarana dunia menjadi baik atau buruk. Oleh karena itu, wahai—


8.b. kusang sujana, kayatna akna ikang manah narepwan tan kinawos aken, tinitihan dening malatrayaning bhuana sarira, singgahana ikang mahatis, nga, maha mertha, ento awinane cening sang sujanapada patut yatnanin pisan ngamong kenehe, sasida antuk mangda tan dados panjak turing katitah deningmalaning jagat ragan I Dewane, simpangang ragan ceninge ring genahe sane tis dayuh, nga, maha mertha,nga, kautamaning urip, kagiri giri katemu dening ikang wang, tannahyun suminggahe rikang adimala,yata matangnian tinitihan dening kawah, ri wusnia kinawasa dening kawah, ya dumehnia mapatmahtemahan ikang manusa ring martya loka apan pada anut ring mulaning dadi hembulan, ngarania Widhihyang betara gandarwa mwang dewata, ika ta ka-

Terjemahan :
anakku orang yang bijaksana (sang sujana), jagalah pikiranmu dengan baik agar tidak dikuasai dan ditunggangi oleh tiga noda (mala traya) di dunia dan dalam tubuh raga, carilah tempat yang sangat menyejukkan (maha tis), yaitu maha merta (kehidupan utama). Itulah sebabnya anakku sang sujana pada harus sangat berhati-hati dalam menjaga pikiran, sebisa mungkin agar tidak menjadi budak serta diperintah oleh noda dunia dalam diri Anda (I Dewa). Tempatkanlah diri anakku pada tempat yang sejuk dan damai, yaitu maha merta, yaitu keutamaan hidup. Sangatlah menakutkan apa yang ditemui oleh manusia yang tidak mau menghindari noda utama (adi mala) tersebut, karena itulah ia akan ditunggangi oleh kawah neraka; setelah dikuasai oleh kawah neraka, hal itu menyebabkan manusia kembali menjelma ke dunia (martya loka) karena semuanya mengikuti asal mula penjelmaan, namanya Widhi, Hyang Batara, Gandharwa, dan Dewata, semua itu—


9.a. beh, yan sira adah krya makadi salah ulah sira masor sakeng swarga sira nguni, punika awananekalebok ring kawah risampune kiwas antuk kawahe ika raris tumitis maparebutan ring madya pada, padanganutang karma palan ipune dumadi, wiwitan ipun wastane widhi, hyang betara, gandarwa pingkalihdewatasami punika yening surud pakertine makadinia iwang solah surud sakeng swarga punika duke riin,.Salah ulah, ngarania ikang kurang yoga, kunang yoga ngarania kang paran, wang tan hyun matuta alwahasanak ring sabhuana, sane mewasta iwang tingkah anake sane kirang yoga, kirang yoga sapunapi wangsane tan anut sadulur masamton ring jagate. Matut alwas ngaraning patuh, mwang anut asih kumasih, yatasamangkana katemu denta rasa-

Terjemahan :
semuanya jika melakukan perbuatan salah/kurang baik, maka akan turun dari surga seperti dahulu kala, itulah sebabnya tercebur ke dalam kawah neraka, setelah dibersihkan oleh kawah tersebut kemudian menjelma dan saling berebut di dunia (madya pada), masing-masing mengikuti hasil perbuatannya (karma phala) dalam penjelmaan. Awal mulanya namanya Widhi, Hyang Batara, Gandharwa, serta Dewata semuanya, jika merosot perbuatannya seperti halnya salah tingkah laku, maka akan turun dari surga seperti dahulu kala. Salah ulah (salah bertingkah) namanya adalah orang yang kurang yoga. Adapun yoga berarti tujuan; orang yang tidak ingin hidup rukun bersaudara di dunia, itulah yang disebut salah tingkah lakunya orang yang kurang yoga. Kurang yoga yang bagaimana? Yaitu manusia yang tidak hidup rukun berdampingan bersaudara di dunia. Hidup rukun artinya sama, serta rukun saling mengasihi, jika demikian maka akan Anda temui esensi—


9.b. sang hyang weda, makadi sarwa tattwa agama, mwang utamaning wekasing dadi, ya ta dumehnia,ikang wang angulahaken yoga juga kawruhakna, ayuwa almah sari sari, ikang ulah samangkanangaraning maha wruh anuti mulaning sangkan, Manut padulur tegesnia patuh, maduluran adung silihkasih, yening sampun sapunika sinah kepangguh antuk I Dewa, kotaman sang hyang weda, makadidaging sarwa tattwa agamane, mwang kotamaning panumadian, punika ke awanane manusa patut uningring yoga, sampunang jeg nglepu sadina dina, munggwing pemargine sapunika, kawastanin dahatpawikan manut ring kawijilane apan yawat sira widhi, yan kurang yoga matemahan ta sira dadi dewa, yansira hyang kurang yoga matemahan dadi batara, yan batara kurang yoga matemahan dadi dewata, yandewata –

Terjemahan :
dari Sang Hyang Weda, seperti halnya seluruh Tattwa Agama, serta keutamaan dari akhir penjelmaan. Oleh karena itu, ketahuilah bahwa manusia harus mengamalkan yoga, janganlah malas sehari-hari; perilaku yang demikian disebut sangat paham mengikuti asal mula keberadaan. Hidup rukun berdampingan artinya patuh, disertai keselarasan dan saling mengasihi, jika sudah demikian pastilah akan Anda (I Dewa) temukan keutamaan Sang Hyang Weda, seperti halnya isi dari seluruh Tattwa Agama, serta keutamaan menjelma menjadi manusia. Itulah sebabnya manusia harus tahu tentang yoga, janganlah bermalas-malasan setiap hari; mengenai jalannya yang demikian, disebut sangat bijaksana sesuai dengan kelahirannya, karena walaupun berwujud Widhi jika kurang yoga maka akan merosot menjadi Dewa, jika Hyang kurang yoga maka akan merosot menjadi Batara, jika Batara kurang yoga maka akan merosot menjadi Dewata, jika Dewata—


10.a. kurang yoga matemahan dadi pweka gandarwa, yan gandarwa kurang yoga matemahan dadi yaksa,yan yaksa kurang yoga matemahan dadi detya, yan detya kurang yoga matemahan dadi raksasa, yanraksasa kurang yoga matemahan dadi durgha kala dengen, yan sarwa durgha kala dengen kurang yogamatemahan dadi manusa. yan manusa kurang yoga matemahan dadi sarwa sato, ganal alit, sarwa satokurang yoga matemahan ta ya sarwa manuk anglayang ring angkasa, yan manuk kurang yoga matemahandadi mina, yan mina kurang yoga matemahan dadi taru lata trenadi, yan taru lata kurang yoga matemahandadi krimi laku laku dada, yan sarwa krimi laku laku dada kurang yoga matemahan dadi namu namumwang watu pangisinanning manusa, riantukan yadyapin ika mraga widhi-

Terjemahan :
kurang yoga maka akan merosot menjadi Gandharwa, jika Gandharwa kurang yoga maka akan merosot menjadi Yaksa, jika Yaksa kurang yoga maka akan merosot menjadi Detya, jika Detya kurang yoga maka akan merosot menjadi Raksasa, jika Raksasa kurang yoga maka akan merosot menjadi Durga Kala Dengen, jika segala Durga Kala Dengen kurang yoga maka akan menjadi manusia. Jika manusia kurang yoga maka akan merosot menjadi segala jenis binatang (sarwa sato) besar maupun kecil, jika segala binatang kurang yoga maka akan menjadi segala jenis burung (sarwa manuk) yang terbang di angkasa, jika burung kurang yoga maka akan menjadi ikan (mina), jika ikan kurang yoga maka akan menjadi pepohonan, tumbuhan merambat, dan rerumputan (taru lata trena), jika pepohonan dan tumbuhan merambat kurang yoga maka akan menjadi ulat/cacing (krimi) yang berjalan dengan dada, jika segala cacing yang berjalan dengan dada kurang yoga maka akan menjadi nyamuk/lalat (namu-namu) serta batu tempat pembuangan kotoran manusia. Karena walaupun berwujud Widhi—


10.b. yaning kurang yoga susud dadi betara, yan betara kurang yoga susud dados dewata, yan dewatakurang yoga susud dados gandarwa, yang gandarwa kurang yoga susud dados yaksa, yan yaksa kurangyoga susud dadi denawa, yan denawa kurang yoga susud dadi detya, yan detya kurang yoga susud dadiraksasa, yan raksasa kurang yoga susud dadi bhuta kala dengen, yan bhuta kala dengen kurang yoga susuddadi manusa, yan manusa kurang yoga susud dadi sarwa sato ganal alit, yan sarwa sato ganal alit kurangyoga susud dadis sarwa kedis makeber ring ambarane, yan sarwa kedis kurang yoga susud dadi sarwamina nga , ulam, yan sarwa mina kurang yoga susud dadi taru lata trena, yan taru padang lan bun kurangyoga susud dadi kremi, nga, –

Terjemahan :
jika kurang yoga akan menyusut menjadi Batara, jika Batara kurang yoga akan menyusut menjadi Dewata, jika Dewata kurang yoga akan menyusut menjadi Gandharwa, jika Gandharwa kurang yoga akan menyusut menjadi Yaksa, jika Yaksa kurang yoga akan menyusut menjadi Danawa, jika Danawa kurang yoga akan menyusut menjadi Detya, jika Detya kurang yoga akan menyusut menjadi Raksasa, jika Raksasa kurang yoga akan menyusut menjadi Bhuta Kala Dengen, jika Bhuta Kala Dengen kurang yoga akan menyusut menjadi manusia, jika manusia kurang yoga akan menyusut menjadi segala jenis binatang besar maupun kecil, jika segala jenis binatang besar kecil kurang yoga akan menyusut menjadi segala jenis burung yang terbang di angkasa, jika segala jenis burung kurang yoga akan menyusut menjadi segala jenis ikan (mina) yaitu ikan, jika segala jenis ikan kurang yoga akan menyusut menjadi pohon, tumbuhan merambat, dan rumput, jika pohon, rumput, dan embun/tumbuhan merambat kurang yoga akan menyusut menjadi cacing (krimi), yaitu—


11.a. saluiring sane mejalan antuk tangkahnia, luire lelipi, cacing. yan sarwa krimi kurang yoga susuddadi namu namu, nga, hiyis iyis poh, endep endep mwang batu dadi genah manusa mangising nga,matebo, nga, makoratan. dahat madurgama katemu dening wang kinasekan dening dasa mala. yan tan asihnirang rsi wara manuntini riyatandupang sire karwa, ya ta matangnian anakku sang jana pada, pepengenikang ulah dharmaning dadi, narepan tan tiba mareng neraka loka, maka sraqyang rasaning warah sanghyang weda, mekadi sarwa tattwa aji aksaran, dinemokning rasaning brata, tapa, yoga, samadi, dyana.puja japa mantra, nga, idep, yukti yatika maka purwaning warah warah ring sarwa sastra. langkungmakewehin pisan kepangguh, antuk anake sane kapanjakang olih-

Terjemahan :
segala yang berjalan menggunakan dadanya, contohnya ular, cacing. Jika segala cacing kurang yoga akan menyusut menjadi nyamuk/lalat (namu-namu), yaitu rayap, serangga kecil, serta batu yang menjadi tempat manusia membuang kotoran (mangising/makoratan). Sangatlah sengsara apa yang ditemui oleh orang yang diliputi oleh sepuluh noda (dasa mala). Jika bukan karena belas kasih dari Sang Resi Agung yang menuntun jalannya, pastilah keduanya akan jatuh. Oleh karena itu anakku umat manusia (sang jana pada), kuasailah perilaku kebajikan dalam hidup (dharmaning dadi), agar tidak jatuh ke dunia neraka, dengan berpegang pada esensi ajaran Sang Hyang Weda, seperti halnya seluruh Tattwa Aji Aksara, yang dipadukan dengan esensi dari brata, tapa, yoga, samadhi, dhyana, puja, japa, dan mantra, yaitu pikiran (idep); sungguh itulah yang menjadi awal mula dari segala ajaran dalam seluruh sastra. Sangatlah sulit dijalani dan ditemui oleh orang yang diperbudak oleh—


11.b. gegodan malane sane adasa, yan tan ledang ida sang rsi ngicen panugrahan ring ipun tan prasidaipun ngangkidang dewek sakeng neraka. sapunika kranania cening sang jana pada, pagehang tingkahemungpung idupe jani, mangda sampunang runtuh malih ke kawah nerakane, masrana antuk pageh nunaspawarah sang hyang weda, makadi sakaluiring tutur sane mungguh tlebang nglarang brata, tapa, yoga,samadi, dyana, puja, japa mantra. inggih cendek pekahyunane sane pesaja, punika sane dados pengawit,senenge mahurukin sastra, Mwah niha ta krananing wang alaku banten, ring sanggar dena wruha siramwah menget ring sanak sawetune kabeh, irikang rat sabhuana, apan pada karesti denira sang hyang trikarana, tiga rupa ungguania anusup ring ra

Terjemahan :
godaan sepuluh noda (dasa mala) tersebut, jika tidak berkenan Sang Resi memberikan anugerah kepadanya, tidak akan mampu ia mengangkat dirinya dari neraka. Demikianlah sebabnya anakku umat manusia, teguhkanlah perilakumu mumpung masih hidup sekarang, agar jangan sampai jatuh lagi ke kawah neraka, dengan sarana teguh memohon petunjuk Sang Hyang Weda, seperti halnya segala petuah yang termuat, dalami dan laksanakanlah brata, tapa, yoga, samadhi, dhyana, puja, japa, dan mantra. Ya, singkatnya pikiran yang tulus jujur, itulah yang menjadi awal mula kesenangan mempelajari sastra. Serta inilah sebabnya orang menghaturkan sesajen (banten) di tempat suci (sanggar), agar Anda tahu serta ingat pada saudara-saudaramu yang lahir bersamaan semuanya di dunia ini, karena semuanya diberkati oleh Sang Hyang Tri Karana, tiga wujud tempatnya menyusup ke dalam—


12.a. t, yan ring sarwa nguripi, sira surya, candra, tranggana, mwang ring sarwa angga sira, pretiwi, akasaawang uwung, yan ring sarwa bayu sira, agni ,we, angin, yan ring sarwa tumuwuh sira, mantiga, maputra,mapariya.nga, sarwa metaluh, memanakan, mentik, mwang tekeng segara mangkana juga lahania, malihpuniki katuturania krana ana banten, ring sanggar sumangdania cening uning, nawang tur hinget ringcacakan mwang ririgane samyan, sane wenten ring sajebag jagate sami, sami sampun kawilang antuksang hyang tri karana, sarwa tiga manungguh manusup ring jagate, yan wilang ring sane nguripin luire,surya, bulan, bintang. mwang ring sane dados mawak luire, tanah, langit, hembang. yaning ring sarwamebayu luire, Api, yeh, angin. yaning ring sarwa tumuwuh luire, metaluh. ma-

Terjemahan :
dunia. Jika pada segala yang menghidupkan, Beliau adalah matahari (surya), bulan (candra), dan bintang (tranggana); dan pada segala yang berwujud raga, Beliau adalah tanah (pretiwi), langit (akasa), dan ruang hampa (awang-uwung); jika pada segala yang bertenaga, Beliau adalah api (agni), air (we), dan angin; jika pada segala yang tumbuh, Beliau adalah yang bertelur, melahirkan, dan tumbuh, yaitu segala yang bertelur, mempunyai anak, tumbuh, dan sampai ke lautan pun demikian pula adanya. Dan inilah penuturannya mengapa ada sesajen di tempat suci, agar anakku tahu, mengerti, serta ingat pada pembagian dan susunannya semua, yang ada di seluruh jagat raya ini; semuanya sudah dihitung oleh Sang Hyang Tri Karana, segala yang berjumlah tiga bertempat menyusup di dunia. Jika dihitung dari yang menghidupkan contohnya: matahari, bulan, bintang; dan pada yang mewujud contohnya: tanah, langit, ruang hampa; jika pada yang memiliki tenaga contohnya: api, air, angin; jika pada yang tumbuh contohnya: bertelur, me-


12.b. nakan, mwang sarwa mentik. yadyan ring segara naler sapunika. yan ring manusa sira Ibu, rama,mwang anak, ika ta krananing sira acak ring sahisining jagat kabeh sakwehing sekaton sakarungu,sakaucap, tuwi ya asanak sawetune ngaranika kabeh, yan sira lali asanak, sanakta lali ri sira, ika takrananing sira manemu gring, wigna, lara , rogha, papa, petaka mwang kawah, nga, upadrawa, apan sanaksawetune nora kawruhin, dadi ya lunga amarah marah desa, matemahan ta ya bhuta dengen, kala , pretaika ta denia gawenang prahyangan, mwang sanggar sahanania kabeh, mekadi sarwa pasimpangan, pratistaakna samapta, ring kahyangan sanggar pasimpangan, narepan ya mangda dadi dewa luwih, tan ana mwahmamignani sira, yan ring kamanusa-

Terjemahan :
nolak/mempunyai anak, serta segala yang tumbuh. Walaupun di lautan juga demikian. Jika pada manusia, Beliau adalah Ibu, Ayah (rama), dan anak. Itulah sebabnya mengapa Anda bersaudara dengan seisi jagat raya semua, segala yang terlihat, terdengar, dan terucapkan, sesungguhnya itu adalah saudara yang lahir bersamaan namanya semuanya. Jika Anda lupa pada saudara, saudaramu pun akan lupa pada Anda; itulah sebabnya Anda menemui penyakit (gring), rintangan (wigna), penderitaan (lara), penyakit (rogha), kesengsaraan (papa), malapetaka, serta kawah neraka, yang disebut kutukan (upadrawa). Karena saudara yang lahir bersamaan tidak diketahui/dipedulikan, maka mereka pergi berkeliaran ke desa-desa, menjelma menjadi Bhuta Dengen, Kala, dan Preta. Oleh karena itu, buatkanlah tempat suci (prahyangan) serta tempat pemujaan (sanggar) semuanya, seperti halnya segala tempat penyawangan (pasimpangan), stanakanlah dengan lengkap di kahyangan, sanggar, maupun pasimpangan, agar mereka berubah menjadi dewa yang utama, tidak ada lagi yang mengganggu Anda. Jika dalam kemanusi-


13.a. n punika ya mraga bapa meme kelawan pianak, punika kranania iraga patut masikian ring sedagingjagate sami, sakaluiring sane kapangguh, sane kapireng, mwaqng asing kaucapang, jati wantah sameton,asing asing sane wijil ring jagate wastania. yan lali ring sameton sinah sameton I Dewane milungengsapin, punika sane ngranayan amangguh gring, bancana sakit mwah kaributan, sangsara meh pejah,runtuh ring kawahe, punika sane mewasta kena upadrawa, sawireh sametone sane ajak mijil tankahuningin, sami pada palas ngumbara desa, masiluman dados bhuta, dengen, kala, preta. punika patutkaryanang linggih mwang sanggar pamujan sami, yadiastu marupa pasimpangan, nga, penyawangan,mangdania mawali dados mraga dewa sane luwih,

Terjemahan :
an, hal itu berwujud bapak, ibu, dan anak. Itulah sebabnya kita harus menyatu dengan seisi jagat raya semuanya, segala yang ditemui, yang didengar, dan apa pun yang diucapkan, sejatinya adalah saudara, apa pun yang lahir di dunia ini namanya. Jika lupa pada saudara, pastilah saudara Anda (I Dewa) akan berbalik memusuhi; itulah yang menyebabkan menemui penyakit, bencana sakit serta keributan, kesengsaraan bahkan hampir mati, jatuh ke dalam kawah neraka, itulah yang dinamakan terkena kutukan (upadrawa), karena saudara yang diajak lahir bersamaan tidak dipedulikan, semuanya berpisah mengembara ke desa-desa, menjelma menjadi bhuta, dengen, kala, dan preta. Hal itu patut dibuatkan tempat berstana serta tempat pemujaan semuanya, walaupun berupa pasimpangan, yaitu tempat penyawangan, agar mereka kembali berwujud menjadi dewa yang utama,


13.b. tan malih nyangkalanin ragan I Dewa, Kahyangan, nga, ikang apadang mulaning rasa, sanggar nga,hyun mwang tutur, pasimpangan, nga, carang, nga, ametuaken ikang sayukti duga duga mabener,anginaki pura. mebanten nga, idep, idepe apadang, nga, amertha, amertha ngudani bhuana kabeh, ikangarani usadi lata, yan ring sarira dawak, ya ngaraning usada yan ring bhuana kabeh. yan tan mangkanadenta amrestista samapta ring sarira moga ya misakiti sariranta, kahyangan tegesnia sane nguripangpengawit raga sarira, mulaning uning ring rasa, sanggar ,nga, senenge ring tattwa tutur, pasimpangan,nga, carang, teges ipun sane ngawetuang krimikan kahyun patut, ngawinang ledangin jagat, mebantennga, idep, idepe sane galang apa-

Terjemahan :
tidak lagi mencelakai diri Anda (I Dewa). Kahyangan artinya yang terang asal mula dari rasa; sanggar artinya keinginan dan petuah; pasimpangan artinya cabang, yang memunculkan hal yang sejujurnya dan benar, menenteramkan pura. Mebanten (menghaturkan sesajen) artinya pikiran (idep), pikiran yang terang benderang, yaitu amerta, amerta yang menghujani seluruh dunia, itulah yang dinamakan usadhi lata (tumbuhan obat); jika dalam tubuh sendiri, itu dinamakan obat (usada) bagi seluruh dunia. Jika tidak demikian cara Anda menstanakan dengan lengkap dalam tubuh, niscaya hal itu akan menyakiti tubuhmu sendiri. Kahyangan artinya yang menghidupkan awal mula tubuh raga, awal mula mengetahui rasa; sanggar artinya kesenangan pada ajaran tattwa dan petuah; pasimpangan artinya cabang, maksudnya yang mengeluarkan getaran pikiran yang benar, membuat dunia menjadi tenteram; mebanten artinya pikiran, pikiran yang terang bender-


14.a. dang saksat amertha ngudanin jagate sami, punika ngentikang usadi lata, ring sajeroningpekahyunan, punika taler sane dados usada ring jagate sami, tika ya yan tan sapunika antuk I Dewangastitiang sametone ring raga, sinah pacang milaranin ring raga. aparan denia angawe bencana rikangwang ngarania, nihan, Preta, nga, yan ya ngranjing ring bungkahing hati, ya ngametwang glem mwanggalak, sabda angangsuh, mangres ka giri giri ikang wang manon ulah makrura rupa asing awarna, mekadi asta capala, yan ikang dengen wus amanjing ring tlenging hati magawe bencana palania duhka kewran,denia geng lubdha, magawe salah ton, salah pangrenga, salah ujar, salah sawur, yapwan ikang kala jenekring cangkem gawenia ametwaken kahyun tresna lawan sungsut,

Terjemahan :
ang bagaikan amerta yang menghujani seluruh dunia, hal itu menumbuhkan usadhi lata di dalam pikiran, hal itu pula yang menjadi obat bagi seluruh dunia; jadinya jika tidak demikian cara Anda (I Dewa) memuja saudara yang ada di dalam tubuh, pastilah akan menyakiti tubuh sendiri. Bagaimanakah cara mereka mendatangkan bencana bagi manusia namanya? Begini: Preta namanya, jika ia merasuk ke dalam pangkal hati, ia mendatangkan kemarahan serta kegalangan, ucapan yang terengah-engah, sangat menakutkan bagi orang yang melihat perilakunya yang kejam beraneka rupa, seperti halnya asta capala (delapan sifat buruk). Jika Dengen telah merasuk ke dalam lubuk hati, mendatangkan bencana yang hasilnya duka mendalam karena besarnya ketamakan, menyebabkan salah penglihatan, salah pendengaran, salah ucapan, dan salah jawaban. Apabila Kala berstana di dalam mulut, perbuatannya mendatangkan keinginan rindu/terikat disertai kesedihan,


14.b. abunek, alemeh, anglupa, mwang lesu, jenek ya ring paturuan, sapunapi ya tadwa yan ipun angawelara ring ragane sapunika. yaning sang preta bhuta polih ngrangsuk ring tungtung hatine punika sanengamedalang kroda sring sring, swara galak makuwus, sarwa aeng babiksane, jejeh takut asing mengaton,apan sarwa solahe ngawe ngresin hati, saka luiring sane mangawe solah asta capala, cacade akutus,yening bhuta dengen sampun ngrangsuk ring tengahing ulun hati ngawinang sengkala pikolih nia setatamangundang duhkita, uyang paling antukan setata kalon dane ning geng angkara, punika sane ngawesalah pangguh, salah pangrenga, salah tingkah, salah rawos, salah saut. yening kalane sampun nongosring cangkeme, gawen ipun wantah ngamedalang kalulutan katekaning kasungsu-

Terjemahan :
sesak hatinya, malas, pelupa, serta lesu, dan betah di tempat tidur. Bagaimanakah kepastiannya jika mereka mendatangkan penyakit dalam tubuh yang demikian? Jika sang Preta Bhuta berhasil merasuk ke dalam ujung hati, hal itulah yang mengeluarkan kemarahan yang sering terjadi, suara galak yang menderu, segala perilakunya mengerikan, membuat takut siapa pun yang melihatnya, karena seluruh tingkah lakunya membuat ngeri hati, segala yang membuat perilaku asta capala (delapan cacat cela). Jika Bhuta Dengen sudah merasuk ke dalam tengah hulu hati, menyebabkan kemalangan yang hasilnya selalu mengundang kedukaan, gelisah dan bingung karena selalu dikalahkan oleh besarnya angkara murka, itulah yang menyebabkan salah penglihatan, salah pendengaran, salah tingkah laku, salah ucapan, dan salah jawaban. Jika Kala sudah bertempat di mulut, pekerjaannya hanyalah memunculkan kemelekatan nafsu disertai dengan kesedih-


15.a. tan pekayun, enek, benduk, lali, kenyel, wulangune wantah ring paturuan, ri wusnia mangkana tanlen sang hyang mertyu sinandangnia sari sari, yan mangkana tan len pati kapu harania, mangkana ulahingsanakta kabeh, den kayatnakna iku sanak ta katiga, mara wyantyaga ya matemahan dewa, betara, widhi,pratista akna sira ring kahyangan ta, nga, petra ya matemahan widhi, ikang dengen matemahan dewa, kalamatemahan betara, mangkana te kramanikang wang alaku banten, apa nika ngaran banten, nga, pratistaakna ring sanggar pasimpangan kahyangan, nga, ika ring sarira liyang dinemokning lawan apadang,ametwaken ika nirmala suci hening tanpa talutuh, ikang banten nga, idep, sunia, suwung, sepi tanpahingan, kewalam suka sada apadang, ikang samangkana ngaraning wruhing sarira,

Terjemahan :
an pikiran, sesak, marah, lupa, lelah, dan maunya hanya di tempat tidur saja; setelah demikian tidak lain Sang Hyang Mertyu yang dihadapi sehari-hari, jika demikian tidak lain kematianlah ujungnya. Demikianlah perilaku saudara-saudaramu semuanya, waspadailah ketiga saudaramu itu, jika dihormati/dibersihkan mereka akan berubah menjadi dewa, batara, dan widhi; stanakanlah Beliau di dalam tempat sucimu (kahyangan); yaitu Preta berubah menjadi Widhi, Dengen berubah menjadi Dewa, Kala berubah menjadi Batara. Demikianlah keadaan orang yang menghaturkan sesajen (banten). Apakah yang disebut banten? Yaitu yang dastanakan di sanggar, pasimpangan, maupun kahyangan; yaitu di dalam tubuh raga kesenangan yang dipadukan dengan terang benderang, memunculkan hal yang suci nirmala, hening tanpa noda. Yang disebut banten adalah pikiran (idep), sunyi, suwung (kosong), sepi tanpa batas, melulu kebahagiaan yang senantiasa terang benderang; yang demikian itu namanya mengetahui kedirian dalam tubuh,


15.b. banten mwang sanggar kahyangan, mekadi hyang widhi, dewa, betara, kala, bhuta, dengen mwangpreta, ya kabeh ring sarira dawak, juga unggwania sinembah, sira sang mangkana kramania, ngaraningamor ring widhi, apan sirang widhi wus asarira betara ngarania, ingalingan dening sarwa bhuta preta, kaladengen ,nga, yan ring sastra, matemahan tiga rasa tunggal, nga, sang hyang prama adi guru, nga, sanghyang prama siwa, nga, hyang nadha, pretista sira ring sakaluiring meru kabeh, mwang prasada.kamulan,. sastrania, nga, swalita, ngametwaken rasaning sundari wariga, ri sampune sapunika, tan seyossang hyang kala mertyu pacang ngintip serahina, tan dumade matine glis rawuh, sapunika tingkahsameton I dewane sami, inggih sametone sane tatiga punika patut yatnahin pisan mangda

Terjemahan :
sesajen (banten) serta tempat suci (sanggar kahyangan), seperti halnya Hyang Widhi, Dewa, Batara, Kala, Bhuta, Dengen, dan Preta, itu semua di dalam tubuh sendiri juga tempatnya disembah; orang yang demikian keadaannya dinamakan telah menyatu dengan Widhi (amor ring Widhi), karena Sang Widhi telah berwujud Batara namanya, yang dilingkupi oleh segala bhuta, preta, kala, dan dengen. Jika dalam sastra, berubah menjadi tiga rasa yang manunggal, yaitu Sang Hyang Prama Adi Guru, Sang Hyang Prama Siwa, Sang Hyang Nadha namanya; stanakanlah Beliau di seluruh bangunan meru semuanya, serta prasada dan kamulan. Sastranya adalah aksara Swalita, yang memunculkan esensi dari ajaran Sundari Wariga. Setelah demikian, tidak lain Sang Hyang Kala Mertyu akan mengintip setiap hari, tidak disangka kematian cepat datang. Demikianlah keadaan saudara-saudara Anda semuanya, ya, ketiga saudara tersebut harus sangat diwaspadai agar


16.a. pastika munggah dados dewa, betara, widhi linggihang ring kahyangan, pekayunan luire sang hyangtaya, linggihang dados widhi, sang kala bhuta dengen linggihang dados dewa, sang kala preta dadosangbetara, wantah sapunika kranania manusane ngemargiang banten, tegesnia, linggihang bantene ringpasimpangan kahyangane, teges ipun malih, deweka suka matemwang ring papinehe galang, punika sinahngawetuang kahyun hening nirmala, suci tanpa taletuh, pamiteges banten wantah kahyune sane sunia, sepinirmala, magenah kahyune hening, yan asapunika wawu mewasta uning ring raga, banten kelawansanggar kahyangan, pasimpangan, mekadi hyang widhi, dewa, betara, bhuta, kala dengen ping kalih preta,punika sami wenten ring raga sarira sane kasembah, inggih sapa sira ugi sane uning sapunika, mewastasampun nunggal ring wi-

Terjemahan :
pasti dinaikkan tingkatnya menjadi dewa, batara, dan widhi, dilinggihkan di kahyangan pikiran, contohnya Sang Hyang Taya dilinggihkan menjadi Widhi, Sang Kala Bhuta Dengen dilinggihkan menjadi Dewa, Sang Kala Preta dijadikan Batara. Hanya itulah sebabnya manusia melaksanakan upacara sesajen (banten), artinya: stanakan sesajen itu di pasimpangan kahyangan; maksudnya lagi, diri sendiri bahagia bertemu dengan pikiran yang terang, hal itu pastilah memunculkan hati yang hening nirmala, suci tanpa noda. Arti dari sesajen (banten) tidak lain adalah pikiran yang sunyi, sepi nirmala, tempat pikiran yang hening; jika sudah demikian barulah dinamakan tahu akan diri sendiri. Sesajen beserta tempat suci kahyangan, pasimpangan, seperti halnya Hyang Widhi, Dewa, Batara, Bhuta, Kala Dengen serta Preta, semuanya itu ada di dalam tubuh raga yang disembah; ya, siapa pun yang mengetahui hal tersebut, dinamakan sudah manunggal dengan Wi-


16.b. dhi, santukan ida sang hyang widhi sampun meraga betara wastania, mawiwit sakeng sor, bhuta,kala, preta, dengen . yann ring sastra tatiga rasane dados manunggal, luire sang hyang prama adi guru,sang hyang prama siwa, sang hyang nadha pesengan nira malih, linggihang tur suciyang ida ring merune,sami mwang panyungsungan kamulan, sastrania luire swalalita, punika ngawijilang wariga sundari gama,mwah hyang adi guru, nga, hyang siwa, nga, hyang windu, pratista sira ring sakwehing kahyangan, wanagiri, yan ring sastra modre, ametwaken sang hyang weda gama, sarwa tattwa, tutur sang hyang aji aksara,mwang sarwa mantra, dyana, yoga ,samadi, malih sang hyang adi guru sang hyang siwa pesengan idane,taler kinucap sang hyang windu, suciyang linggih idane ring sahanan ikang sinanggeh kahyangan sane-

Terjemahan :
dhi. Karena Ida Sang Hyang Widhi telah berwujud Batara namanya, bermula dari bawah: bhuta, kala, preta, dengen. Jika dalam sastra, ketiga rasa tersebut menjadi manunggal, yaitu Sang Hyang Prama Adi Guru, Sang Hyang Prama Siwa, Sang Hyang Nadha nama Beliau lagi; stanakan serta sucikanlah Beliau di bangunan meru semuanya beserta tempat pemujaan Kamulan. Sastranya contohnya aksara Swalita, hal itu mengeluarkan ajaran Wariga Sundari Gama. Serta Hyang Adi Guru, yaitu Hyang Siwa, yaitu Hyang Windu, stanakanlah Beliau di seluruh tempat suci kahyangan di hutan dan gunung (wana giri); jika dalam aksara Modre, memunculkan Sang Hyang Weda Gama, seluruh tattwa, petuah Sang Hyang Aji Aksara, serta seluruh mantra, dhyana, yoga, dan samadhi. Lagi pula Sang Hyang Adi Guru dan Sang Hyang Siwa nama Beliau, juga disebut Sang Hyang Windu, sucikanlah tempat berstana Beliau di segala yang dianggap tempat suci kahyangan yang—


17.a. wenten ring alas bukit, yan ring sastra marupa modre, punika sane ngawijilang sang hyang wedagama, saluiring tutur tattwa sane mungguh ring sastra miwah mantra, ngeningang kayun, nyikiangpikayun, lan ngenasakang pekayunan, Mwah Sang Hyang Pramesti Guru ,nga, sang hyang sada siwa, nga,sang hyang ardha candra, pratista sira ring sanggar sarwa pasimpangan, uluning setra sira, nga, dalempasiring bumi mandala, yan ring sastra wreastra sira, umetwaken sarwa usada kabeh, malih Ida SangHyang pramesti Guru taler kabawos Ida Sang Hyang Sada Siwa, malih mewasta sang hyang ardha candra,suciang linggih idane ring sanggar sarwa pasimpangan panguluning setra, sane mewasta dalem PuserJagat, yan ring sastra wrehastra sira, ida sane ngawijilang sarwa usadane sami, mwah ikang ngaran bantensuci ring sarira, da-

Terjemahan :
berada di hutan dan bukit. Jika dalam sastra berwujud Modre, itulah yang mengeluarkan Sang Hyang Weda Gama, segala petuah tattwa yang termuat dalam sastra serta mantra, mengheningkan pikiran, menyatukan pikiran, dan menjernihkan kesadaran. Serta Sang Hyang Pramesti Guru, yaitu Sang Hyang Sada Siwa, yaitu Sang Hyang Ardha Candra, stanakanlah Beliau di sanggar segala pasimpangan, hulu kuburan (uluning setra), yaitu Dalem Pasir di pusat bumi (bumi mandala); jika dalam sastra Wreastra, Beliau mengeluarkan seluruh obat-obatan (usada) semuanya. Lagi pula Ida Sang Hyang Pramesti Guru juga disebut Ida Sang Hyang Sada Siwa, juga bernama Sang Hyang Ardha Candra, sucikanlah tempat berstana Beliau di sanggar segala pasimpangan hulu kuburan, yang dinamakan Dalem Puser Jagat; jika dalam sastra Wreastra, Beliau yang mengeluarkan seluruh obat-obatan semuanya, serta yang dinamakan sesajen suci (banten suci) di dalam tubuh raga, da-


17.b. wak sarwa rateng, nga, catur urdha, nga, apadang ring sarwa tumuwuh mapralingga sang hyangnada, nga, kaye iki rupania, , malih sane mewasta banten suci ring angga sarira, tegesniapekayunane sane sampun maru nasak pitwi rateng, mapiteges catur urdha, nga, bucu 4, tegesnia, galangapadang sane pedas ring sarwa kahuripan, lingga lambang idane mawasta sang hyang nada, niki rajahnia,dados , , mwah banten ring madya, nga, yan ring angga sarira, suci camah mentah rateng,sangkep kabeh, nga, sarwa liyang ring madya, mapralingga sang hyang windu, caru madya nga, kaye ikirupania, O, malih banten ring tengah nga, yan ring angga sarira marupa, suci campur matah lebeng,genep sami, tegesnia, sarwa sane bolong genah nyane ring tengah, mapralambang sang hyang nada caruring tengah genahnia, sapunika ga-

Terjemahan :
lam diri berupa segala yang matang (sarwa rateng), disebut catur urdha, artinya terang benderang pada segala yang tumbuh, berlambang (mapralingga) Sang Hyang Nadha, seperti ini bentuknya; kemudian yang dinamakan sesajen suci dalam tubuh raga, artinya pikiran yang sudah matang/masak, diartikan catur urdha yaitu bersegi empat, artinya terang benderang yang jelas pada segala kehidupan, aksara lambang Beliau bernama Sang Hyang Nadha, ini rajahnya; menjadi, serta sesajen di tengah (madya), artinya jika dalam tubuh raga adalah suci campur kotor, mentah dan matang, lengkap semuanya, artinya segala kesenangan di tengah, berlambang Sang Hyang Windu, caru madya (korban suci di tengah) namanya, seperti ini bentuknya: O. Serta sesajen di tengah, jika dalam tubuh raga berwujud suci campur mentah matang, lengkap semua, artinya segala yang berlubang tempatnya di tengah, melambangkan Sang Hyang Nadha, caru di tengah tempatnya, demikianlah ga-


18.a. mbar windune, O, mwah banten sor nga, mentah, rateng, ring sarira nga, mapralingga sang hyangardha candra, kaye iki rajahnia, , malih banten sane ring sor sane marupa taler mentah rateng ringangga sarirane punika mawastanin caru ring sor, mapralambang sang hyang ardha candra sapuniki, rupanrerajahania, ardha tegesnia setengah, candra tegesnia bulan, ardha candra nga, bulan setengah, mwahnihan tingkahing wang mebanten ring sanggar kahyangan pasimpangan, tingkahnia, ikang purwa agniinana akna, wus ika titha, wus ika plawa, sarwa rondon, wus ika sarwa banten saupacarania sahadadahnia, tamas mwang ceper, misi sega, jaja, iwak pisang kembang sedah woh, mekadi sampian wus ikalumekas ira anembah banten, idep hyang tri murti amor ring sarwa bebanten

Terjemahan :
mbar windu itu: O. Serta sesajen di bawah (sor) artinya mentah dan matang, di dalam tubuh berlambang Sang Hyang Ardha Candra, seperti ini rajahnya; kemudian sesajen yang di bawah yang berwujud juga mentah dan matang di dalam tubuh raga itu dinamakan caru ring sor (korban suci di bawah), melambangkan Sang Hyang Ardha Candra seperti ini bentuk rajahannya: ardha artinya setengah, candra artinya bulan, ardha candra artinya bulan setengah. Dan inilah tata cara orang menghaturkan sesajen di sanggar kahyangan pasimpangan, tata caranya: yang pertama dupa api (agni) dinyalakan, setelah itu tirtha (air suci), setelah itu plawa berupa segala dedaunan, setelah itu seluruh sesajen beserta upacaranya serta wadahnya berupa tamas dan ceper, berisi nasi (sega), jajan, lauk pauk (iwak), pisang, bunga, sirih pinang (sedah woh), seperti halnya sampian; setelah itu mulailah menyembah sesajen tersebut, bayangkanlah Hyang Tri Murti menyatu ke dalam seluruh sesajen


18.b. semalih sapuniki tingkah anake mebanten, ring sangar kahyangan pasimpangan tatingkahnia luire,pinih riin asepin antuk api, nga, dupa, wus punika tirtha, wus punika plawa, nga, don donan, wus punikararis banten saupacarania, saha tatakania luire, ceper mwang tamas medaging ajengan ulam sanganan,pisang bunga, base ampinan, bwah bancangan, mekadinia sampian wus punika ngraris aturang bantene,idepang sang hyang tri murti, wus masikian ring bantene, wus mangkana surud, parid, layud, bhukti,pangan, ajengang, punika sane ngawanang

Terjemahan :
dan begini tata cara orang menghaturkan sesajen, di sanggar kahyangan pasimpangan tata caranya yaitu: paling pertama asapi dengan api, yaitu dupa, setelah itu air suci (tirtha), setelah itu plawa yaitu dedaunan, setelah itu barulah sesajen beserta upacaranya, beserta alasnya yaitu ceper dan tamas berisi nasi makanan, lauk pauk, jajan, pisang, bunga, sirih pinang, buah-buahan, utamanya sampian; setelah itu barulah persembahkan sesajennya, bayangkan Sang Hyang Tri Murti sudah menyatu di dalam sesajen tersebut. Setelah itu, barulah diturunkan (surud, parid, layud), dinikmati, dimakan, disantap; hal itulah yang menyebabkan


19.a. nemu rahayu panjang yusa mogi tan memangguhang reged, katekaning panyangkala lara roga,makadine sapa, papa kamatyan, sami pada ical antyaknya yening sampun prakertine sapunika, ikang wuswruh ring saparikramaning bebanten ring sanggar kahyangan mwang pasimpangan, mekadi sarira apantunggal, katuturan nira katiga, ri sarira juga unggwanira asnitan, hulatana iku ring sadalemingparimananta, saha idep suci apadang, hening amet ulahe wang abanten, katuturakna katattwanika kabeh.sang sane wus wruha ring kattwaning kramaning bebanten, ring sanggar kahyangan mwang pasimpangan,utamania sane wenten ring sarira, santukan wantah tunggal ketattwane sane ketiga punika, wantah ringragane genahnia malinggih, becikang telebang ngaksi ring daleming sariran ide-

Terjemahan :
menemui keselamatan dan panjang umur, semoga tidak menemui kekotoran, terhindar dari kesialan, penderitaan, penyakit, terutama kutukan (sapa), kesengsaraan, dan kematian mendadak, semuanya akan hilang lenyap akhirnya jika perbuatannya sudah demikian. Orang yang telah mengetahui segala tata cara sesajen di sanggar kahyangan maupun pasimpangan, seperti halnya dalam tubuh raga yang manunggal, penuturan ketiganya, di dalam tubuh juga tempatnya berstana; carilah hal itu di dalam lubuk hatimu, disertai pikiran yang suci terang benderang, jernih dalam melakukan perbuatan menghaturkan sesajen, tuturkanlah hakikatnya (tattwa) semua itu. Orang yang telah paham akan hakikat tata cara sesajen di sanggar kahyangan dan pasimpangan, utamanya yang ada di dalam tubuh raga, karena sejatinya tunggal hakikat dari yang ketiga itu, hanya di dalam tubuh tempatnya berstana, baik-baiklah mendalami melihat ke dalam tubuh raga Beliau—


19.b. dane medasar ant6uk pekahyunan sane galang apadang suci hening kawitin mangkin antuksesananing banten, pacang katuturang mangkin ketattwaning sami, ikang amurwa dupa gni ngaran, ikangcipta abner duga duga mwah tirtha, ngaran nirmala suci hening, plawa ron don nga, setate angulahaknakang wesana enak, banten nga, idep, wus sangkep ing apadang. Pengawit dupa gni tegesnia, pekahyunanejati bener, malih tirtha tegesnia nirmala suci hening, plawa don donan tegesnia setata ngutsahayangmangda wasanane liyang. Banten mapiteges pikayunane sane jangkep galang. Tamas nga, tuhu wruhwasa pada, sega, sekul, ajengan nga, pradnyan ring kira kira, mwang tyaga duga duga, ulam, iwak nga,ikang sabda ina krenga, sesanganan, jaja nga, ika mangde-

Terjemahan :
Beliau didasari oleh pikiran yang terang benderang, suci, dan hening; mulailah dari sekarang dengan etika sesajen (banten), akan dituturkan sekarang hakikatnya semua. Yang mengawali dupa api (dupa gni) namanya, yaitu pikiran yang benar dan jujur; serta air suci (tirtha) artinya suci nirmala dan hening; plawa berupa dedaunan artinya selalu mengusahakan hasil akhir yang menyenangkan; sesajen (banten) artinya pikiran, sudah lengkap dalam keadaan terang benderang. Permulaan dupa api artinya pikiran yang sejujurnya benar; lalu air suci artinya suci nirmala dan hening; plawa dedaunan artinya selalu berusaha agar hasil akhirnya gembira. Sesajen diartikan sebagai pikiran yang lengkap dan terang. Tamas artinya sungguh tahu dan waspada; nasi (sega/sekul/ajengan) artinya bijaksana dalam perhitungan serta tulus ikhlas; lauk pauk (ulam/iwak) artinya ucapan yang baik didengar; jajan (sesanganan/jaja) artinya hal itu agar membuat—


20.a. sukasada. Sampyan,nga, ulah akna, Tamas tegesnia jati uning turing waspada, Nasi, ajengantegesnia, pradnyan ring panyawatah, tur setata tangar, Be ulam tegesnia rawose becik kapirengang,Sesanganan Jaje tegesnia, sane setata ngaledangin kahyun,Sampian tegesnia pelaksanane. Sedah woh nga,ikang mangde ita wasana, ngaraning matut haliyas asanak, makadang mitra, kasih kumasih, pisangkembang nga, wus atemu ikang cita nunggal amadangi, sedah woh tegesnia, sang gumawe ita wesana,nga, krimikan kayune becik, anut sadulur masemeton, matetangga yadyan masawitra, pisang bunga nga,sampun ngawindu pakayune hening, ikang araning saji nga, manuti sakajaring aji, mwah sembah nga,manuti warah, ikang mangde pada suka, surud nga,

Terjemahan :
selalu bahagia. Sampian artinya laksanakanlah. Tamas artinya sungguh tahu serta waspada; nasi makanan artinya bijaksana dalam perkiraan serta selalu waspada; daging lauk pauk artinya ucapannya baik didengar; jajan artinya yang selalu menyenangkan hati; sampian artinya pelaksanaannya. Sirih buah (sedah woh) artinya yang membuat kebaikan di akhir, artinya hidup rukun bersaudara, berteman, dan saling mengasihi; pisang bunga (pisang kembang) artinya sudah bertemu pikiran yang menyatu menerangi. Sirih buah artinya yang membuat kebaikan di akhir, yaitu getaran pikiran yang baik, hidup rukun bersaudara, bertetangga, maupun berteman; pisang bunga artinya sudah membulat (ngawindu) pikirannya menjadi hening. Yang disebut hidangan sesaji (saji) artinya mengikuti segala petunjuk ajaran, serta sembah artinya mengikuti petuah, agar sama-sama bahagia; diturunkan (surud) artinya


20.b. ayuning cita pada hanut, Surud ,nga, tunas, Surudan nga, manu angawe ayu, Paridan nga, ikangmanut alwas, ngamertanin, Paridan nga, ikang manutin sih kumasih ing para. sane mewasta saji sajitegesnia, sane nganutin patuduh sastra, Malih sembah tegesnia manut rerawosane ngawenang anake padaledang. Surud tegesnia kayune tulus anut. Surud nga, tegesnia tunas, Surudan tegesnia saguluk angaweayu, Paridan tegesnia sane anut saguluk ring kauripan, Paridan tegesnia sane asih kumasih ring jagat.Layuban nga, ikang manut alwas mangde ita wisana, Layuban nga, ikang babukti wus mrap. Layubantegesnia sane ngaledangin kayun, turin mangda saguluk. Layuban taler mapiteges sa-

Terjemahan :
kebaikan pikiran sama-sama selaras. Surud artinya mohon/minta; surudan artinya manusia yang berbuat kebaikan; paridan artinya yang selaras dalam kehidupan, memberikan berkah kehidupan; paridan artinya yang mengikuti rasa saling mengasihi kepada sesama. Yang dinamakan hidangan sesaji artinya yang mengikuti petunjuk sastra; kemudian sembah artinya mengikuti ucapan yang membuat orang sama-sama senang. Surud artinya pikiran yang tulus selaras; surud artinya mohon; surudan artinya seia sekata berbuat kebaikan; paridan artinya yang selaras seia sekata dalam kehidupan; paridan artinya yang saling mengasihi di dunia. Layuban artinya yang selaras agar membawa kebaikan di akhir; layuban artinya yang dinikmati setelah dipersembahkan. Layuban artinya yang menyenangkan hati serta agar seia sekata; layuban juga berarti yang—


21.a. ne katunas sampun tlas kabuktyang, Rantasan nga, ikang tiga wus anunggal, Tehenan nga, Ibu rama,nga, lyang apadang, Pras nga, ikang manut alyas ning sehanannia ring rat sabuana, wus manunggalsangkep ring apadang. Sesantun nga, kembang, kembang nga, lyang, Asari nga, apadang. Rantasantegesnia, sane tatiga dados satunggal, Tehenan nga, meraga meme bapa, nga, suka apadang, pras tegesniasane anut ring sahalianing daging jagate sami tur sida manunggal. sesantun tegesnia sekar, taler meartilyang, mearti sari, sari nga, suci nirmala, sarga nga, sanggar, sanggar tawang nga, ikang wus wruhamadangi buana, Sesayut, Semayut nga, tuwi ya enak denia anutur Adulang nga, ikang hyuning citamanut. Adandan nga, ikang cita ametwaken etis, Adandanan-

Terjemahan :
dimohon setelah selesai dinikmati. Rantasan artinya yang ketiga sudah menyatu; tehenan artinya Ibu dan Ayah (rama), yaitu bahagia dan terang; pras artinya yang selaras dengan segala hal di jagat raya, sudah menyatu lengkap dalam keadaan terang. Sesantun (banten pejati/daksina) artinya bunga, bunga artinya gembira; asari artinya terang. Rantasan artinya yang ketiga menjadi satu; tehenan artinya berwujud ibu bapak, yaitu bahagia terang; pras artinya yang selaras dengan segala isi dunia semuanya serta dapat menyatu. Sesantun artinya bunga, juga berarti gembira, berarti inti sari (sari), sari artinya suci nirmala; sarga artinya sanggar; sanggar tawang artinya yang sudah tahu cara menerangi dunia. Sesayut/Semayut artinya sungguh baik dalam menyampaikan ucapan petuah; adulang artinya pikiran yang tulus selaras; adandan artinya pikiran yang mendatangkan Kesejukan; adandanan


21.b.nga, sehanania wus manut, Sanggar tawang tegesnia sane sampun mresidayang ngalangin jagat.Sesayut, Semayut tegesnia yukti becik antuk nia nabuhang rawos tutur, Adulang nga, cita kayune mulus.Adandanan tegesnia pekayune landuh, adandan nga, sami pada adung, Bebangkit nga, patemuaning rasa,nga tuwya wus anunggal, Bebali nga, ika wruh ring paraning sarwa ya. Tigtig, nga, tyaga nga, langgeng,Ron nga, sahatang. Busung nga, huyuning ayu utama, sarwaning jejahitan kabeh nga, patut alyah sakengmangkin, teka ya wekasan, Pabangkit tegesnia patemuaning rasa turin jati wantah manunggal, Bebali nga,uninge ring asing asing karya, Tegteg nga, yatna, pageh, Ron nga, utsahayang, Busung nga, pekayunaneutama, sakaluiring jejahitan sami tegesnia patutb sagu-

Terjemahan :
artinya semuanya sudah selaras. Sanggar tawang artinya yang sudah mampu menerangi dunia; sesayut/semayut artinya sungguh baik caranya menyampaikan ucapan petuah; adulang artinya pikiran hati yang mulus; adandanan artinya pikiran yang damai/sejahtera; adandan artinya semua sama-sama akur. Bebangkit artinya pertemuan rasa, yaitu sungguh sudah menyatu; bebali artinya ia tahu tujuan dari segala hal; tegteg (tigtig) artinya tulus ikhlas serta langgeng; ron (daun) artinya usahakanlah; busung (janur) artinya keinginan pada kebaikan yang utama; seluruh jejahitan semuanya artinya patut disatukan dari sekarang sampai masa depan. Pabangkit artinya pertemuan rasa serta sejatinya menyatu; bebali artinya tahu pada setiap pekerjaan; tegteg artinya waspada, teguh; ron artinya usahakanlah; busung artinya pikiran yang utama; segala bentuk jejahitan semuanya artinya patut seia—


22.a. luk sakeng mangkin katkaning kawekas, Amatyani celeng nga, den manut i ujaring Ibu, Amatyaniasu nga, anut ring ujaring Guru, Amatyani sato nga, manuti ikang jati tunggal, Amatyani ikang itik nga,manuti sakajaring mulaning aji, Amatyani mahisa nga, ikang wruh kasih kumasih, Amatyani Kebo nga,ikang hyun manut alyahas, nampah celeng nga, sane satinut ring pituduh Ibu, nampah cicing nga, sanesatinut ring pituduh I bapa, nampah siap nga, ngautin sane jati sampun manunggal, nampah bebek nga,sane sampun nganutui kojarin sastra, nampah mahisa nga, sane sampun uning ring kapitresnan, Nampahkebo nga, sane ledang seneng sawitra, Amatyani sarwa sato nga, wus manuti rikang dharma yukti,Amatyani sarwa paksi nga, ikang anuti wus katon ikang duga duga,

Terjemahan :
sekata dari sekarang sampai masa depan. Menyembelih babi (amatyani celeng) artinya patuh pada ucapan Ibu; menyembelih anjing (amatyani asu) artinya patuh pada ucapan Guru; menyembelih binatang (amatyani sato) artinya mengikuti apa yang sejatinya manunggal; menyembelih bebek (amatyani itik) artinya mengikuti segala petunjuk asal mula ajaran; menyembelih kerbau (amatyani mahisa) artinya yang tahu cara saling mengasihi; menyembelih kerbau (amatyani kebo) artinya yang ingin hidup rukun selaras. Menyembelih babi artinya yang patuh pada petunjuk Ibu; menyembelih anjing artinya yang patuh pada petunjuk Bapak; menyembelih ayam (nampah siap) artinya mengikuti apa yang sejatinya sudah manunggal; menyembelih bebek artinya yang sudah mengikuti ucapan sastra; menyembelih kerbau artinya yang sudah tahu arti kasih sayang; menyembelih kerbau (nampah kebo) artinya yang gembira senang berteman; menyembelih segala binatang artinya sudah mengikuti kebajikan yang nyata; menyembelih segala burung (amatyani sarwa paksi) artinya yang mengikuti apa yang sudah terlihat jujur nyata,


22.b. nampah sarwa buron nga, sampun manut ring dharma jati, nampah sarwa paksi nga, sane katinutintwi twah pesaja, Sesate nga, wruhing patemwaning cita, ika ngametwaken enak, Asem, nga, cita ayu,lembat nga, menjangan, sate pinanggang nga, ikang tuhu inak, tutuwa akna, Guling itik nga, ikang sabdaika kemulaning sastra, Guling celeng nga, ikang sabda ametwaken liyang, sasate nga, uninge mamanguncita tur ngwangunang ledang. Lembat asem nga, budi cita rahayu, lembat nga, manjangan, Satapinanggang nga, sane jati becik wantah satinutin, guling bebek nga, tutur bahasane becik, tur nganutinsastra, Guling bawi nga, tutur sane becik tur rawose sane ngawinang ledang kayun, Biyu kayu nga,hyuning cita maring Ayu, Gina nga, wruh, satuh nga-

Terjemahan :
menyembelih segala binatang hutan (sarwa buron) artinya sudah selaras dengan kebajikan sejati; menyembelih segala jenis burung artinya yang diikuti sungguh-sungguh nyata. Sesate (sate upacara) artinya mengetahui pertemuan pikiran, hal itu mendatangkan kesenangan; asem artinya pikiran yang baik; lembat artinya kijang/menjangan; sate panggang (sate pinanggang) artinya yang sungguh menyenangkan, katakanlah yang sejujurnya; guling bebek (guling itik) artinya ucapan yang menjadi dasar sastra; guling babi (guling celeng) artinya ucapan yang mendatangkan kegembiraan. Sasate artinya tahu cara menata pikiran serta membangun kesenangan; lembat asem artinya budi pekerti pikiran yang selamat/baik; lembat artinya menjangan; sate panggang artinya yang sejatinya baik harus diikuti; guling bebek artinya tutur bahasanya baik serta mengikuti sastra; guling babi artinya tutur kata yang baik serta ucapannya membuat senang hati. Biyu kayu (pisang kayu) artinya keinginan pikiran menuju kebaikan; gina (jajan gina) artinya tahu; satuh (jajan satuh) artinya—


23.a. tempani, tiru tiruan, Wajik nga, rasaning sastra. Dodol nga, pangan, panganing cita satwa. Jaja uliabang putih, nga, lyang apadang, patutning rama rena, Banten nga, palaning ana nora, tempani nga, ikangwus patuting lyang. Calon nga, alonnia humetu,Grang nga, Grih, nga wruhing dadi, iwak nga, ikang wusametwaken inak. Antiga nga, idep ikang tiga. Kebo nga, raga, nga seneng. Celeng nga, ametwaken lyang,Itik nga, rasaning aji, bebek nga rawosang. Biyu Kayu nga, wenten pekayunan mekerti ayu. Gina nga,uning. Satuh nga, tempa.nga, tuwutang. Wajik nga, telebe ring sastra. Dodol nga, ajeng, ngajengangkasusatyan manah. Jaja uli barak putih, nga, lyang galang bakti ring bapa ibu, Bantal nga, sejati pikolihkalawa-

Terjemahan :
mencontoh, tiru-tiruan; wajik (jajan wajik) artinya esensi dari sastra; dodol artinya makanan, makanan bagi pikiran yang suci (cita satwa); jajan uli merah putih (jaja uli abang putih) artinya gembira terang benderang, kepatuhan kepada orang tua; sesajen (banten) artinya hasil dari ada dan tiada; tempani artinya yang sudah patut dalam kegembiraan; calon artinya keluarnya secara perlahan-lahan; grang (grih) artinya tahu akan asal mula penjelmaan; lauk pauk (iwak) artinya yang sudah mendatangkan rasa enak/nyaman; telur (antiga) artinya pikiran yang tiga itu; kerbau (kebo) artinya badan raga, yaitu senang; babi (celeng) artinya mendatangkan kegembiraan; bebek (itik) artinya esensi ajaran; bebek artinya bicarakanlah. Biyu kayu artinya ada keinginan berbuat kebaikan; gina artinya tahu; satuh artinya contoh, yaitu ikutilah; wajik artinya mendalami dalam sastra; dodol artinya makan, memakan kesetiaan pikiran; jajan uli merah putih artinya gembira terang berbakti kepada bapak ibu; bantal (jajan bantal) artinya hasil sejati antara dapat—


23.b. n tusing, Tempani nga, sane kasukane sampun patut. Calon nga, medale alon alon, Grang nga, Grih,sampun uning ring sangkaning dumadi. Iwak nga, sane sampun ngamolihang lyang rasa jahen. Antiganga, panunggalan sane tatiga, Kebo nga, awak nga, seneng. Celeng nga, ngamedalang kayun suka. Bebek,blibis, tlebe ngresepang sastra. Bebek nga, rawosang. Katik nga, rasaning eka sunia. Ambengan nga,lalang nga, ika patemwaning lyang, Padang lepas nga, ika jati wus putus. Ambulu nga, budi, hahyah niriikang ayu, Ancak nga, ikang ametwaken rasaning ati, Waringin nga, ikang apadang ring sarwa tungtung.Katik nga, kasuciane sampun nunggal. Ambengan nga, lalang, nga, punika patemwaning lyang , Padanglepas nga, punika jati-

Terjemahan :
dan tidak; tempani artinya kesenangan yang sudah patut; calon artinya keluarnya perlahan-lahan; grang/grih artinya sudah tahu asal-usul dari mana menjelma; lauk pauk artinya yang sudah mendapatkan kegembiraan rasa yang lezat; telur (antiga) artinya penyatuan yang tiga itu; kerbau (kebo) artinya tubuh raga, yaitu senang; babi (celeng) artinya mengeluarkan pikiran bahagia; bebek, belibis artinya mendalami meresapi sastra; bebek artinya bicarakanlah; lidi/tangkai (katik) artinya esensi dari eka sunia (kesunyian yang tunggal); alang-alang (ambengan/lalang) artinya itulah pertemuan kegembiraan; padang lepas artinya hal itu sejatinya sudah putus/bebas; ambulu artinya budi pekerti, keinginan mencari kebaikan; pohon beringin aceh (ancak) artinya yang mengeluarkan perasaan hati; pohon beringin (waringin) artinya yang terang pada segala ujungnya. Katik artinya kesuciannya sudah menyatu; ambengan yaitu alang-alang artinya itulah pertemuan kegembiraan; padang lepas artinya itu sejatinya—


24.a. wus putus. Ambulu nga budi. nga, wang sane mahyun makerti ayu. Ancak nga, sane ngawetwangpengrasa ring ati. Waringin nga, sane tatas ring tattwa wit. Kacang nga, ikang ametwaken rasa tunggal.Semat nga, tuwya agawe atuta alyas. tulung nga ajeng, nga, arepang. Ulam nga, iwak, nga, sabda enakrinengen, Sahab nga, ikang hyun matuti siwa, Andong nga samanusa padane. sarwa wija nga, sarwa karyamwah saluiring mekarya, nga, ikang tiga ngametwaken rasa ayu, sarwa medaging tungtung, Kacang nga,ngamedalang pengrasa tunggal, Komak nga, sane kekalih, sampun masikian. Semat nga, sangkaning jatinganutang raga, Tulung nga ajeng, nga pucukang. Ulam nga ebe nga, rowose sane becik karenga, Sahabnga, sane dreda bhakti ring siwa. Andong nga,-

Terjemahan :
sudah putus/bebas; ambulu artinya budi pekerti, yaitu orang yang ingin berbuat kebaikan; ancak artinya yang memunculkan perasaan di hati; waringin artinya yang paham jelas pada asal mula tattwa; kacang-kacangan artinya yang mendatangkan rasa manunggal; lidi penyemat (semat) artinya sungguh membuat hidup rukun selaras; tulung (banten tulung) artinya makan, yaitu hadapilah; lauk pauk (ulam/iwak) artinya ucapan yang enak didengar; penutup wadah (sahab) artinya yang ingin patuh kepada Siwa; daun andong artinya sesama umat manusia; segala jenis biji-bijian (sarwa wija) artinya segala pekerjaan serta apa pun yang dikerjakan, yaitu yang ketiga melahirkan rasa kebaikan, segala yang berisi ujungnya. Kacang artinya mengeluarkan perasaan manunggal; kacang komak artinya yang berdua sudah menyatu; semat artinya karena sejatinya menyelaraskan diri; tulung artinya dahulukanlah/pucukang; lauk pauk artinya dagingnya yaitu ucapannya yang baik didengar; sahab artinya yang teguh berbakti kepada Siwa; andong artinya—


24.b. becike ring sameton manusa pada, sarwa wija, nga, sakaluiring gawe, nga, sane tatiga ngamedalangpangrasa ayu, ngalangin ring kahuripan, mwah sakweh nikang kinaranan yadnya, nga, ikang ana katonikang winuwus, nga, ikang sabda twi duga duga, Ikang sarwa yadnya nga, sakwehing sarwa weda majapamantra, angunyaken stuti batara, mekadi maha sruti, sloko, prawerti, mwang mebrata, metapa, mayoga,masamadi mekadi madyna, yeka iniwan sari sari, denira sang tameng sastra aji, yan mahyun wruh ringsang hyang weda gama, mekadi sang hyang tutur tattwa aji aksara, mwang ikang rasa sunia, Semalihsekancan sane mewasta yadnya, nga , sane sida pangguh turin sring rowosang, rawose sane wantah jatituhu, sarwa yadnyane punika, nga, sakaluiring sane kahater antuk weda, japa-

Terjemahan :
kebaikan kepada sesama umat manusia; segala biji-bijian artinya segala macam pekerjaan, yaitu yang ketiga melahirkan perasaan baik, menerangi dalam kehidupan. Dan segala yang dinamakan korban suci (yadnya), artinya yang terlihat dan yang diucapkan, yaitu ucapan yang sungguh-sungguh jujur benar. Yang disebut segala korban suci (sarwa yadnya) artinya seluruh Weda, melantunkan japa mantra, menyanyikan pujian kepada Batara, seperti halnya Maha Sruti, sloka, perilaku, serta menjalankan brata, tapa, yoga, samadhi, seperti halnya dhyana, itulah yang dikerjakan sehari-hari oleh orang yang menguasai ajaran sastra. Jika ingin mengetahui Sang Hyang Weda Gama, seperti halnya Sang Hyang Tutur Tattwa Aji Aksara, serta rasa kesunyian itu. Terlebih lagi segala yang dinamakan yadnya, yaitu yang dapat ditemui serta sering dibicarakan, ucapannya yang sungguh-sungguh benar; seluruh korban suci tersebut artinya segala sesuatu yang dipimpin oleh Weda, japa—


25.a. mantra, saluiring basa sane anggen nuntun betara, utaman ipun tutur sane luih sloka, indik mwangbrata, tapa , yoga, samadi, tapa luih dyana, punika sane karesepang sadina dina, antuk sang sampunrumesep ring sastra tutur, yan mapakayun mangdane uning rasaning sastra gama utamania rumepep ringkasidian, sang hyang saraswati tur mikolihang rasa tamaning sunia, suwung. Weda nga, matutingapadang. Weda nga, patemwaning sarwa sasangka, Dewa nga, ika amadangi utama, We nga, surya, Wenga, tirtha. Tirtha nga, amertha. Amertha nga, Amadangi, Da nga, ikang idep, Da nga, manut, Da nga,tuju, Da nga, adung, Da nga, itungane, Da nga , sapta, nga, Sapta pandita, sapta parwata, sapta segara,sapta patala, Weda mateges kepatutane sumeken, weda nga, patemwan surya ula-

Terjemahan :
mantra, segala bahasa yang digunakan untuk menuntun Batara, utamanya adalah petuah sloka yang mulia, mengenai serta menjalankan brata, tapa, yoga, samadhi, bertapa utama dalam dhyana, itulah yang diresapi sehari-hari oleh orang yang sudah meresapi sastra tutur. Jika berkehendak agar mengetahui esensi sastra agama utamanya meresapi kesaktian Sang Hyang Saraswati serta mendapatkan rasa keutamaan dari kesunyian/kekosongan (sunia/suwung). Weda artinya keselarasan yang terang. Weda artinya pertemuan segala rembulan (sasangka); Dewa artinya ia yang menerangi secara utama; We artinya matahari (surya); We artinya air suci (tirtha); tirtha artinya amerta; amerta artinya menerangi; Da artinya pikiran (idep); Da artinya patuh; Da artinya tujuan; Da artinya selaras; Da artinya perhitungan; Da artinya tujuh (sapta), yaitu Sapta Pandita (tujuh pendeta), sapta parwata (tujuh gunung), sapta segara (tujuh lautan), sapta patala (tujuh lapisan bawah bumi). Weda berarti kebenaran yang sungguh-sungguh, weda artinya pertemuan matahari dan bu-


25.b. n. Dewa, nga tejane sane utama, we nga, surya, we nga, tirtha, tirtha tegesnia amertha utama,amertha nga, sane ngawenang urip, Da nga, kahyun utama, Da nga, patut, Da nga, ungsi, Da nga, adung,Da nga, pahitungan, Da nga, papitu, pitu nga, sapta pandita, gunung pitu, segara pitu, sapta patala, saptaongkara, sapta weci, sapta jadma, ika ta kabeh. Candra ngarania apan patuting sanak patpat, parenganembahing Ibu rama, matuting sariranta, yatika ta kramane ngaran sarwa sapta, apan pitu jatining sarira,tunggal ikang sarira, pat ikang sanakta, rwa ikang ramanta ika ta krananing dadi pitu, ya ngaraning Ibunta,Ibunta ngaraning ulan, nga candra. Ongkarane pitu, letehe pitu, jadma pitu, punika sami soroh candrawastane, sawi-

Terjemahan :
lan. Dewa artinya cahayanya yang utama; we artinya matahari; we artinya air suci, tirtha artinya amerta utama; amerta artinya yang menyebabkan adanya kehidupan; Da artinya keinginan yang utama; Da artinya patut; Da artinya tujuan/mengungsi; Da artinya selaras; Da artinya perhitungan; Da artinya berjumlah tujuh, tujuh artinya sapta pandita, gunung tujuh, lautan tujuh, sapta patala, sapta ongkara, sapta weci (tujuh neraka), sapta jadma (tujuh kelahiran), itu semuanya. Candra namanya karena keselarasan dari empat saudara (sanak patpat), bersama-sama menyembah Ibu Bapak, menyelaraskan dalam tubuhmu, itulah keadaannya yang dinamakan serba tujuh (sarwa sapta). Karena tujuh sejatinya wujud tubuh raga: satu tubuh diri sendiri, empat saudaramu (catur sanak), dua orang tuamu (ramanta), itulah sebabnya menjadi tujuh. Ya, itu dinamakan ibumu, ibumu diartikan sebagai rembulan, dinamakan candra. Ongkaranya tujuh, kekotorannya (leteh) tujuh, penjelmaan manusia (jadma) tujuh, itu semua termasuk golongan candra namanya, kare-


26.a. reh patut sametone wantah patpat, sane sareng ajak nembah ring meme bapa, maleket ring ragan IDewa, punika awanan kebawos sarwa pitu, santukan papitu jatining ragane, 1, ragane padidi, 4, sametonecatur, 2 i meme kelawan I bapa, punika nunggal dados papitu, krana kasengguh I meme sawireh I mememraga bulan, candra sewos karuna. ya ngaran sesangka, nga jatining sarira, nga ikang haetis ngaweinaking buana, Sang hyang surya nga, hyang Smara, nga, hyang tri karana, nga, hyang tri kaya parisudha,nga maka hyangning tri pramana, nga, dadi gni, we, angin. nga, ya mantiga, ya mantaya, ya maharya. yanring sarira ya matemahan bayu, sabda, idep, punika sane mewasta bulan, nga, maka sujatining raga, nga,ngawe landuh ring jagat, sang hyang surya nga,

Terjemahan :
na sepatutnya saudaranya hanyalah empat, yang bersama-sama menyembah ibu bapak, melekat di dalam diri Anda (I Dewa), itulah sebabnya disebut serba tujuh, karena tujuh sejatinya wujud diri Anda: 1 diri sendiri, 4 saudara catur, 2 ibu serta bapak, hal itu menyatu menjadi tujuh. Mengapa disebut ibu? Karena ibu berwujud bulan, candra kata lainnya, yaitu disebut sasangka, yaitu sejatinya tubuh raga, yaitu yang menyejukkan membuat tenteram dunia. Sang Hyang Surya yaitu Hyang Smara, yaitu Hyang Tri Karana, yaitu Hyang Tri Kaya Parisudha, yang menjadi dewanya Tri Pramana, lalu menjadi api, air, angin; melahirkan, tumbuh, bertunas. Jika dalam tubuh raga, hal itu menjadi bayu, sabda, dan idep (tenaga, perkataan, pikiran). Itulah yang dinamakan bulan, yaitu sebagai sejatinya raga, yang membuat kedamaian di dunia. Sang Hyang Surya yaitu


26.b. hyang smara, taler meraga hyang tri karana, nga, hyang tri kaya parisudha, nika malih kinucaphyang tri premana, ngraris dados api, yeh, angin, mawesana mataluh, manakan, mentik. yan ring sarirapunika sane dados bayu, sabda mwang idep. Riwus manut ikang tri premana nga, tri murti ya nga tripurusa, mwang tri sakti, nga, apan murtining sang hyang weda wyakti nira. karananning ingaraningsanggah ikang kemulan tiga rwangnia, apan metu sakeng murtining sang hyang weda, melepwan ana lupasira irikang gurunta maka angga tiga, risampune masikian kawastanin tri premana, nga tri murti, nga, tripurusa mwah malih kewastanin tri murti sakti, sawireh punika gumantinia pamurtian sang hyang weda,punika awanane wenten sanggar rong tiga, sawireh medal sakeng pamurtian sang hyang weda, hawi-

Terjemahan :
Hyang Smara, juga berwujud Hyang Tri Karana, yaitu Hyang Tri Kaya Parisudha, itu lagi disebut Hyang Tri Pramana, kemudian menjadi api, air, angin, berakibat bertelur, beranak, tumbuh. Jika dalam tubuh raga, itulah yang menjadi bayu, sabda, dan idep. Setelah selaras yang dinamakan Tri Pramana yaitu Tri Murti, dinamakan Tri Purusa, dan Tri Sakti, karena sejatinya merupakan perwujudan dari Sang Hyang Weda. Penyebab dinamakan tempat suci Sanggah Kemulan yang beruang tiga (tiga ruangnia), karena muncul dari perwujudan Sang Hyang Weda; janganlah Anda sampai lupa pada gurumu yang berwujud tiga itu. Setelah menyatu dinamakan Tri Pramana, Tri Murti, Tri Purusa, dan lagi dinamakan Tri Murti Sakti, karena hal itu sesungguhnya adalah perwujudan Sang Hyang Weda, itulah sebabnya ada tempat suci beruang tiga (sanggar rong tiga), karena keluar dari perwujudan Sang Hyang Weda, hami-


27.a. nan sampunang lali sane kawastanin guru tiga, ri wusnia atemu sane tiga lawan pitu, ngaraning wruhring sembahing Ibu bapa, pratista sira ring tungtungin jaringanta, sepuluh kramania unggwakna sira ringsiwa dwara. yening sampun matemu sane tatiga lawan papitu, punika wastania sampun uning ngastitibhakti ring yayah rena, suciang ring cakup jarijinta, ane adasa, tata kramania unggahang ring luhuringsiwa dwara nga, pabaan. riwus samangkana sira ngaraning gedang setakep, Ge nga, guru, Dang, nga Ibu,patemwaning ibu ramanta ring rasa tunggal, apan sira mulaning mula, nga sira sangkan paran, ya ngaranwruh ring patemwaning surya candra, twi yayah ibu ramanta, cinipta. Japa nga, wruhing patitis, mantrapatemwaning tiga, Astuti nga, sembah, sampun puput sapunika sang kalih-

Terjemahan :
nan janganlah lupa pada apa yang dinamakan Guru Tiga. Setelah bertemu yang tiga dengan yang tujuh, artinya tahu cara menyembah Ibu Bapak, stanakanlah Beliau di ujung jemarimu, sepuluh tata caranya tempatkanlah Beliau di siwa dwara (ubun-ubun). Jika sudah bertemu yang tiga dengan yang tujuh, itulah namanya sudah tahu cara memuja berbakti kepada orang tua (yayah rena), sucikanlah pada cakupan jemarimu yang sepuluh, tata kramanya naikkan ke atas siwa dwara yaitu ubun-ubun (pabaan). Setelah demikian Anda dinamakan gedang setakep. Ge artinya Guru, Dang artinya Ibu; pertemuan ayah dan ibumu dalam satu rasa yang tunggal, karena Beliau adalah asal dari segala asal, Beliau adalah asal-usul kehidupan (sangkan paran), yaitu dinamakan tahu akan pertemuan matahari dan bulan (surya candra), sungguh ayah dan ibumu yang dibayangkan. Japa artinya tahu akan tujuan/fokus; mantra pertemuan yang tiga; astuti artinya sembah. Sudah selesai demikian kedua orang tua—


27.b. punika kawastanin gedang setakep. ge nga, guru, dang nga, ibu, setakep nga, patemwaning rasatunggakl i meme lawan i bapa. sawireh ida pinaka pengawit, pinaka pemargi, punika sinangguh sampununing ring pemargin surya candra. jati twah punika sane meraga yayah rena. Mengacep, mangregep, nga,punika sang sampun pastika ring patitis, nga, tatujon, yan memantra punika sane jati uning nunggalangsane tatiga, Asttuti tegesnia sembah, sembah nga manut, manut nga, iring. Sruti nga, cita wus bener dugaduga, Sloka nga, wus pada meta anut ring sabuanan kabeh, Paliring nga, wus manut lyang apadang wahyabhyantara, ika ngaran wruh atutur ring aji aksara, nga ya asta dasa, ika matemahan sastra 18 , ya wkasan,ya tmahan, wreastra nga, hapa-

Terjemahan :
itu dinamakan gedang setakep. Ge artinya Guru, Dang artinya Ibu, setakep artinya pertemuan rasa tunggal dari ibu dengan bapak, karena Beliau sebagai awal mula, sebagai jalan; hal itu dianggap sudah tahu akan jalannya matahari dan bulan. Sejatinya memang itulah yang berwujud orang tua (yayah rena). Memohon (mengacep), memusatkan pikiran (mangregep) artinya mereka yang sudah pasti dalam tujuan, yaitu sasaran; jika bermantra, itulah yang sejatinya tahu cara menyatukan yang ketiga itu. Astuti artinya sembah, sembah artinya patuh, patuh artinya mengiringi. Sruti artinya pikiran sudah benar dan jujur; sloka artinya yang sudah sama-sama disepakati selaras di seluruh dunia; paliring artinya sudah selaras gembira terang benderang lahir dan batin (wahya bhyantara), itulah dinamakan tahu petuah dalam aji aksara, yaitu berjumlah delapan belas (asta dasa), hal itu menjadi sastra 18, pada akhirnya mewujud menjadi aksara Wreastra, kare-


28.a. n ikang tiga wus manunggal ring wong, pinaka tri premananing jadma manusa, Sembah nga, manut,manut nga, ngiringang, Sruti nga, pekayunane sampun beneng jati jati, Sloka nga, sane sampun padakahanutin ring jagate, Paliring nga, sane ngawinang ledang kahyun sekala niskala, sang sane uning ringrawos tutur, medasar antuk lingging sastra, sastrane 18 parwa, riwekasan punika wantah dados aksarane18 ngraris dados wreastra sawireh sane tatiga sampun nunggal ring manusane, pinaka tiga sakti ringmanusane, ya ikang sastra kekawin, sira sang hyang guru tiga maka lingga akna nga, hyangning suniasira, tri ning windu, sira maka angga surya, yaning sarwa kekawin ya sang hyang guru tiga mraga irika,nga, sang hyang sunia ida, Windu tiga ida sa-

Terjemahan :
na yang tiga sudah menyatu di dalam diri manusia, sebagai Tri Pramana bagi umat manusia. Sembah artinya patuh, patuh artinya mengiringi; sruti artinya pikirannya sudah lurus sejujur-jujurnya; sloka artinya yang sudah sama-sama diikuti di dunia; paliring artinya yang mendatangkan kesenangan hati lahir dan batin (sekala niskala). Orang yang paham akan ucapan petuah, didasari oleh kedudukan sastra; sastranya ada 18 kitab (parwa), pada akhirnya hal itu menjadi aksara yang 18 lalu menjadi aksara Wreastra, karena yang ketiga sudah menyatu di dalam diri manusia, sebagai tiga kekuatan (tiga sakti) pada manusia, yaitu dalam sastra kekawin; Beliau Sang Hyang Guru Tiga jadikanlah lambang pemujaan, yaitu dewanya kesunyian (hyangning sunia) Beliau, tiga dari windu, Beliau berwujud matahari. Jika dalam segala kekawin, Sang Hyang Guru Tiga berwujud di sana, yaitu Sang Hyang Sunia Beliau, Windu Tiga Beliau yang—


28.b. ne meraga surya, Abrata nga, sarat memanahi, Atapa nga, den anut ikang cita wahya byantara,Mayoga,nga, ikang matut alyas, ngaran utama, Masamadi nga, ikang pada raharja. dyana nga, ikangapadang ika luih, Agama nga, ikang cita wus wruhing ala ayu mwang aprayoga, Mabrata nga, sekenangmaminehin, Tapa nga, anutang papinehe sekala niskala, Yoga nga, kotamane sampun jati nunggal,Samadi nga, tan surud ngawe kerahayuan, Dyana nga, kahyune galang apadang, Agama nga, tatujonpekayunane sumeken ring iwang patut mwang mapageh. Yatika krananing sang wruh tan malupa sira ringmaasta lingga, arca lingga, lingga pretima, makadi tawulan, apan ika pinaka saksi nira, rikalaninganemwaken dyana lawan samadi, punika awane

Terjemahan :
berwujud matahari. Abrata artinya sungguh-sungguh memikirkan; atapa artinya agar selaras pikiran lahir dan batin; mayoga artinya yang rukun selaras, dinamakan utama; masamadhi artinya yang sama-sama selamat/sejahtera; dhyana artinya yang terang benderang itulah yang utama; agama artinya pikiran yang sudah tahu akan buruk baik serta ketidakpatutan. Mabrata artinya sungguh-sungguh memikirkan; tapa artinya menyelaraskan pikiran lahir dan batin; yoga artinya keutamaannya sudah sejatinya manunggal; samadhi artinya tidak surut dalam mengusahakan keselamatan; dhyana artinya hatinya terang benderang; agama artinya tujuan pikiran yang bersungguh-sungguh pada salah benar serta teguh pendirian. Itulah sebabnya orang yang paham tidak pernah lupa pada maasta lingga, arca lingga, lingga pratima, seperti halnya raga/tulang (tawulan), karena itulah yang menjadi saksi bagi Beliau ketika mempertemukan dhyana dengan samadhi. Itulah sebabnya


29.a. sang wus meraga wikan tan naenin lali ring measta lingga, arca lingga, lingga pretima,mekadine tawulan sawireh punika sane meanggen saksi, rikalaning matemwang dyana lawan semadi.Maasta lingga nga, tuwi ya wus cestakara, Lingga arca nga, cita murub amadangi, trusing jnana inangnga, tekaning tungtunging angga sarira. Pratima lingga nga, sarwa dewa wus pratista ring sarwa tungtung.Tawulan nga, tulang. Tulang nga, lyangning sarira ametwaken apadang, Sinembahing sanggar nga,manuting sucining sarira nira, Ne mateges maasta lingga wantah cestakara nga, celang ring wangsit. Arcalingga nga, citane hening ngendih galang. cita galang tumus ring hati, ruwuh ring tungtung sarira ragane.Lingga pratima nga, watek dewatane sami sampun kalinggihang ring tungtung pekayunanne, Tawulannga, arto-

Terjemahan :
orang yang sudah bijaksana tidak pernah lupa pada maasta lingga, arca lingga, lingga pratima, terutama tawulan (tulang/raga raga) karena itulah yang dijadikan saksi ketika mempertemukan dhyana dengan samadhi. Maasta lingga artinya sungguh ia sudah berwujud perilaku (cestakara); lingga arca artinya pikiran berkobar menerangi, menembus pengetahuan yang jernih sampai ke ujung tubuh raga. Pratima lingga artinya seluruh dewa sudah berstana di segala ujung; tawulan artinya tulang. Tulang artinya lubang/ruang tubuh raga yang mendatangkan terang benderang. Yang disembah di tempat suci (sanggar) artinya mengikuti kesucian dari tubuh raganya sendiri. Yang berarti maasta lingga adalah cestakara yaitu cermat pada petunjuk; arca lingga artinya pikirannya hening berkobar terang benderang, pikiran terang menembus ke hati, sampai ke ujung tubuh raga diri sendiri; lingga pratima artinya golongan dewa semuanya sudah dilinggihkan di ujung pikiran; tawulan ar-


29.b. snia tulang, Tulang nga, song pekayunane sane ngamedalang kanirmalan, kanirmalan punika sanekasungsung ring sanggar nga, nganutin kasucian deweknia sowang sowang. Kahyangan nga, ikang citaametwaken rasa inak, Meru nga, sauripe, Prasada nga, tyaga nga, langgeng. sembah sinembah nga, matutahalyas asanak makadang mitra. Parid, keparid nga, kasih, kumasih, nga, manut saling sayangang, salingulanin, tegen kategen, nga, saling buatang. Kahyangan nga, kayune sane mawesana ngaledangin, Merunga, sepanjang uripe, Prasada nga, tangar, pageh satuwuk. Sembah kasembah nga, manut sagulukmasemeton, mebraya mwang masawitra, Carik kecarik nga, saling kapitresnanin, saling kesayangangpada lega mapaweweh, tegen kategen nga

Terjemahan :
tinya tulang. Tulang artinya lubang pikiran yang mengeluarkan kesucian nirmala, kesucian itulah yang dipuja di tempat suci (sanggar), mengikuti kesucian diri masing-masing. Kahyangan artinya pikiran yang mendatangkan rasa nyaman; meru artinya sepanjang hidupnya; prasada artinya tulus ikhlas serta langgeng; sembah-menyembah artinya rukun selaras bersaudara, berteman, dan bersahabat. Parid/keparid artinya saling mengasihi, artinya tunduk saling menyayangi, saling melayani; pikul-memikul (tegen kategen) artinya saling membutuhkan. Kahyangan artinya hatinya yang berakibat menyenangkan; meru artinya sepanjang hidupnya; prasada artinya waspada, teguh sepanjang masa; sembah-menyembah artinya mengikuti kerukunan bersaudara, bertetangga, dan berteman; dari satu petak ke petak lain (carik kecarik) artinya saling mengasihi, saling disayangi sama-sama ikhlas saling memberi; pikul-memikul artinya


30.a. saling kabuatang, Mwah sembah nga, enak de nira ametwaken tiga jnana, Sembah nga, kasihkumasih, ikang samangkana kramania, ngaraning wruhi pasang mulihaning sembah, maka tapanahuraning utang ta ring rama rena. mekadi ring hyang prama wisesa, mwang ring dewa dewi, betara betari,ikang samangkana ta ngaraning wruh angadistana aken, hyang ring sanggar mwang ring sarira, malih sanemawastanin sembah nga, yan sampun becik antuk nunggalang jnanane tetiga. Malih sembah pitegesniapanuntun tresna asih. pemargine sapunika, kewastanin sampun uning ring pasuk wetuning sembah, pinakapenawuran utang ring meme bapa, utamania ring sang hyang widi wasa, mwah ring dewa dewi ,betarabetari, sane sapunika mawasta wang sampun wruh nyungsung hyang ring sanggar yata ke ring sarira,matangnian ulahnia sang wruh sira hyang-

Terjemahan :
saling membutuhkan. Serta sembah artinya nyaman caranya mengeluarkan tiga pengetahuan (tiga jnana); sembah artinya saling mengasihi. Yang demikian itu keadaannya, dinamakan tahu akan jalan keluar masuknya sembah, sebagai jalan membayar utangmu kepada orang tua (rama rena), seperti halnya kepada Hyang Prama Wisesa, serta kepada dewa-dewi, batara-batari. Yang demikian itu dinamakan tahu cara menstanakan (angadistana aken) Hyang di tempat suci (sanggar) maupun di dalam tubuh raga. Lagi pula yang dinamakan sembah artinya jika sudah baik dalam menyatukan pengetahuan yang ketiga itu; sembah juga berarti penuntun kasih sayang. Jalannya yang demikian, dinamakan sudah tahu akan keluar masuknya sembah, sebagai pembayar utang kepada ibu bapak, utamanya kepada Sang Hyang Widhi Wasa, serta kepada dewa-dewi, batara-batari; yang demikian dinamakan orang sudah tahu memuja Hyang di tempat suci maupun di dalam tubuh raga. Oleh karena itu, perilaku orang yang paham akan Hyang—


30.b. ring sarira nira dewa juga kasembahan, apan ring swa sarira papupulaning hyang kabeh , wus iraasarira prasada, ri denia ikang sarira malaning sembah, nga, ikang sarira mwah mulih mulaning sembah.sira samangkana kramania ngaraning wus wruh amor ring widi, apan wus anemu mulaning mula,sangkaning paran dadi jatma ika, kawruhakna de wang asewaka dharma, yan sira hyun dyatmika, ikangsahasing mangde salah pasuk wetuning jnana, yatika ulah akna mwang katutur akna, marapwan sidamolih sekayunta, makawinan sang wus pawikan ida hyang wenten ring ragane sane sembahsungsunga, santukan twah ring jroning raga linggih prahyangane sami. wus pageh ida malinggasangkaning raga ngawiwitin ngawetuwang sembah nga, raga sarira malih mebalik budal, ke sariningsembah. sapa sira ugi mrasidayang lumaksa-

Terjemahan :
di dalam tubuh raganya, dewa juga yang disembah, karena di dalam tubuh sendiri merupakan kumpulan dari seluruh Hyang semuanya, setelah ia berwujud tempat suci (prasada). Oleh karena tubuh raga menjadi asal dari sembah, yaitu tubuh raga juga kembali menjadi asal mula dari sembah. Orang yang demikian keadaannya dinamakan sudah tahu cara menyatu dengan Widhi, karena sudah menemui asal dari segala asal, asal-usul mengapa menjelma menjadi manusia; ketahuilah itu oleh orang yang mengamalkan kebajikan (asewaka dharma). Jika Anda ingin mencapai kerohanian (dyatmika), segala hal agar jangan sampai salah dalam keluar masuknya pengetahuan (jnana), itulah yang harus dilaksanakan serta dituturkan, agar berhasil mendapatkan apa yang dicita-citakan. Itulah sebabnya bagi orang yang sudah paham, Beliau Hyang yang ada di dalam raganyalah yang disembah dan dipuja, karena sesungguhnya di dalam raga pulalah tempat berstana seluruh tempat suci semuanya. Sudah teguh Beliau berstana bersumber dari raga mengawali memunculkan sembah, yaitu tubuh raga kembali berbalik pulang ke inti sari dari sembah. Siapa pun yang mampu melaksa-


31.a. na sapunika punika cihnaning sampun uning nyikiang pekayunan ring widi, sawireh sampun nemuring jati mula, sangkaning wiwit kawijilane, pangawite dados manusa, kahuningin antuk sang laksanangkedharman. yening wantah mepekayunan dyatmika, mangdania tan iwang pasuk wetuning pekayunane,punikaka nyandang laksanayang tur pikayunin, mogi sida pinangguh sane katujuang. Mwah nihankatuturakna katattwaning sarwa caru, mwang banten suci, ikang sarira juga mulania kabeh, matangniaikang sarira mulaning mula, utamaning utamanikang bebanten, ikang idep suci apadang hening, yaamertha ngaran, malih puniki katuturan sarwa caru, miwah bebanten suci, sami punika medasar ringragane, awanan ragane puniki wantah dados wiwit, sane pinih mautama pisan, hatu-

Terjemahan :
nakan hal yang demikian, itulah tandanya sudah tahu cara menyatukan pikiran kepada Widhi, karena sudah menemui kebenaran sejati, bersumber dari awal kelahirannya, permulaan menjadi manusia, yang diketahui oleh orang yang mengamalkan kebajikan (kedharman). Jika memang menginginkan pikiran kerohanian (dyatmika), agar tidak salah keluar masuknya pikiran, hal itulah yang patut dilaksanakan serta dipikirkan, semoga dapat tercapai apa yang dituju. Dan inilah dituturkan hakikat dari segala caru serta banten suci, tubuh raga juga yang menjadi asal mulanya semua; oleh karena itu tubuh raga adalah asal dari segala asal, keutamaan dari segala keutamaan sesajen. Pikiran (idep) yang suci terang benderang dan hening, itulah yang dinamakan amerta. Lagi pula ini penuturan segala caru serta banten suci, semua itu berdasar pada raga, karena raga ini sesungguhnya menjadi awal mula yang paling utama sekali, persem-


31.b. rane suci yadian letuh nga, cutet kayune suci galang apadang, punika wantah mraga mertha. Nihankatuturania ikang Panjang Ilang, nga, kakembungan nga, arimbawa, nga, wruhing prayoga, kakecer nga,otot, otot nga, bunbun, tabunan nga, waduk, waduk nga, sucining we hening tasik, tasik nga, weteng,puniki piteges panjang ilang. nga, kakembungan. nga, arimbawa, nga, uning ring tata linggih, kakecernga, uwat, nga, bubunan, nga, pabaan, nga, waduk, nga, sucining toyan segara, segara ngaran waduk.jernang nga jajah, jajah nga wruhing cita wisesa, pirata nga, tulang gending, tulang gending nga, tuwuhenak denia wruh asabda, babyanan nga, tadah alas, nga tuwi ya cita wus apadang . maka sedah nga, dagingpenga-

Terjemahan :
bahannya suci maupun kotor, singkatnya hatinya suci terang benderang, hal itu sesungguhnya berwujud amerta. Inilah penuturannya mengenai Panjang Ilang (sesajen panjang ilang) artinya perut/wadah (kakembungan), artinya perasaan (arimbawa), artinya tahu akan penerapan tata cara; kakecer artinya urat/otot; otot artinya ubun-ubun (bunbun); tabunan artinya perut (waduk); perut artinya sucinya air hening dari laut (tasik), laut artinya perut. Ini arti dari panjang ilang: yaitu wadah/perut; yaitu perasaan; yaitu tahu akan kedudukan tempat; kakecer artinya urat, artinya ubun-ubun, artinya ubun-ubun atas, artinya perut, artinya sucinya air laut, laut artinya perut. Jernang artinya jajah (keliling/kuasai), jajah artinya tahu akan pikiran yang utama; pirata artinya tulang gending, tulang gending artinya sungguh nyaman karena tahu cara berucap; babyanan artinya tadah alas (makanan hutan), artinya sungguh pikiran sudah terang benderang; sebagai sirih (sedah) artinya daging peng-


32.a. pit, pengapit danging nga, Eka sunia, Jener bener, nga, jajah, nga, sampun dalem ring pengrasa.Pirata, nga, tulang gagending, nga, tuhu becik antunia nabuhang rerawosan, Babyahnan nga, tadah alas,nga, jati jati hening nirmala, Masedah nga, daging pengawit, nga, sunia nunggal, nirbana jati.Makakuwung, Uat gegading nga, wruh manemwaken ikang rwa, nga, tiki, ring siwa dwara. Maka dulang,nga, kotamaning angga, nga, sirah. Angkeb nasi nga, peparu, peparu nga, cita manut adung, Makapasepan nga, guru, guru nga, windu, Pras nga, papusuh, nga, wus katemu kabeh, Pisang jati nga,pengantunganing papusuh, Pisang jati nga, panunggalaning cita, Pegantunganing ati nga, angenan, nga,ikang hredaya, hredaya nga, hetising cita, Yeh sujang nga,

Terjemahan :
apit; pengapit daging artinya kesunyian yang tunggal (eka sunia). Kuning benar (jener bener) artinya jajah, artinya sudah mendalam dalam perasaan. Pirata artinya tulang gending, artinya sungguh baik caranya membawakan perkataan; babyahnan artinya tadah alas, artinya sejujur-jujurnya hening nirmala; memakai sirih (masedah) artinya daging pengawit, artinya kesunyian yang manunggal, nirwana sejati. Melengkung bagai pelangi (makakuwung) yaitu urat gegading, artinya tahu cara mempertemukan yang dua, yaitu diletakkan di siwa dwara (ubun-ubun). Memakai talam (maka dulang) artinya keutamaan tubuh raga, yaitu kepala. Penutup nasi (angkeb nasi) artinya paru-paru, paru-paru artinya pikiran yang patut dan selaras; tempat dupa (makapasepan) artinya Guru, Guru artinya windu (nol/pusat); pras artinya jantung (papusuh), artinya sudah bertemu semuanya; pisang sejati (pisang jati) artinya gantungan dari jantung, pisang sejati artinya penyatuan pikiran. Gantungan hati artinya angan-angan, yaitu lubuk hati (hredaya), lubuk hati artinya penyejuk pikiran; air dalam bumbung (yeh sujang) artinya


32.b. ampru, ampru nga, wruh mangawe hetis, nga, luwih. Kakuwung punika uat gegading, nga, sampunwruh nunggalang sane kekalih dados nunggal ring ubun ubun, nga, pabaan. Dulang nga, utamaning raga,nga, sirah, Nasi Angkeb nga, peparu, nga, pekayunane sampun adung, Papusuh nga, sampun katemusami. Pengantungan papusuh nga, pisang jati, nga, panunggalan pakayunan, Pegantungan ati nga,Angenan, nga, punika ulun ati, nga, genah dayuh pekayunane. Yeh sujang nga, ampru, entut, ampru nengawinang waduke dayuh, ngawenang hetis. Jejaringan nga, padang lepas, padang lepas nga, ikang sadaapadang galang, nga, putus. Babwahan nga, ambengan, nga, lalang, lyangning sarwa angga, ika te kabehring sariranta. mulih maring pratyaksa, mapralingga sang hyang Ongkara, ika-

Terjemahan :
empedu (ampru), empedu artinya tahu cara membuat sejuk/damai, yaitu utama. Kakuwung itu adalah urat gegading, artinya sudah tahu cara menyatukan yang berdua menjadi tunggal di ubun-ubun (pabaan). Dulang artinya keutamaan raga yaitu kepala; nasi angkeb artinya paru-paru, artinya pikirannya sudah selaras; jantung (papusuh) artinya sudah bertemu semuanya. Gantungan jantung yaitu pisang sejati, artinya penyatuan pikiran; gantungan hati yaitu angan-angan, yaitu hulu hati, yaitu tempat sejuknya pikiran. Air dalam bumbung artinya empedu, empedu yang menyebabkan perut menjadi damai, menyebabkan sejuk. Jejaringan (lemak jala) artinya padang lepas, padang lepas artinya yang senantiasa terang benderang, artinya putus/bebas. Buah-buahan (babwahan) artinya alang-alang (ambengan/lalang), kegembiraan dari seluruh bagian tubuh raga, itu semuanya ada di dalam tubuh ragamu; kembali kepada kenyataan yang nyata (pratyaksa), berlambang Sang Hyang Ongkara, yang—


33.a. manylehin ring jagat kabeh, apan kaputusania manjing mijil ring wong tumuwuh, mangdadi jatmangaran. yan ya wus wruh samangkana yadyapi ya tan ana beya swarga juga sira tan ana mamanggih papa,mwang sekarepta wenang. Jejaringan nga, padang lepas, nga, sane sampun mraga suci hening, mragaputus. Babwahan nga, ambengan, nga, lalang, nga, ledange ring raga punika sami wenten ring ragasarirane. mulih ring pretiwi lan akasa, mapralingga sang hyang Ongkara , punika sane rumesep ring jagatesami, sawireh marupa pamuput masuk wetu ring sarwa kahuripan, utamania manusa, yening iraga sampunpawikan asapunika yadyapin nenten madruwe beya sida ngamolihang swarga, tan amanguhin papaneraka. turin sida sapakayunan. ITI Tingkahing wang angutang wangke,

Terjemahan :
menyusup di seluruh dunia, karena kebebasannya keluar masuk pada makhluk hidup, hingga dinamakan menjadi manusia. Jika ia sudah paham yang demikian, walaupun ia tidak memiliki biaya/bekal, surga juga yang ia dapati, tidak akan menemui kesengsaraan, dan apa yang diinginkan akan tercapai. Jejaringan artinya padang lepas, yaitu yang sudah berwujud suci hening, berwujud bebas. Buah-buahan artinya alang-alang, yaitu kesenangan di dalam raga; semua itu ada di dalam tubuh raganya. Kembali ke tanah dan langit (pretiwi lan akasa), berlambang Sang Hyang Ongkara, itulah yang meresap di seluruh dunia, karena berupa penutup keluar masuknya segala kehidupan, utamanya manusia. Jika kita sudah paham yang demikian, walaupun tidak memiliki biaya dapat memperoleh surga, tidak menemui kesengsaraan neraka, serta dapat tercapai segala keinginan. INILAH tata cara orang mengupacarai mayat (angutang wangke/ngaben),


33.b. nga, mengaskara, nga, mabresih, nga, suci nirmala hening, sahate kasih kumasih nga, salingsayangang, yuktinia nika ngulah sakeng purwa mareng madya, mwang mareng tungtung, Bhuda nga,Puniki pratingkah yen ngutang layon, nga, kabawos ngaskara, mabresih suci nirmala, madasar antukbhaktine mulus, saling ngalap kapitresnan kang kawyaktyania, ulah laksanane punika sakeng luhurngatengahang, gumanti ngatep ring tanggu, manut ajaran ida sang bhuda. mwah nawa wedana nga,ametwaken ikang cita arimbawa, nga wruha prayoga, mwang ayuning tiga magawe ayuning ati, wyaktiniaikang ulah samangkana, sakeng madya mareng purwa, sakeng tungtung mareng bungkah, siwa nga, Malihsane mawasta nawa wedana, ngamijilang kayun landuh nga, sampun uning ring tata lungguh, semalihasane tatiga sa-

Terjemahan :
yaitu melakukan penyucian jiwa (mengaskara), yaitu membersihkan diri (mabresih), yaitu suci nirmala hening, disertai rasa saling mengasihi, sejatinya hal itu dilaksanakan bersumber dari awal menuju tengah, dan menuju ujung; ajaran Buddha namanya. Ini tatacara jika mengupacarai jenazah (layon), yaitu disebut ngaskara, membersihkan diri suci nirmala, didasari oleh bakti yang mulus, saling mengambil jalinan kasih sayang; kenyataannya, perilaku perbuatan itu dari atas ditengahka n, hingga menyatu di ujung, mengikuti ajaran Ida Sang Buddha. Serta nawa wedana namanya, mengeluarkan perasaan pikiran yang damai, yaitu tahu akan tata cara pelaksanaan, serta kebaikan yang tiga membuat kebaikan di hati; kenyataannya perilaku yang demikian, dari tengah menuju awal, dari ujung menuju pangkal; ajaran Siwa namanya. Serta yang dinamakan nawa wedana, mengeluarkan pikiran yang damai, yaitu sudah tahu akan kedudukan tempat berstana, terlebih lagi yang ketiga sa-


34.a. mpun mangunang dayuh ring kayun, sawyaktine pemargi sane sapunika, sakeng tengahngamunggahang sakeng tungtung ngerereh bungkah ajaran siwa punika, Rwa welas nga, ikang rwa wuskasih kumasih, Mwah Rsi Bojana nga, Masegeh segeh ring watek Rsi, mwang ring sarwa maurip,masegeh matulung urip. Rwa welas nga, sane kekalih sampun anut adung, Mwang Rsi Bojana nga,ngaturang yadnya punia ring watek Rsi, mwang ring sarwa mauripe. Mayadnya ngaran matulung urip,Bhuta Yadnya nga, wruh ring sambadaning sarwa masarira, waspada. Dewa Yadnya nga, utaman ikangsabda magawe inak, duga duga, Aswa meda yadnya, nga, ikang hyuning cita wus manunggal, nga, ikangsamwa magawe ayu. Bhuta yadnya nga, uning ring swaraning sarwa mambekan, paritatas. Dewa yadnyanga, becik bebawosane tur sa-

Terjemahan :
mpun membangun kedamaian di hati; sesungguhnya jalannya yang demikian, dari tengah dinaikkan, dari ujung mencari pangkal, itulah ajaran Siwa tersebut. Dua belas (rwa welas) artinya yang berdua sudah saling mengasihi; serta Resi Bojana artinya menghaturkan persembahan kepada golongan Resi, serta kepada segala yang hidup, menghaturkan persembahan menolong kehidupan. Dua belas artinya yang berdua sudah selaras rukun; serta Resi Bojana artinya menghaturkan korban suci derma (yadnya punia) kepada golongan Resi serta kepada segala yang hidup. Ber-yadnya artinya menolong kehidupan; Bhuta Yadnya artinya tahu akan keadaan segala yang berwujud raga, waspada; Dewa Yadnya artinya keutamaan dari ucapan yang membuat kenyamanan, jujur benar; Aswamedha Yadnya artinya keinginan pikiran sudah manunggal, yaitu senantiasa berbuat kebaikan. Bhuta Yadnya artinya tahu akan suara segala yang bernapas, paham jelas; Dewa Yadnya artinya baik tutur katanya serta se-


34.b. tata mangunang ledang, Aswameda yadnya, nga, cita pekayunane sampun manunggal, nga, satatasane magawe rahayu, Uma nga, ikang cita wus manut ing apadang, nga, utama. Mitra yadnya nga, ikangsabda inak karenge dening mitra, Bukur nga, ikang hyun ring wruhing dadi waspada apadang mwah yatuwi wruhi buana, Uma tegesnia, pekayunane sane manut, saha galang motama punika. Mitra yadnya nga,krenge rawos sane ngledangin sawitra, bukur nga, uning paritatas ring kawijilane, turing paritatas ring tatakramaning jagat. Mwah tuturana ikang Pras, nga, sangkeping bhuana sarira, dadi siwa lingga, Panyenengnga, sangkepin sarwa Rsi mwang sarwa maurip, Pangulap nga, ikang cita angredana sarwa ayu,Pangambeyan, nga, ikang cita maring apadang,

Terjemahan :
nantiasa membangun kegembiraan; Aswamedha Yadnya artinya pikiran kesadarannya sudah manunggal, yaitu senantiasa berbuat keselamatan. Uma artinya pikiran yang sudah selaras dalam keadaan terang, yaitu utama; Mitra Yadnya artinya ucapan yang nyaman didengar oleh sahabat; Bukur artinya keinginan pada pengetahuan kelahiran yang waspada terang serta sungguh tahu akan dunia. Uma artinya pikiran yang patut serta terang utama itu. Mitra Yadnya artinya terdengarnya ucapan yang menyenangkan sahabat; bukur artinya tahu dengan jelas akan kelahirannya serta tahu dengan jelas akan tata krama dunia. Dan dituturkan mengenai Pras, yaitu lengkapnya alam semesta di dalam tubuh raga (bhuana sarira), menjadi Siwa Lingga; Panyeneng (banten panyeneng) artinya melengkapi seluruh Resi dan segala yang hidup; Pangulap (banten pangulapan) artinya pikiran yang memohon segala kebaikan; Pangambeyan (banten pangambeyan) artinya pikiran menuju keadaan terang benderang.


35.a. malih katuturan indik Pras, nga, sangkepin pekayunane ring bhuana alit, nga, raga sarira punika sanedados siwa lingga, Pantyeneng nga, sangkepin para Rsi mwang sarwa mauripe sami, Pangulapan nga, tlebpekayunane ngrestitiyang kerahayuan, Pengambeyan nga, tatujone setata galang apadang, Panyegjeg nga,dhira, nga, wkasning apageh, Jarimpen nga, amrestista hyang wisesa ring hredaya, nga, apadang. Kurenannga, patemwaning sarwa rasa kabeh ring sarira, sahisining bhuana manjinging ring hyang siwa guru daditunggal, Guru nga, ikang apadang manjinging lyang, dadi hening, Panyegjeg nga, pageh, wekasing satya,Jarimpen nga, mresihin hyang wisesa sane wenten ring ragane mangda hening nirmala. Makerenan nga,patemwaning sarwa rasane sami ring sa-

Terjemahan :
Lagi pula penuturan mengenai Pras, artinya lengkapilah pikiranmu di alam semesta kecil (bhuana alit), yaitu tubuh raga itu yang menjadi Siwa Lingga; Panyeneng artinya lengkapilah para Resi dan seluruh yang hidup semuanya; Pangulapan artinya mendalamnya pikiran memohon keselamatan; Pengambeyan artinya tujuannya selalu terang benderang; Panyegjeg (banten panyegjeg) artinya teguh pendirian, yaitu akhir dari keteguhan; Jarimpen (sesajen jerimpen) artinya menstanakan Hyang Wisesa di dalam lubuk hati, yaitu terang benderang; Kurenan artinya pertemuan dari seluruh rasa semuanya di dalam tubuh raga, seisi dunia masuk ke dalam Hyang Siwa Guru menjadi manunggal. Guru artinya yang terang masuk ke dalam lubang/ruang menjadi hening; Panyegjeg artinya teguh, puncaknya kesetiaan; Jarimpen artinya membersihkan Hyang Wisesa yang ada di dalam raganya agar hening nirmala. Berumah tangga (makerenan) artinya pertemuan seluruh rasa semuanya di dalam tu-


35.b. rira sadaginging jagat, ngranjing nring hyang siwa guru dados nunggal, Guru nga, sukane sanemulus, nga, hening nirmala, suci. Canang Genten nga, wruh mengeting sarwa sta mwang sarwa ana,canang burat wangi nga, ikang hyun kasih kumasih ring sarwa bawa ring bhuana, nga, saling sayangang,saling etisin ring sarwa ana, Canang Genten nga, becik elinge ring sarwa maurip, mwang sarwa tumuwuh,Canang burat wangi nga, leket kapitresnane ring sarwa mauripe ring jagate, nga, saling ineman, salingmadayuhin ring sarwa maurip, Canang petik sarii nga, manuta lyah sagawe ayu, anemwaken ikang citaapadang, magawe etis, ngamretani bhuana mwang sarira, Adulang nga, anuting pada alyang, Lungsuran,nga, ikang ayu tiga kwehnia, tang utama ring hredaya, yata nyan langgeng magawe ayu, mwang wu-

Terjemahan :
buh raya seisi dunia, masuk ke dalam Hyang Siwa Guru menjadi satu kesatuan; Guru artinya kebahagiaan yang tulus, yaitu hening nirmala, suci. Canang Genten artinya tahu dan ingat pada seluruh makhluk yang ada; Canang Burat Wangi artinya keinginan untuk saling mengasihi pada seluruh wujud makhluk di dunia, yaitu saling menyayangi, saling menyejukkan pada segala yang ada. Canang Genten artinya baik ingatnya pada segala yang hidup serta segala yang tumbuh; Canang Burat Wangi artinya erat kasih sayangnya pada segala yang hidup di dunia, yaitu saling memberi kenyamanan, saling memberi peneduh pada segala yang hidup; Canang Petik Sari artinya ikutilah kegembiraan bertindak berbuat kebaikan, mempertemukan pikiran yang terang, membuat sejuk, memberikan berkah hidup (ngamretani) bagi dunia dan tubuh raga; Adulang artinya selarasnya dalam kesenangan yang sama; sisa persembahan (lungsuran) artinya kebaikan yang tiga jumlahnya, yang utama di dalam lubuk hati, yang senantiasa langgeng berbuat kebaikan, dan se-


36.a. s inganggo, Canang petik sari, nga, ulenge setata magawe ayu, ngadungang kayune galang angawedayuh, nga, ngamretanin jagat kelawan ragane. Adulang nga, pacekan kayune ledang, Lungsuran, nga,kepatutane sane tatiga sampun manunggal ring ragane, tur sampun mabukti, Mujawali nga, ngalinggihangsangkan paran, nga, sang hyang wisesa ring sarira, nga, jatinia ametwaken kasryan. Tatatban, nga, upeksari kang mapala wruhing ana nora, Mawiwaha nga, matemwang galang hening ring hredaya, Mujawalinga, ngalinggihang sane meraga pangawit, inggih tan lyan ring ida sang hyang widhi wasa, mangdamalingga ring raga sarirane, sujati twah ngawijilang kerahayuan, tataban tegesnia tureksa ring sekancansane mapikenoh, jati uning ring sane mawasta ada twara. Mawiwaha-

Terjemahan :
telah digunakan. Canang Petik Sari artinya fokusnya selalu berbuat kebaikan, menyelaraskan hatinya yang terang membuat kedamaian, yaitu memberikan berkah kehidupan bagi dunia beserta dirinya; Adulang artinya ketetapan hatinya gembira; Lungsuran artinya kebenaran yang tiga sudah menyatu di dalam raganya serta sudah dinikmati; upacara tahunan (mujawali) artinya menstanakan asal-usul kehidupan (sangkan paran), yaitu Sang Hyang Wisesa di dalam tubuh raga, sejatinya mengeluarkan keindahan/keasrian. Sesajen upacara makan (tataban) artinya memeriksa kembali yang membuahkan hasil tahu akan ada dan tiada; pernikahan (mawiwaha) artinya mempertemukan keadaan terang benderang yang hening di dalam lubuk hati. Mujawali artinya menstanakan yang berwujud awal mula, ya tidak lain adalah Ida Sang Hyang Widhi Wasa, agar berstana di dalam tubuh raganya, sejatinya memang mengeluarkan keselamatan; tataban artinya memeriksa pada segala hal yang bermanfaat, sejatinya tahu pada apa yang dinamakan ada dan tidak ada. Mawiwaha


36.b. tegesnia matemwang ledang kayune ring raga, nunggalang lyang ngaran. Widhi widana nga,nunggalang tatujuan suka cita, apan ika kamulan ngarania, sangkaning rare metu nga, sakeng sang hyang%0AOngkara nga, metwaken wong, yan wus tigang wengi nga, ikang tiga wus matut, nga, hyang tri windu,pinatut sira ring dhang saha widhi, sarwa tiga, apan patemwaning tiga lirang wong, Widhi widana nga,nunggalang pikayunane sane becik, santukan sane kawastanin kamulan sakeng irika kawit manusa mijil,nga, mawit sakeng sang hyang Ongkara, punika sane ngametwang manusane, yan sampun tutug tigangwengi punika nyihnayang sane tatiga sampun adung, sane kawastanin Windu Telu wilangania rawuh ringwidhi, punika mawasta sarwa telu, sawireh krananing ana manusane wit patemwaning sang hyang tigasakti, sastrania tri aksara-

Terjemahan :
artinya mempertemukan kesenangan hatinya di dalam raga, menyatukan kegembiraan namanya. Aturan upacara (widhi widana) artinya menyatukan tujuan suka cita, karena itulah asal mula (kamulan) namanya; bersumber dari bayi lahir artinya dari Sang Hyang Ongkara yang melahirkan manusia. Jika sudah genap tiga malam (tigang wengi) artinya yang ketiga sudah patut, yaitu Hyang Tri Windu, diselaraskan Beliau kepada tempat suci beserta Widhi, serba tiga, karena pertemuan tiga unsur manusia. Widhi widana artinya menyatukan pikiran yang baik, karena yang dinamakan asal mula (kamulan) dari sanalah awal manusia lahir, yaitu bermula dari Sang Hyang Ongkara, itulah yang melahirkan manusia. Jika sudah genap tiga malam, hal itu menunjukkan yang ketiga sudah akur/selaras, yang dinamakan Windu Tiga bilangannya sampai pada Widhi, itu dinamakan serba tiga, karena penyebab adanya manusia bersumber dari pertemuan Sang Hyang Tiga Sakti, sastranya Tri Aksara.


37.a. sastra nyane tri aksara, rwa welas wengi nga, sira tiga ayuwa lupa nembah ibu rama, nga, hyang rwakarana, sastrania rwa bhineda, mwang dwa dasa aksara, sampun tutug roras wengi sang tiga sampunanglali nyembah meme bapa, sane mawasta sang hyang rwa karana. sastrania rwa bhineda, mwang aksaranekalih dasa, Widhi purwa , tigang dasa pitung dina, nga, ikang wus matut kasih kumasih ring sira sangrama, wyaktinia patemwaning tiga pitu, nga , ibu rama, sastrania sapta Ongkara, tri aksara, nga, wenangdadi dasa aksara, widhinia wenang tiga, pitu mwang sarwa puluhan, ngawit ngastiti widhi, ri sampuniamayusa tigang dasa pitu dina, sane sampun mawasta uning ring leket kapitresnan rama rena. punikasujatyane patemwan sane tatiga, kelawan pitu, sane mraga ibu bapa, sastrane-

Terjemahan :
Sastranya Tri Aksara. Dua belas malam (rwa welas wengi) artinya kalian yang tiga janganlah lupa menyembah ibu bapak, yaitu Hyang Rwakarana, sastranya Rwa Bhineda serta dua belas aksara (dwa dasa aksara). Sudah genap dua belas malam, sang tiga jangan sampai lupa menyembah ibu bapak, yang dinamakan Sang Hyang Rwa Karana, sastranya Rwa Bhineda serta aksaranya dua puluh. Aturan awal (Widhi purwa), tiga puluh tujuh hari (tigang dasa pitung dina), artinya ia yang sudah selaras saling mengasihi kepada orang tuanya (sang rama), kenyataannya adalah pertemuan antara tiga dan tujuh, yaitu ibu bapak, sastranya Sapta Ongkara, Tri Aksara, dapat menjadi Dasa Aksara (sepuluh aksara), ketetapannya (widhi-nia) boleh serba tiga, tujuh, serta serba puluhan; mulailah memuja Widhi setelah berusia tiga puluh tujuh hari, yang sudah dinamakan tahu akan eratnya kasih sayang orang tua (rama rena). Hal itu sejatinya adalah pertemuan yang tiga dengan yang tujuh, yang berwujud ibu bapak, sastranya:


37.b. Ongkara pitu, tri aksara dados dasa aksara, widhinia dados tatiga, pitu mwang sarwa dasa, mwahsangang dasa dina, nga, tigang bulan, nga, wus tyaga sira katiga pada amatut, alyas nga, kasih kumasihnga, matemahan ya tri kaya parisudha, tri sunia, tri ning windu sira, yan sastrania tri aksara ring jro widhinika sarwa tiga mwang puluhan, mwah sastra ring jaba, tri dasa aksara nga, tiga lawan sapuluh, Malih yansia dasa dina, tigang sasih wastania, sampun tegep sang hyang tiga punika, pada adung silih asih, punikasane dados tri kaya parisudha, sunia tiga, windu tiga taler punika, yening sastrania sane ring jro tri aksarapangincepania sarwa dasan, malih sastrania sane ring sisi, tri dasa aksara, tiga kelawan adasa, nem-

Terjemahan :
Ongkara tujuh, Tri Aksara menjadi Dasa Aksara, ketetapannya menjadi tiga, tujuh, serta serba sepuluh. Dan sembilan puluh hari (sangang dasa dina) yaitu tiga bulan namanya, artinya sudah tulus ikhlas kalian yang ketiga sama-sama selaras rukun, saling mengasihi, berubah menjadi tri kaya parisudha, tri sunia, kalian adalah Windu Tiga; jika sastranya Tri Aksara di dalam, ketetapannya serba tiga serta puluhan, dan sastra di luar adalah tiga puluh aksara (tri dasa aksara) yaitu tiga lawan sepuluh. Lagi pula sembilan puluh hari, tiga bulan namanya, sudah lengkap Sang Hyang Tiga itu, sama-sama akur saling mengasihi, itulah yang menjadi tri kaya parisudha, sunyi tiga (sunia tiga), windu tiga juga itu; jika sastranya yang di dalam adalah Tri Aksara, pemusatannya serba sepuluh, lalu sastranya yang di luar/sisi adalah tiga puluh aksara, tiga dengan sepuluh. Enam


38.a. wulan nga, 180 dina, nga, patut alyah ning sad warga, nga, sad windu, nga, sira mulaning sri mwangmulaning dewa betara, kala, sastrania pada tiga, nga, matemahan wrehastra, nga, 18, matemahan nawaaksara, nga, tiga lawan nem, widhi nira ya mangkana juga manuting sastrania palania natan lupa ringsawayawaning sarwa angga sarira kabeh, yan sira wruh ring ngeton nem bulan pateh ring 180 dinategesnia sad wargane sampun adung, dados windune nenem, irika kawiting kasucian, mwang pengawitdewa , betara, kala, sastrania 6 ping 3 dados 18, wrehastra nga, sastrane 18 malih dados sastra sanga, 3lawan 6, pangincepannia sapunika pateh manut pawilangan jajaran sastra. kagunania mangda tan lali ringpari polahing ragane sami, sapunika yan sampun becik-

Terjemahan :
bulan (nem wulan) yaitu 180 hari, artinya patut diselaraskan dari enam golongan (sad warga), yaitu enam windu (sad windu), Beliau adalah asal mula kemakmuran (sri) serta asal mula dewa, batara, dan kala. Sastranya sama-sama tiga, berubah menjadi aksara Wreastra yaitu 18, berubah menjadi Nawa Aksara (sembilan aksara) yaitu tiga lawan enam. Ketetapan Beliau juga demikian mengikuti sastranya, hasilnya adalah tidak lupa pada seluruh bagian dari seisi tubuh raga semuanya. Jika Anda paham dalam melihat enam bulan sama dengan 180 hari, artinya enam golongan (sad warga) sudah akur selaras, menjadi windu yang enam; di sanalah awal mula kesucian serta permulaan dewa, batara, kala. Sastranya 6 dikali 3 menjadi 18; Wreastra artinya sastranya yang 18 lagi berubah menjadi sastra sanga (sembilan), 3 lawan 6, pemusatannya demikian sama mengikuti bilangan jajaran sastra. Kegunaannya agar tidak lupa pada segala tingkah laku diri sendiri semuanya, demikianlah jika sudah baik


38.b. antuk mangresepin, Bolong karna nga, den mengeting sangkan paran, metu sakeng lyang lawanapadang, ika ngaraning ana kembang karna nga, wus wruh denia amangi ibu rama, Song kupingpitegesnia, elinge ring sangkan dumadi, medal sakeng pekayunane galang apadang, punika awinanwenten sekar ring karna, ciri bhaktine wantah tulus ring rama rena, Mwah ngutang rambut nga, wus wruhamrangi ikang dasendria, nga, maprayoga tan lupa, Mwah aganti waja nga, kawruhakna ikang cita gantigumanti, apan ikang cita predana mulania, ya wisesa magawe ala ayu, wahya byantara nga, rwa . malihngutang bok tegesnia wus bisa mamrangi dase indria nga, tan lali ring pakerti, Malih meganti gigi,maketus nga, sampun uning ngesehin papineh, santukan sane mewasta pengawit-

Terjemahan :
caranya meresapi. Lubang telinga (bolong karna) artinya agar ingat akan asal-usul kehidupan (sangkan paran), keluar dari ruang/lubang yang terang benderang, itulah sebabnya ada bunga di telinga (kembang karna), artinya sudah tahu cara berbakti kepada ibu bapak. Lubang telinga artinya ingat akan asal mula menjelma, keluar dari pikiran yang terang benderang, itulah sebabnya ada bunga di telinga, ciri baktinya sungguh tulus kepada orang tua (rama rena). Serta memotong rambut (ngutang rambut) artinya sudah tahu cara memerangi sepuluh indria (dasendria), yaitu mengamalkan yoga tanpa lupa. Serta berganti gigi (aganti waja) artinya ketahuilah bahwa pikiran itu berganti-ganti, karena pikiranlah kekuatan utama asal mulanya, ia yang berkuasa menciptakan buruk baik lahir dan batin, jumlahnya dua (rwa). Lagi pula memotong rambut artinya sudah bisa memerangi sepuluh indria, yaitu tidak lupa pada perbuatan. Serta berganti gigi, tanggal giginya (maketus) artinya sudah tahu cara mengubah pikiran, karena yang dinamakan permulaan


39.a. wantah sakeng cita manah, cita manahe twah mawisesa ngawe ala ayu, sekala niskala kekalih, mwahyan ya sampun mayusa 15 tahun wruha wastra kampuh, nganggo senjata ngaran, yan stri wus tutug tahunika, wruh ya amuja hyang tri bhuana nga, sang hyang surya nga, yan stri wruh pwa ya amuja sang hyangcandra nga, ika krananikang istri tiniban dening ulanan, mwah wruh amuja tri nadi, ika krananiaingaranan candra. ika ta krananing wang mawiwaha, ayua tanpa saksi, apan pawiwahaning surya candranga, masaksi surya candra ring rat kabeh, makadi hyang ardhanareswari, saha widhinira sarwa rwa,sastrania juga rwa,metu ping tiga matemahan sadgama, malih an sampun matuwuh 15 tiban uningmeqastra kampuh nganggen sar-

Terjemahan :
hanyalah dari pikiran hati (cita manah), pikiran hatilah yang sesungguhnya berkuasa membuat buruk baik, lahir dan batin keduanya. Dan jika ia sudah berusia 15 tahun, tahu cara berpakaian kain (wastra kampuh), dinamakan memakai senjata; jika perempuan sudah genap umurnya itu, tahu ia cara memuja Hyang Tri Bhuana yaitu Sang Hyang Surya; jika perempuan tahu pula ia memuja Sang Hyang Candra (rembulan), itulah sebabnya perempuan tertimpa siklus bulanan (menstruasi), serta tahu memuja Tri Nadi, itulah sebabnya dinamakan candra. Itulah sebabnya orang menikah (mawiwaha) janganlah tanpa saksi, karena pernikahan matahari bulan (surya candra) namanya, disaksikan oleh matahari dan bulan di seluruh dunia, seperti halnya Hyang Ardhanareswari, beserta ketetapannya serba dua, sastranya juga dua, keluar sebanyak tiga kali berubah menjadi sadgama. Lagi pula jika sudah berusia 15 tahun, tahu cara berpakaian rapi, memakai se-


39.b. wa sanjata, yaning istri sampun nutug klih, uning ngrastitiyang jagat tiga, makadinia sang hyangsurya, yaning istri sampun uning mamuja sang hyang ulan, punika awanane anake istri kena watesbulanan pengrajania, sebel diraga ngaran, malih mamuja sang hyang tri nadi krana anake luh kabawospawakan bulan, makawinan rikalaning mawiwaha masakapan ngaran, sampunang tanpa saksi, apanpatemwan surya candra arane, surya ulan dados saksin jagate sami, mraga sang hyang ardha nareswari,pangincepe sarwa kekalih, sastrania rwa bhineda nikel ping tiga, dadi metu rasane demen, mwah nihankramaning wang anembah Dalem Pasir Ukir, mwang kahyangan kemulan, ukir, nga , ikang rasa ayulaksana akna, pasir nga, weteng, dalem nga, mbah ikang lyang-

Terjemahan :
gala senjata; jika perempuan sudah menginjak dewasa (nutug klih), tahu cara mendoakan keselamatan tiga dunia, utamanya Sang Hyang Surya; jika perempuan sudah tahu cara memuja Sang Hyang Bulan, itulah sebabnya anak perempuan terkena batas bulanan haidnya, kotor di dalam diri (sebel diraga) namanya, lagi pula memuja Sang Hyang Tri Nadi, sebabnya anak perempuan disebut perwujudan bulan. Itulah mengapa ketika menikah, masakapan namanya, jangan sampai tanpa saksi, karena pertemuan matahari bulan namanya, matahari bulan menjadi saksi dunia semua, berwujud Sang Hyang Ardhanareswari; pemusatannya serba dua, sastranya Rwa Bhineda dilipatgandakan tiga kali, menjadi keluar rasa suka. Dan inilah tata cara orang menyembah di Dalem Pasir Ukir, serta kahyangan kemulan; ukir (gunung) artinya rasa kebaikan laksanakanlah; pasir (laut) artinya perut; dalem artinya aliran lubang/ruang—


40.a. kahyangan, nga, apadang, kembulan, nga, ya sangkan paran, sarwa taru nga, ikang cita, trena nga,apadang, Lata nga, wunwunan, garu nga, wruhing kayun, Cendana nga, atemu ayu, katimun nga, hikanghredaya, Malih tingkah anake mebhakti ring Dalem Pasir Ukir, yan ya ring kahyangan, kambulan, ukir,nga, pengrasane rahayu sampun kalaksanen, pasir nga, waduk, Dalem nga, song bolong, kahyangan nga,hening nirmala, mbulan nga, kawitan, sarwa taru nga, krimikan pekayunan, trena nga, galang apadang,Lata nga, urat, Guru nga, pekayunane limbak, cendana nga, patemwaning kepatutan, ketimun nga,hredaya hulu karsa. Garu nga, hyang Brahma, katimun nga, hyang wisnu, cendana nga, hyang Iswara,duk

Terjemahan :
kahyangan artinya terang benderang; kemulan artinya asal-usul kehidupan (sangkan paran); segala pohon (sarwa taru) artinya pikiran; rumput (trena) artinya terang; tumbuhan merambat (lata) artinya ubun-ubun; gaharu (garu) artinya tahu akan pikiran; cendana artinya bertemu kebaikan; mentimun (katimun) artinya lubuk hati. Lagi pula perilaku orang berbakti di Dalem Pasir Ukir, jika di kahyangan kemulan; ukir artinya perasaannya selamat/baik sudah dilaksanakan; pasir artinya perut; dalem artinya lubang yang berlubang; kahyangan artinya hening nirmala; kemulan artinya asal mula/kawitan; segala pohon artinya getaran pikiran; rumput artinya terang benderang; tumbuhan merambat artinya urat; Guru artinya pikirannya meluas; cendana artinya pertemuan kebenaran; mentimun artinya lubuk hati hulu keinginan. Gaharu (garu) lambang Hyang Brahma, mentimun lambang Hyang Wisnu, cendana lambang Hyang Iswara; ijuk (duk)


40.b. ngatawi windu, nga, kala, nga, wisnu, iswara, garu nga, maja gahu, tegesnia brahma, katimun, nga, sanghyang wisnu, kayu cendana hyang iswara, Duk nga, windu, nga, dina, nga, wisnu iswara, mwah penjornga, kawruhakna sangkeping hyang sapta Rsi, ring tri bhuana nga, patemwaning tiga lawan pitu nga, 3, 7nunggal, nga, teja, nga, ciri, apan ana ametu swabhawaning wang wruhing Ibu rama, ring sarira, ikangwali nemu mulaning mula, nga, ika kranane sira amuja wali, kang katuturana sira hyang Ibu rama, Malihpiteges penjor, pesamuhan watek sapta rsi, marepe ring jagat tiga, tegesnia patemwaning tiga lawan pitunga, 3 lawan 7 dados nunggal, maarti teja, ciri, sawireh punika ngawinang anake pawikan ringkawibawan, uning-

Terjemahan :
berarti windu, yaitu Kala, yaitu Wisnu, Iswara; gaharu yaitu kayu gaharu artinya Brahma; mentimun yaitu Sang Hyang Wisnu; kayu cendana lambang Hyang Iswara; ijuk (duk) artinya windu, artinya hari, lambang Wisnu Iswara. Serta penjor artinya ketahuilah lengkapnya dewa Sapta Resi di Tri Bhuana, artinya pertemuan antara tiga dengan tujuh, yaitu 3 dan 7 menyatu, artinya cahaya (teja), artinya pertanda (ciri); karena ada keluar sifat dasar manusia yang tahu akan Ibu Bapak di dalam tubuh raga, siklus tahunan (wali) menemui asal dari segala asal, itulah sebabnya Anda melaksanakan upacara pujawali, yang dituturkan adalah Hyang Ibu Bapak. Lagi pula arti dari penjor adalah tempat berkumpulnya golongan Sapta Resi menghadapi tiga dunia, artinya pertemuan antara tiga dengan tujuh, yaitu 3 dengan 7 menjadi tunggal, berarti cahaya, pertanda, karena hal itulah yang menyebabkan orang paham akan kewibawaan, tahu cara—


41.a. ngalinggihang Ibu Bapa ring sarira, nika maweh iti krana sida memangguh ring sane jati mula, witsakeng rika ngawijilang puja wali, katurin ida betara hyang kawitan. Puyung nga, catra, catra nga,wetuning sarwa tiga ring tri bhuana, Puyung mearti catra, catra mateges wijiling sarwa tiga, ring jagate,wijilin isin gumi, mwah ketattwaning sakwehing meru, ya katuturana mne, apan ring sarirania sang wruhyata unggwaniya asenetan, ridenyan meru prasada swarga nira para hyang hyang, para watek dewatabetara betari ring buanan, mwang sarira, malih katuturan saka luiring meru, mangkin kapidartayang,santukan wantah ring jroning pekayunan sang mraga pradnyan genahnia malinggih, santukan merunepunika wantah linggih utama, watek para hyange, dewata mwang betara ba-

Terjemahan :
menstanakan Ibu Bapak di dalam tubuh raga, hal itu memberikan jalan sehingga dapat menemui apa yang sejatinya asal mula, bersumber dari sanalah memunculkan upacara pujawali, dipersembahkan kepada Ida Batara Hyang Leluhur (kawitan). Kosong (puyung) artinya payung agung (catra), catra artinya keluarnya serba tiga di Tri Bhuana. Kosong berarti catra, catra berarti keluarnya serba tiga di dunia, keluarnya isi bumi, serta hakikat (tattwa) dari seluruh bangunan meru, akan dituturkan sekarang, karena di dalam tubuh raga orang yang paham di sanalah tempat Beliau berstana; karena bangunan meru prasada adalah surganya para leluhur (para hyang-hyang), seluruh golongan dewata, batara-batari di alam semesta maupun di dalam tubuh raga. Lagi pula penuturan mengenai segala jenis bangunan meru, sekarang dijelaskan karena sesungguhnya di dalam pikiran orang yang bijaksana tempatnya berstana, karena bangunan meru itu sesungguhnya adalah tempat berstana yang utama bagi golongan para Hyang, dewata, serta batara-ba-


41.b. tari, sane malingga ring buana agung mwang sarira raga, Meru nga, wruhing cita mulaning urip,Prasada nga, wruhing idep mulaning pati, mwah yan meru tumpang tiga nga, swarga nira sang hyang trikarana, nga, yan ring sarira mwang bhuana sira ddadi tri premana, makadi sakwehing sarwa tiga, merunga, uning ngrasayang sangkaning paraning dumadi, Prasada nga, uninge ring indik, uripe wantahnyantosang seda, malih yaning meru tumpang tiga punika linggih sang hyang jagat karana, yan ring buanamwang sarira ida sane dados tri premana, sastrania sarwa tiga, mekadi sekancaning sarwa tiga. Yan yameru tumpang 5 swarganira sang hyang panca dewata, mwang sakwehing sarwa manca, kabehnia. yansastrania panca aksara, mwang panca brahma, yan ring bhuana panca maha bhuta-

Terjemahan :
tari, yang berstana di alam semesta besar (bhuana agung) dan tubuh raga. Meru artinya mengetahui pikiran asal mula kehidupan; prasada artinya mengetahui pikiran awal mula kematian. Dan jika meru bertumpang tiga, artinya surganya Sang Hyang Tri Karana, jika di dalam tubuh raga dan alam semesta Beliau menjadi Tri Pramana, seperti halnya segala yang serba tiga. Meru artinya tahu merasakan asal-usul ke mana akhir penjelmaan; prasada artinya tahu pada perihal bahwa kehidupan sesungguhnya hanyalah menanti kematian. Lagi pula jika meru bertumpang tiga itu adalah tempat berstana Sang Hyang Jagat Karana, jika di dunia dan dalam tubuh raga Beliau yang menjadi Tri Pramana, sastranya serba tiga, seperti halnya segala bentuk yang serba tiga. Jika bangunan meru bertumpang lima, adalah surganya Sang Hyang Panca Dewata serta seluruh yang serba lima semuanya; jika sastranya Panca Aksara serta Panca Brahma, jika di alam semesta berwujud Panca Maha Bhuta.


42.a. yan meru tumpang 5 linggih ida sang hyang panca dewata, mwang sakaluiring soroh lima sami,sastrania panca aksara mwang panca brahma, yan ring jagate meraga panca maha bhuta, mwah yan merutumpang 7, swarganira sang hyang sapta rsi, mekadi sakwehing sarwa sapta ring buanan, ardah, urdahring pasir ukir, kabeh sira pratistangkana, yan sastranira sapta Ongkara, mwang genta pinara pitu, Malihmeru tumpang 7 linggih sang hyang sapta rsi, mwah sakaluiring marupa sarwa pitu ring jagate, sor luhurring segara gunung, samian punika ida sane ngaresikin, sastrania sapta Ongkara, mwang gentanmapalihpitu. Yan meru tumpang 9 swarganira sang hyang nawa dewata, mwang hyang nawa sanga, mekadisakwehing apupul nirangkana, yan sastrania sastra sanga, nga, mwang nawa astra dewata, yening merutumpang 9

Terjemahan :
Jika meru bertumpang lima, adalah tempat berstana Ida Sang Hyang Panca Dewata serta segala jenis golongan lima semua, sastranya Panca Aksara dan Panca Brahma, jika di dunia berwujud Panca Maha Bhuta. Dan jika meru bertumpang tujuh, adalah surganya Sang Hyang Sapta Resi, seperti halnya seluruh yang serba tujuh di alam semesta, bawah dan atas di laut dan gunung (pasir ukir), semuanya dastanakan di sana; jika sastra Beliau Sapta Ongkara serta genta yang dibagi tujuh (genta pinara pitu). Lagi pula meru bertumpang tujuh adalah tempat berstana Sang Hyang Sapta Resi serta segala yang berwujud serba tujuh di dunia, bawah atas dari lautan gunung, semuanya itulah yang Beliau bersihkan, sastranya Sapta Ongkara serta genta yang bersusun tujuh. Jika meru bertumpang sembilan, adalah surganya Sang Hyang Nawa Dewata serta Hyang Nawa Sanga, seperti halnya segala yang berkumpul di sana; jika sastranya Sastra Sanga (sembilan sastra) serta Nawa Astra Dewata. Jika meru bertumpang sembilan,


42.b. linggih ida hyang nawa dewata, mwang hyang nawa sanga, makadi sekancan sane wenangmalinggih hirika sastrania sastra sanga, lan nawa astra, Yening meru tumpang 11 swarganira sang hyangeka dasa ludra, makadi sakwehing hyang sawelas, mwang rwa, sastrania sang hyang eka dasa aksara nga,mwang rwa bhineda, ngan angeka sunia ring sarira, yening meru tumpang 11 linggih ida sang hyang Ekadasa ludra, mwah sekancaning mraga solas, mwang mraga 2, sastra nyane 11 mwang rwa bhineda, punikasane mangreka kasunian kayun ring sarira, Meru tumpang 21 swarganira hyang tri murti, tri sunia, trikarana, nga, sang hyang nada, windu, ardha candra, nga, matemahan sastra 3 dadi tunggal, kaye ikirajahnia, (Ongkara adu muka), matemahan Ongkara pada angadeg mwang windu tunggal nga, Ong-

Terjemahan :
tempat berstana Ida Hyang Nawa Dewata serta Hyang Nawa Sanga, seperti halnya segala yang patut berstana di sana, sastranya Sastra Sanga dan Nawa Astra. Apabila meru bertumpang sebelas, adalah surganya Sang Hyang Eka Dasa Rudra, seperti halnya seluruh Hyang yang sebelas, serta dua, sastranya Sang Hyang Eka Dasa Aksara (sebelas aksara) serta Rwa Bhineda, yang merekatkan kesunyian tunggal di dalam tubuh raga. Apabila meru bertumpang sebelas adalah tempat berstana Ida Sang Hyang Eka Dasa Rudra serta segala yang berwujud sebelas (solas) dan berwujud dua, sastranya ada 11 dan Rwa Bhineda, itulah yang menggambar kesunyian pikiran di dalam tubuh raga. Meru bertumpang dua puluh satu (tumpang 21) adalah surganya Hyang Tri Murti, Tri Sunia, Tri Karana, yaitu Sang Hyang Nadha, Windu, Ardha Candra, yang berubah menjadi sastra 3 yang menyatu, seperti ini rajahannya: (Ongkara berhadapan muka), berubah menjadi Ongkara yang berdiri serta windu yang tunggal yaitu Ong-


43.a. Ong ika yan ya nemu ping pitu, matemahan 21, wyaktinia ikang meru prasada nga, tyaga siraangulah aken dharma, ikang matuti rasaning sastra, rikalaning urip langgeng, ayua ta tan prayatna, ringdharmaning dadi. Meru tumpang 21 linggih hyang tri murti, tri karana, tri sunia, meraga sang hyang nada,windu, ardha candra, punika dados sastra 3, raris nunggal puniki rajahnia, (ongkara adu muka), dadosongkara ngadeg, kekalih dados windu asiki, sapuniki rajah ipun (Ongkara), Ong yaning tri murtine punikinemu ping 7, lanturnia dados 21, nga, salikur tumpang, maka sujati twah merune mapiteges prasada, nga,genah linggih, yaning sampun molihang linggih pagehang pisan ngulatiang dharma, anutang ringsasuduk, sastrane, mungpung urip kadi mangkin sampunang-

Terjemahan :
Ong itu jika ia bertemu sebanyak tujuh kali, menghasilkan 21. Kenyataannya bangunan meru prasada itu artinya tulus ikhlas Anda mengamalkan kebajikan (dharma), yang menyelaraskan esensi dari sastra, ketika kehidupan kekal, janganlah sampai tidak waspada pada kewajiban dalam hidup (dharmaning dadi). Meru bertumpang 21 adalah tempat berstana Hyang Tri Murti, Tri Karana, Tri Sunia, berwujud Sang Hyang Nadha, Windu, Ardha Candra, hal itu menjadi sastra 3 kemudian menyatu, ini rajahannya: (Ongkara berhadapan muka), menjadi Ongkara berdiri, keduanya menjadi windu satu, seperti ini rajahnya: (Ongkara). Ong jika Tri Murti ini bertemu sebanyak 7 kali, kelanjutannya menjadi 21, yaitu dua puluh satu tumpang; sejujurnya memang bangunan meru itu berarti prasada, yaitu tempat berstana. Jika sudah mendapatkan tempat berstana, teguhkanlah sekali dalam mencari kebajikan (dharma), selaraskanlah pada petunjuk sastranya, mumpung masih hidup seperti sekarang jangan sampai—


43.b. tan kapirungu ring dharmaning urip, Mwah pratekaning wangke, tri datu nga, patemwaninghyangning tiga, panca rengga mwang panca datu, nga, patemwaning panca, sakwehning panca ikadinemwaken ring panca patrang, nga, wus pada matuta lyas, amadangi, sukat nga, tuwi ya utama rasa,malih pratekaning wangke, mwasta tri datu, patunggalan sang hyang tiga, panca rengga, panca datuwantah punika patemwaning hyang manca, sakaluiring sane meraga lalima kalinggihang irika, Patrangartosnia, kasucian sami pada adung. Sukat tegesnia, kautaman pekayunan, Kajang nga, ikang wruh ringpanunggalaning rasa padma, nga, tang hredaya, sastrania pada kaya dasa aksara, ika ta lukunen ngaran,ringkes akna ring wangke, yatika krananing nwang angringkes wangke, wyaktinia ayua

Terjemahan :
tidak dipedulikan kewajiban dalam hidup (dharmaning urip). Serta perlengkapan jenazah (pratekaning wangke): benang tiga warna (tri datu) artinya pertemuan dari dewa yang tiga; lima warna (panca rengga) serta lima unsur logam (panca datu) artinya pertemuan yang lima; seluruh yang serba lima dipertemukan pada kain rajahan lima (panca patrang), artinya sudah sama-sama akur selaras menerangi. Ukuran (sukat) artinya sungguh ia adalah rasa yang utama. Mengenai perlengkapan jenazah, yang dinamakan tri datu adalah penyatuan Sang Hyang Tiga; panca rengga dan panca datu tidak lain adalah pertemuan dari Hyang yang lima, segala yang berwujud lima dilinggihkan di sana. Patrang artinya kesucian semuanya sama-sama akur. Sukat artinya keutamaan pikiran; kain penutup jenazah (kajang) artinya yang tahu akan penyatuan rasa teratai (padma), yaitu lubuk hati, sastranya sama seperti Dasa Aksara (sepuluh aksara), itulah yang diringkas namanya, ringkaslah pada jenazah, itulah sebabnya orang meringkas jenazah (angringkes wangke), kenyataannya janganlah


44.a. kita tan wruh angringkes ikang dasa aksara, nga, ika krananing sira angasti ongkara, nga, apanlas takwehing gurunta, nga, maka gagutuk, nga, kajang, maartos uning nunggalang sastrane akutus, sanemawasta kembang ulun hati, naler kebawos sekar tunjung, Siwa dwara, sastrania pateh kadi dasa aksara,punika lukunen, ampinang, ringkesang ring wangke, punika awinan angringkes wangke, sujatin nyanesampunang ten uning ngringkes ngampinang dasa aksara, punika kranane ngastiyang ongkara, sawirehakutus akehnia sane mwasta guru mraga gagutuk, wastania. Guru ikang maweh asta kosala ri sira dukemaurip, tinalenin sutra rendah ngaran, sinahayaning tri murti, nga, utama ingiseni kembang, nga, wruhwaspada, gurune ngicen pangawruh duke nguni, maka panyambung benang sutra utama ngarania,maprakanti ring tri murti, –

Terjemahan :
Anda tidak tahu cara meringkas Dasa Aksara tersebut, itulah sebabnya Anda memuja Ongkara, karena melebur seluruh gurumu yang menjadi bantal kepala (gagutuk), yaitu kajang, berarti tahu cara menyatukan sastra yang delapan, yang dinamakan bunga hulu hati (kembang ulun hati), juga disebut bunga teratai (sekar tunjung). Ubun-ubun (siwa dwara), sastranya sama seperti Dasa Aksara, itulah yang diringkas, sertakanlah, ringkaslah pada jenazah; itulah sebabnya meringkas jenazah, sejatinya jangan sampai tidak tahu meringkas menyertakan Dasa Aksara, itulah sebabnya memuja Ongkara, karena delapan jumlahnya yang dinamakan guru berwujud bantal kepala namanya. Guru yang memberikan ilmu bangunan/ruang (asta kosala) kepadamu saat masih hidup, diikat dengan benang sutra indah namanya, dibantu oleh Tri Murti, yaitu utama diisi dengan bunga, artinya tahu dan waspada; gurunya memberikan pengetahuan di masa lalu, sebagai penyambung benang sutra yang utama namanya, bekerja sama dengan Tri Murti,


44.b. dahat utama luwih, inyasan antuk sekar, punika maka pralambang kawikanane tumus. Pengawak,nga, anunggal aken hyun,nga, mamurtiyang, nga, cita apadang.wyaktinia angeseng wangke, angesengdasa aksara, Pangawak, gagutuk , panunggalan kayun, tegesnia nyikiang idep, idepe nirmala suci, wyaktine ngeseng wangke ika wantah ngeseng dasa aksara, ring patulangan,nga, dening patemoning lyangningcita, ikang apadang murub, sada kala, malih patulangan tegesnia, patemwaning ncita kayune sane galangapadang setata ngendih murub mangdilah. Mwah we tabah,nga, tuhu wani, tuwi ya liyang lawan apadang.Panembak nga, petomoning lawat lawan patitis, panembak nga, patomoning lawat ring sane acepang ,Toyo Tabah nga, jati purun mapakerti masrana manah nir-

Terjemahan :
sangat utama dan mulia, dihiasi dengan bunga, hal itu sebagai lambang pengetahuannya yang tembus mendalam. Badan perwujudan (pengawak), artinya menyatukan pikiran/keinginan, yaitu mewujudkan, yaitu pikiran yang terang. Kenyataannya membakar jenazah (angeseng wangke) adalah membakar Dasa Aksara. Pangawak, bantal kepala (gagutuk), penyatuan pikiran, artinya menyatukan pikiran, pikirannya suci nirmala; kenyataannya membakar jenazah itu tidak lain adalah membakar Dasa Aksara; pada tempat tulang (patulangan), artinya oleh karena pertemuan lubang pikiran, yang terang berkobar senantiasa. Kemudian tempat tulang artinya pertemuan dari pikiran hatinya yang terang benderang selalu menyala berkobar berkilauan. Serta air tawar (we tabah) artinya sungguh berani, yaitu gembira serta terang benderang. Sasaran (panembak) artinya pertemuan antara bayangan dengan tujuan; sasaran artinya pertemuan bayangan pada apa yang dicita-citakan; Air Tawar (toyo tabah) artinya sejatinya berani bertindak menggunakan pikiran yang nir-


45.a. mala suci. Tirtha pabresihan nga, tuhu ya wus asih kumasih, Tirtha pemanahan nga, tuhu ya nekenghati, tirtha pabresihan nga, cita kayun kasih kumasih, Pamanhan nga, twah sangkaning nekeng kahyun,Tirtha Pangentas nga, tuhu yukti tulung tinulung, mangasraya pinasrayan, tuwya enak denira maprayoga,Tirtha Pangentas nga, nekeng hati tulung katulungan, nunas yadyan katunasin, sangkaning pagehmapakerti, Angeseng sawa nga, amunahang tresnane ning cita apadang, anganyut wangke kingaran,amunah tresna dening hetising hredaya malilang, sarwa kembang wawangi, nga, sarwa apadangngaraning sembah,nga, amertani, Ngeseng Wangke tegesnia nyapsapang tresna antuk pekayunane galangnirmala, nganyut wangke nga, munahang kayune tresna antuk citane landu-

Terjemahan :
mala suci. Air suci pembersih (tirtha pabresihan) artinya sungguh ia sudah saling mengasihi; air suci pemanah (tirtha pemanahan) artinya sungguh ia sampai ke hati; air suci pembersih artinya pikiran hati saling mengasihi; pemanahan artinya sungguh bersumber dari sampainya pikiran hati. Air suci pembuka jalan (tirtha pangentas) artinya sungguh nyata tolong-menolong, saling berlindung dan melindungi, sungguh nyaman caranya mengamalkan yoga. Tirtha pangentas artinya sampai ke hati saling menolong, memohon maupun dimohonkan karena teguh dalam bertindak. Membakar jenazah (angeseng sawa) artinya memusnahkan keterikatan nafsu (tresna) dari pikiran yang terang; menghanyutkan abu jenazah (anganyut wangke) namanya, memusnahkan keterikatan nafsu oleh sejuknya lubuk hati yang bersih; segala bunga wewangian artinya seluruh keadaan terang benderang namanya sembah, yaitu memberi berkah kehidupan (amertani). Membakar jenazah artinya menghapus keterikatan nafsu menggunakan pikirannya yang terang nirmala; menghanyutkan abu jenazah artinya memusnahkan hatinya yang terikat nafsu menggunakan pikirannya yang da-


45.b. h dayuh, sarwa sekar merik, cirining kayune galang anggen dasar ngebhakti, punika maka aturanamertha, Paripih nga, ikang amata anut sangkaning amertha, Mas nga, wruh, Pakelem nga, patemwaningrasa utama, Mirah nga, amadangi, Walantaga nga, wana, nga, padanging hredaya, payuk nga, kanta, kantanga, sirah, gong, so, nga, ibu rama, Angklung nga, ana nora, Gender nga, renya rwang puluh nga,sahatang ikang sasing mangde waspada denta wruh ring tingkas, kramaning angeka sunia. Tetabuhan nga,sasolah bawanira wahya byantara, nga, Gambang, nga,wruhing sunia, suwung ,sepi, kewala henenghening juga, Baleganjur nga, ikang mesuwang tuwi ring ayu, matabuh nga, solah bawa nira, Paripih nga,asing urip buat amertha. Mas, kawruhan, Pakelem nga, patemwaning rasa-

Terjemahan :
mai sejuk; segala bunga harum adalah ciri dari hatinya yang terang digunakan sebagai dasar berbakti, hal itu sebagai persembahan amerta. Lembaran logam mulia (paripih) artinya segala yang hidup patuh bersumber dari amerta; emas (mas) artinya pengetahuan; upacara menenggelamkan sesajen (pakelem) artinya pertemuan rasa yang utama; permata merah (mirah) artinya menerangi; kain putih pelindung (walantaga) artinya hutan, yaitu terangnya lubuk hati; periuk (payuk) artinya leher (kanta), leher artinya kepala; gong, cengceng (so) artinya ibu bapak; angklung artinya ada dan tiada; gender artinya suaranya dua puluh, kuasai usahanya apa pun itu agar Anda waspada tahu pada susunan tata krama menegakkan kesunyian tunggal (angeka sunia). Gamelan (tetabuhan) artinya segala tingkah laku perbuatan lahir dan batin; gambang artinya tahu akan esensi kesunyian, kekosongan, kesepian, melulu tenang dan hening saja; baleganjur artinya yang mengeluarkan suara menuju kebaikan; menabuh musik artinya tingkah laku perbuatannya. Paripih artinya setiap yang hidup membutuhkan amerta; emas artinya pengetahuan; pakelem artinya pertemuan rasa—


46.a. ne pinih mautama, Mirah nga, nyinarin, Welantaga nga, alas, alas sapunika sekadi entikan padangring alase, entikan krimikan pinehe, payuk nga, kanta, kanta nga, sirah, gangsa nga, meme bapa, angklungnga, ada twara, gender sane madon dwang dasa nga, saratang ring utsaha, sakaluiring sane ngawetuangbecik, mangda sida uning ngringkes pekayunan mangeka sunia, Tetabuhan nga, solah parilaksananesekala niskala, Gambang nga, uninge ring daging suwung sepi, wantah hening nirmala. Baleganjur nga,pangulati rahayune wantah sujati, Matabuh nga, solah laksanania. Mwah tingkahing wang matebasan,rikalaning urip, juga wenang tebusin apan rikaling urip juga sira hautang piutang ring rama rena, mwahring sanank sahanania kabeh, ring madya pa-

Terjemahan :
yang paling utama; permata merah artinya menyinari; welantaga artinya hutan, hutan itu seperti tumbuhnya rumput di hutan, tumbuhnya getaran pikiran; periuk artinya leher, leher artinya kepala; daun gamelan gangsa artinya ibu bapak; angklung artinya ada dan tidak ada; gender yang berdaun dua puluh artinya kuasailah dalam usaha, segala sesuatu yang mendatangkan kebaikan, agar dapat tahu cara meringkas pikiran menegakkan kesunyian tunggal (mangeka sunia). Gamelan artinya tingkah laku perilaku lahir dan batin; gambang artinya tahu akan isi kesunyian kesepian, hanyalah hening nirmala; baleganjur artinya pencarian keselamatan yang sesungguhnya nyata; menabuh musik artinya perilaku perbuatannya. Dan tata cara orang melakukan upacara penebusan (matebasan), ketika masih hidup juga wajib ditebus, karena ketika hidup juga Anda berutang piutang kepada orang tua, serta kepada saudara sekalian semuanya di dunia—


46.b. da lawan tekaning pralaya, tlas pautanganta ring rama rena, makadi ring sanak ta ring bhuana kabehyatika kranania sang wruh rikalaning urip, hutangnia ri sanak sahania, mwang ring rama rena, apan ringtekaning pati nira, mahuwusan sira hautang pyutang ring buanan, mwang sarira, malih puniki tingkahnaur patebasan, ring kantune nyeneng, wantah patut tawurin, mwah ring sametone sami ring madya padalan ring tekaning seda, mangda bersih kedas piutange ring meme bapa, mekadi ring para sameton ringjagate sami, punika awinane sang meraga wikan rikalaning kantun nyeneng wantah nawur utangnia ringpara sameton sami, yadyan ring yayah rena, riyantukan yening sampun matine teka wusan sampun utangpiutange ring manusa pada mwang ring raga sarirane, ku-

Terjemahan :
ini sampai datangnya kematian (pralaya), habislah utangmu kepada orang tua, seperti halnya kepada saudaramu di dunia semuanya. Itulah sebabnya orang yang paham ketika masih hidup, membayar utangnya kepada seluruh saudaranya serta kepada orang tua, karena pada saat datang kematiannya, berakhirlah ia berutang piutang di alam semesta dan pada tubuh raga. Dan inilah tata cara membayar tebusan (naur patebasan), sewaktu masih hidup sesungguhnya patut dibayar, serta kepada saudaranya semua di dunia ini sampai pada datangnya kematian, agar bersih suci piutangnya kepada ibu bapak, seperti halnya kepada para saudara di jagat raya semuanya. Itulah sebabnya orang yang bijaksana sewaktu masih hidup sesungguhnya membayar utangnya kepada para saudara semua, maupun kepada orang tua; karena jika sudah mati, maka habislah sudah utang piutangnya kepada sesama manusia dan pada tubuh raganya sendiri. Ada-


47.a. nang pinaka penawuraning utang nira ring bhuana, utamania sarwa bebanten nga, sahaning idep,idep ngara sarwa matut alyus ring apadang, mamet sarwa ayu, saha saji saji nga, matuti sakajaring aji,saeka cita ring bhuana, ya ta matangnian sidadi wang ngarania,rikalaning urip juga pengpengan ikangutangta, ring gelis tawurana ring rama rena, mwang sanak, pinaka penawuran hutang ring jagate tansewos wantah sarwa bebanten,nga, idep nirmala suci, Idep nga, anut adung medasar antuk kayune suci,tan mari magawe ayu, sasaji saji nga, ngaturang samanut kajaring aji, manunggalang kayun ring jagat,punika awinane kawastanin manusa pada, rikala nyenenge wantah utsahayang, nawur utang ring yayahrena.

Terjemahan :
pun sebagai pembayar utangnya di dunia, utamanya adalah segala sesajen (banten) artinya seluruh pikiran (idep); pikiran artinya segala yang patut selaras dalam keadaan terang, mencari segala kebaikan; serta hidangan sesaji (saji-saji) artinya mengikuti segala petunjuk ajaran, menyatukan pikiran di alam semesta, itulah sebabnya berhasil menjelma menjadi manusia namanya. Sewaktu masih hidup juga manfaatkanlah dengan baik utangmu itu, segeralah bayar kepada orang tua serta saudara. Sebagai pembayar utang di jagat raya tidak lain hanyalah segala sesajen, yaitu pikiran yang suci nirmala; pikiran artinya patut selaras didasari oleh hatinya yang suci, tidak henti berbuat kebaikan; hidangan sesaji artinya menghaturkan segala yang sesuai petunjuk ajaran, menyatukan pikiran di dunia, itulah sebabnya dinamakan umat manusia, sewaktu masih hidup sesungguhnya usahakanlah membayar utang kepada orang tua


47.b. Mwang semeton, sanank nga, tri premana, tri wara, tri aksara, mekadi sang catur sanak, nga, caturaksara, catur wara, mwang sanakta kalima, nga, panca wara, panca brahma, panca aksara, mwang sanaktanem nga, sad warga, sad wara,nga, sad bhuta, sad aksara, mekadi sanak pitu nga, sapta wara, saptaOngkara, sapta jadma. Sanak asta nga, asta wara, asta dewata, asta kosala, yan sanak sanga nga, nawasanga, sanga wara nga, nawa aksara, Dasa aksara nga, dasa wara, dasa pandita, dasa bayu, dasa bhumi,dasa prakasa, dasa ta kabeh, maka angga nira sang wruh, sameton 3 nga, tri premana, tri wara, tri aksara,sanak 4, catur akasara, catur wara, sanak 5, panca wara, panca brahma, panca aksara, sanak 6 nga, sadwarga, sad wara, sa-

Terjemahan :
dan saudara. Saudara (sanak) artinya Tri Pramana, Tri Wara, Tri Aksara; seperti halnya empat saudara (catur sanak) artinya Catur Aksara, Catur Wara; dan saudaramu yang kelima artinya Panca Wara, Panca Brahma, Panca Aksara; dan saudaramu yang keenam artinya enam golongan (sad warga), Sad Wara, Sad Bhuta, Sad Aksara; seperti halnya saudara yang tujuh artinya Sapta Wara, Sapta Ongkara, Sapta Jadma. Saudara delapan (sanak asta) artinya Asta Wara, Asta Dewata, Asta Kosala; jika saudara sembilan (sanak sanga) artinya Nawa Sanga, Sanga Wara, Nawa Aksara. Sepuluh aksara (dasa aksara) artinya Dasa Wara, Dasa Pandita, Dasa Bayu, Dasa Bhumi, Dasa Prakasa, sepuluh itu semuanya, sebagai raga dari orang yang paham. Saudara 3 yaitu Tri Pramana, Tri Wara, Tri Aksara; saudara 4 yaitu Catur Aksara, Catur Wara; saudara 5 yaitu Panca Wara, Panca Brahma, Panca Aksara; saudara 6 yaitu Sad Warga, Sad Wara, Sa-


48.a. d bhuta, sad aksara, sanak pitu, sapta wara, sapta Ongkara, mwang sapta jadma, sanak asta, astawara, asta dewata, asta kosala, yening sanak sanga, sanga wara, nawa sanga, nawa aksara, dasa aksaranga, dasa warna, dasa pandita, dasa bayu, dasa bhumi, dasa prekasa, punika sami patut keragayang antuksang wikan, ikang rama rena megenah ring dwi wara, dwi aksara, eka sunia, nga, pati urip, sahika negawenang tebasan. rikalaning uripta langgeng, tata nga, tuwi ya wruh amadangi, Basan nga, palamutikang dasa bayu mwang sarira, apan rikalaning urip ta langgeng sanakta kabeh wruh amangan, wruhangisep, wruh angambu, wruh anon, wruh anginum, weuh alaku, wruh angangge sarwa ana sarwa ya,meme bapane sane malinggih ring dwi wara, mraga aksara-

Terjemahan :
d Bhuta, Sad Aksara; saudara tujuh yaitu Sapta Wara, Sapta Ongkara, serta Sapta Jadma; saudara delapan yaitu Asta Wara, Asta Dewata, Asta Kosala; jika saudara sembilan yaitu Sanga Wara, Nawa Sanga, Nawa Aksara; sepuluh aksara yaitu sepuluh warna (dasa warna), Dasa Pandita, Dasa Bayu, Dasa Bhumi, Dasa Prakasa; semua itu patut diwujudkan di dalam diri oleh orang yang bijaksana. Orang tua (rama rena) bertempat di Dwi Wara, Dwi Aksara, Eka Sunia, artinya mati dan hidup (pati urip), itulah yang dibuatkan upacara penebusan. Ketika kehidupanmu kekal; tata artinya sungguh ia tahu cara menerangi; basan artinya hasil perpaduan sepuluh tenaga (dasa bayu) dan tubuh raga; karena ketika hidupmu kekal, saudara-saudaramu semuanya tahu cara makan, tahu cara menghisap/bernapas, tahu cara mencium bau, tahu cara melihat, tahu cara minum, tahu cara berjalan, tahu cara memakai segala yang ada dan segala hal; ibu bapakmu yang berstana di Dwi Wara, berwujud aksara yang


48.b. kalih, nungalang kasuniatan, sane marupa pati urip, punika wantah sane kekaryanang panebusanrikalaning nyenenge kadi mangkin, tata nga, twi tatas, Basan, nga, patemwaning dasa bayu, ri sarirasawireh rikalaning uripe kadi mangkin sametone sami uning ngajengang, ngisep, ngeton, ngadek, nginum,memargi, mapangangge sakaluire sane wenten, yateka kranania kalaning angeseng tlas akna tawurutangta ring rama rena, mwah ring sanakta sahana dening tatebasan, apan redenia sarwa dewa makaangga sang wruh, mahyun mukti wahya, magosti mangan nanginum ngangge sarwa mulia, rikalaning patinilem, mawusan sira utang piutang, ring rat bhuana kabeh, mwang sarwa angga sarira nira, sang panarimautang, ikang kari ra ju-

Terjemahan :
dua, menyatukan kesunyian yang berwujud mati dan hidup, itulah sesungguhnya yang dibuatkan upacara penebusan sewaktu masih hidup seperti sekarang; tata artinya sungguh jelas/paham, basan artinya pertemuan sepuluh tenaga di dalam tubuh raga. Karena sewaktu hidup seperti sekarang, saudara semuanya tahu cara menyantap makanan, bernapas, melihat, mencium bau, minum, berjalan, berpakaian segala apa pun yang ada; itulah sebabnya ketika membakar jenazah (angeseng), habislah sudah dibayar utangmu kepada orang tua serta kepada saudaramu sekalian melalui sesajen tebusan (tatebasan). Karena sejatinya seluruh dewa mewujud dalam raga orang yang paham, berkehendak menikmati hal lahiriah, berbicara sambil makan dan minum memakai segala yang mulia; ketika kematian tiba (patinilem), berakhirlah Anda berutang piutang di seluruh jagat raya dan pada seluruh bagian tubuh raganya; orang yang menerima utang, yang masih hidup ju-


49.a. ga panawura utang, tlas akna katawur rikalaning urip, marepwan tan ana bencana sira hlem, ridatengeng pralaya, nga, ring nawa dwara, ingkana ta yoganing sanakta kabeh atunggu maswiya amintaakwehing utang ta, ri ya sawurana, yan tan tawurana tan manggih sira dalan apadang, mangkanakramanikang wang amalaku banten, tatebasan ring sarira, saha mantra anebas sarwa weda, ngaran,mantra, Ong dewa anon pita arambu, bhuta angisep, manusa amuktya, punika awinan sanakta ne uriptlasang tawur utange ring Ibu bapa tekaning sameton, apan watek dewatane sami asung ring sang mragawikan, awanan sametone nagih bukti ring sekala, mabebawosan sinambi majengan, mwang manginum,mabusana sarwa endah, wekasan yen sampun rawuh dina pamantukane puput-

Terjemahan :
ga yang membayar utang, habislah sudah dibayar sewaktu masih hidup, agar tidak ada bencana bagimu kelak ketika datangnya kematian (pralaya), yaitu pada sembilan lubang tubuh (nawa dwara); di sanalah ketetapan seluruh saudaramu semuanya menunggu bersiap menagih banyaknya utangmu, itulah yang harus dibayar. Jika tidak dibayar, Anda tidak akan menemui jalan yang terang benderang. Demikianlah keadaan orang yang melaksanakan upacara sesajen, tebusan di dalam tubuh raga, disertai mantra menebus seluruh weda (anebas sarwa weda) namanya; mantranya: Ong dewa anon pita arambu, bhuta angisep, manusa amuktya. Itulah sebabnya saudaramu yang hidup habislah dibayar utangnya kepada Ibu Bapak sampai pada saudara, karena golongan dewatanya semuanya memberkati kepada orang yang bijaksana; itulah sebabnya saudaranya menagih bukti di alam nyata, berbicara sambil menyantap makanan, serta meminum, berpakaian serba indah, akhirnya jika sudah datang hari kepulangannya (kematian), selesailah


49.b. sampun utang piutange ring jagate sami, antuk tatebasan santukan ring ragan ida sang mraga wikanwantah dewane ledang mraga nurunin, punika awinan sametone sami wruh ring tingkahe sekala, luire,marembugan, ngajengang, nginum, ngangge sane saluiring utama, mwang sewargane angga sariranesami, sawireh menampi utang sampun wenten ring ragane, ragane wantah anggen penawuran utang,tlasang tawurin utange sekantune urip, mangda tan wenten mencanen malih pemargine ring kalaning sedawekasan. ring margane 9 inggih ten seyos songe 9 irika sametone nyantosang, gumanti wantah nagihutangnia, yan pade tan katawuran sinah tan amanggihin marga padang, sapunika indik kabwatane kranapatut tebasin ragane , mantrania manut kojaring arep-

Terjemahan :
sudah utang piutangnya di jagat raya semuanya melalui sesajen tebusan (tatebasan); karena di dalam diri orang yang bijaksana sesungguhnya dewanya berkenan mewujud turun, itulah sebabnya saudaranya semuanya tahu akan perilaku di alam nyata, contohnya: bermusyawarah, menyantap makanan, meminum, memakai segala hal yang utama, serta surganya seisi tubuh raganya semuanya; karena menerima utang sudah ada di dalam dirinya, raga sesungguhnya digunakan sebagai pembayar utang, habislah bayar utangnya sewaktu masih hidup, agar tidak ada yang mencelakai lagi jalannya di kala kematian kelak. Di sembilan jalan, ya tidak lain sembilan lubang tubuh (songe 9), di sanalah saudaranya menunggu, melulu hanya menagih utangnya. Jika sampai tidak dibayar, pastilah tidak akan menemui jalan yang terang; demikianlah perihal pentingnya mengapa patut menebus tubuh raganya, mantranya sesuai yang diucapkan di atas—


50.a. Segara nga, weteng, mabresih nga, suci, suci nga, ametwaken cita ayu, beling nga, bobot, bobot nga,bwatang, bwatang nga, sahatang, metu ring rare, nga, utamaning rare cili ya rwa lawan i rare angon, ikane bantenin ring rare, Segara artosnia, waduk, mabresih nga, suci, sakeng kasucian ngamijilang manahrahayu, Beling nga, bobot, nga, bwatang, ngan sahatang, rikalaning rarene medal, punika kawastaninpawijilan utama, sareng kalih rawuh sang rare angon, nika sane acepang yaning mebanten ring rarene,rawuh irika marupa tan nyandang tegesin titiang malih, Mwah nihan katattwanikang dina katuturakna sarisari, tekaning dina ayu, kabeh duk tekania, nem wulan ametwaken rahina sada, nem wulan nga sadwindu-

Terjemahan :
Laut (segara) artinya perut; membersihkan diri (mabresih) artinya suci; suci artinya mengeluarkan pikiran yang baik; hamil (beling) artinya beban/kandungan; kandungan artinya penting; penting artinya satukanlah; keluar pada bayi (rare) artinya keutamaan anak kecil berwujud dua lawan si Gembala Kecil (i rare angon), itulah yang diberikan sesajen pada anak kecil. Laut artinya perut; membersihkan diri artinya suci, bersumber dari kesucian mengeluarkan pikiran yang selamat/baik; hamil artinya kandungan, artinya penting, artinya satukanlah, ketika bayinya keluar, itulah yang dinamakan kelahiran utama, bersama berdua datang Sang Rare Angon, itulah yang dicita-citakan jika menghaturkan sesajen kepada anak kecil, kedatangannya di sana berwujud tidak perlu saya jelaskan lagi. Dan inilah hakikat dari hari (tattwanikang dina) tuturkanlah sehari-hari, datangnya hari baik semuanya ketika kedatangannya, enam bulan mendatangkan hari suci (rahina sada), enam bulan artinya enam windu (sad windu)—


50.b. sad windu ngaran sad kahyangan, sad kahyangan nga, sada sri, sada sri nga, sada padang, sadapadang nga, sada suka, nga, ikang apadang umadangi sedana ala, ikang wang mangkana kramania,ngaraning wruh rasaning sarwa angga sarirania rahina sada, ring bhuana mwang sarira, ika ta kenget aknawetuning rahina sakeng wuku. Wuku nga, trining windu nadi, nga, rahina sad, amadang madangi metusakeng wulan, nem kaye iki pindaning sastrania, Ang Ung Mang, kang ametu ngaran, A U Ma, manjingngaran, ika krananira marahinan sari sari, kalaning nem wulan marepwan tan malupa sira ring sangkanparan, ya ngaraning sri, apan ikang sri ametwaken dewa kabeh, mwang ngametwaken kala kabeh, ri deniasri ngaraning sad warga, makadi sad ripu, matemahan sastra roro, dadi Ibu rama nga, rwa bi-

Terjemahan :
enam windu namanya enam tempat suci (sad kahyangan), sad kahyangan yaitu sada sri (senantiasa makmur), sada sri yaitu senantiasa terang (sada padang), senantiasa terang yaitu senantiasa bahagia (sada suka), yaitu yang terang menerangi jalan yang buruk. Orang yang demikian keadaannya, dinamakan tahu akan esensi seluruh bagian tubuh raganya pada hari suci, di alam semesta dan dalam tubuh raga, itulah yang harus diingat keluarnya hari bersumber dari wuku. Wuku artinya perwujudan dari tiga windu, yaitu hari suci (rahina sad), menerang-nerangi keluar bersumber dari bulan, enam seperti ini bentuk sastranya: Ang Ung Mang, yang keluar namanya; A U Ma, yang masuk namanya. Itulah sebabnya Anda merayakan hari suci sehari-hari, ketika waktu enam bulan agar jangan sampai lupa pada asal-usul kehidupan (sangkan paran), yaitu yang bernama kemakmuran (sri); karena kemakmuran itu mengeluarkan seluruh dewa semuanya, serta mengeluarkan kala semuanya. Oleh karena kemakmuran itu bernama enam golongan (sad warga), seperti halnya enam musuh (sad ripu), berubah menjadi sastra yang dua, menjadi Ibu Bapak yaitu Rwa Bhi-


51,a. neda, ika ta krananning sang wruh rikala teka dina ayu, manuti wulania tan lupa sira ngeka dasaludra, dinemokning lawan eka sunia, apan rwa mulania, rwa ikang sinembah, ring rat bhuana kabeh sarisari, 1. purwania sinta nga, sarwa netra, pa, nga, baka, hyang, i, ya, ca, pwa, ametwaken netra kiwa.angibeki bhuana kabeh, nga, saumur angebeki ,nga, 29, matemahan eka dasa aksara, dadi eka dasa rudra,dadi swara angge kasunian nga, rwa bhineda krananing widhi nira wenang sarwa roro, wyaktinia nihan,kenget akna, marepwan waspada akna denta wruh ri pasuk wetuning sastra iki.

Terjemahan :
neda. Itulah sebabnya bagi orang yang paham ketika datangnya hari baik, mengikuti bulannya tidak lupa ia menegakkan Eka Dasa Rudra, yang dipertemukan dengan kesunyian tunggal (eka sunia), karena dua asal mulanya, dua yang disembah di seluruh jagat raya sehari-hari. 1. Awal mulanya wuku Sinta namanya, seluruh mata, pa artinya burung bangau, dewa, i, ya, ca, pwa, mengeluarkan mata kiri, memenuhi alam semesta semuanya, seumur hidup memenuhi, jumlahnya 29, berubah menjadi sebelas aksara (eka dasa aksara), menjadi Eka Dasa Rudra, menjadi suara yang digunakan untuk kesunyian, yaitu Rwa Bhineda; itulah sebabnya ketetapan Beliau boleh serba dua. Kenyataannya begini, ingatlah baik-baik, agar Anda waspada tahu akan keluar masuknya sastra ini.


51.b. iki rajahnia, (rajah padma astadala, Sa ba ta a i-sor, na ma si wa ya luhur, Ong madya,) sampingwindu rwa, guwung gni Ang Ah., 2. sinta, pa, kaba, mwah hyang i, ya, bu, ka, ngametwaken sarwanetra tengen, amenuhi sarwa urdah, nga, pagerwesi, nga magawe tyaga langgeng, 49, ametwaken sekaton, sakarenga, sakucap, saka warna, mwang ngametwakeng tri dasa aksara, catur aksara, tri aksara, iki%0Apindania,

Terjemahan :
Ini rajahannya: (rajah teratai berdaun delapan/padma astadala, Sa ba ta a i di bawah, na ma si wa ya di atas, Ong di tengah), di samping windu dua, lingkaran api (guwung gni) Ang Ah. 2. Sinta, pa artinya terbalik, serta dewa i, ya, bu, ka, mengeluarkan seluruh mata kanan, memenuhi segala arah atas, dinamakan hari Pagerwesi, yaitu membuat tulus ikhlas yang langgeng, jumlahnya 49, mengeluarkan apa yang terlihat, terdengar, diucapkan, segala warna, serta mengeluarkan tiga puluh aksara (tri dasa aksara), catur aksara (empat aksara), tri aksara (tiga aksara), ini bentuknya:


52.a. krananing sira mebanten sarwa tiga sarwa pat, sarwa puluhan, mekadi bubur gadang ginawe deningtemu temu, sarwa temu ikang wenang ginawe tamba, saha rwan dapdap pudak, kleba kasturi, gula santen,hasaban behem warak, maka tamba ginawe mabucu tiga, maka pamageh bayu mwang sarira, mwangngarya tamba untu ayu dahat, 3. landep, wa, danga, hyang, brah, mahadewa, sa, ka, nga, wetuning winduta sakeng tasik, mamawa sarwa senjata, nga, mametwaken asta kosala, sakeng suci nirwerti, makasucining cita budi manah, nga, sarwa pangawruhta ring lamat lawan patitis, nga 38, matemahan, sastratiga warna dadi tunggal, yan matemu matemahan eka dasa rudra, mwah ya matemahan swara angekasunia, 2, nga, Ang Ah, krananing bantenia sarwa tiga, sarwa asta, sarwa roro, nga idep suci

Terjemahan :
penyebab Anda menghaturkan sesajen serba tiga, serba empat, serba puluhan, seperti halnya bubur hijau yang dibuat dari tanaman temu-temuan, seluruh temu yang boleh dibuat menjadi obat, disertai daun pohon dadap, bunga pudak, klabet, kasturi, gula kelapa (gula santen), serutan kayu, sebagai obat dibuat bersegi tiga, sebagai peneguh tenaga (bayu) dan tubuh raga, serta membuat obat gigi yang sangat baik. 3. Wuku Landep, wa artinya pendeta, dewa Brahma, Mahadewa, sa, ka, artinya keluarnya windu-mu bersumber dari laut, membawa seluruh senjata, yaitu memunculkan ilmu tata ruang (asta kosala), bersumber dari kesucian yang murni, sebagai penyucian pikiran budi pekerti (cita budi manah), yaitu seluruh pengetahuanmu pada sasaran dan tujuan, jumlahnya 38, berubah menjadi sastra tiga warna yang menyatu; jika bertemu berubah menjadi Eka Dasa Rudra, serta ia berubah menjadi suara menegakkan kesunyian tunggal (angekasunia), berjumlah 2, yaitu Ang Ah; itulah sebabnya sesajennya serba tiga, serba delapan (sarwa asta), serba dua, artinya pikiran yang suci.


52.b. kaye iki rajahnia, (rajah Ongkara tumpukin Ah kara pada maguwung,),(rajah ma, a,u,ring tri patra)(rajah dasa bayu ring padma, ring tengah luhur Ong, sor i, don padma kiwa a, menek ka, sa ma ra la wa ya), 4. Wariga, da, cama, hyang ,agastya, smara, sa, ka, wetuning sarwa taru, nga, sarwa hyun, nga, tututmasih, ika ngasih kumasihin bhuana kabeh, wenang anunggalaken cita matemahan idep, tyaga langgengwus matu talyus, nga, 46, metuning pandita, wruh ring pasambulihaning dasa bayu, dasa aksara, dasaindria, matemahan eka aksara, eka bhumi, angeka cita dasa aksara nga, nihan , rajah dasa aksara ringpadma, rajah eka aksara (Ongkara mertha) ring guwung api.

Terjemahan :
Seperti ini rajahannya: (rajah Ongkara ditumpuk aksara Ah sama-sama dilingkari), (rajah ma, a, u pada daun tiga/tri patra), (rajah dasa bayu pada teratai/padma, di tengah atas Ong, di bawah i, daun teratai kiri a, naik ka, sa ma ra la wa ya). 4. Wuku Wariga, da artinya kotor, dewa Agastya, Smara, sa, ka, artinya keluarnya seluruh pepohonan, yaitu seluruh keinginan, yaitu rukun saling mengasihi, itulah yang saling mengasihi di seluruh dunia; wajib menyatukan pikiran (cita) berubah menjadi kehendak (idep), tulus ikhlas yang langgeng sudah hidup rukun selaras, jumlahnya 46, keluarnya sang pendeta, tahu akan jalan kembali sepuluh tenaga (dasa bayu), dasa aksara, sepuluh indria (dasandria), berubah menjadi aksara yang tunggal (eka aksara), bumi yang tunggal (eka bhumi), menyatukan pikiran dasa aksara namanya. Beginilah rajah dasa aksara pada teratai, rajah aksara tunggal (Ongkara merta) di dalam lingkaran api.


53.a. eka bhumi, (rajah patra 4 ping tiga), eka cita, (rajah patra 4 ping 2,mecawi ), pada misi windu, nikane bantenin di punyan kayune, antuk katipat antiga, nga, patemoning rasa tiga, ring bungkahing hati, yanga, mulaning hati, widinia wenang sarwa tunggal, sarwa puluhan, sarwa tiga, sarwa rwa nga, 5,sungsang, wa, danga, hyang kumara, ganha, wra, wa wetuning sarwa maharya, nga, hanemwaken lamatlawan patitis, cipta lawan cinipta, tuju lawan tinuju, sembah lawan sinembah, nga, adu pucuking riraturida, nga, wetuning suka, sada, nga, 29, ngametwaken dwa dasa aksara, dwa dasa nga, dwa puluh,dwa dasa rwa tlas, dwa dasa nga, rwa tunggal, nihan pindaning-

Terjemahan :
Bumi yang tunggal, (rajah daun 4 dikali tiga), pikiran yang tunggal (eka cita), (rajah daun 4 dikali 2, bergaris ujung), sama-sama berisi windu. Itulah yang diberikan sesajen di pohon kayu, menggunakan ketupat telur (katipat antiga), artinya pertemuan tiga rasa, di pangkal hati, yaitu asal mula hati; ketetapannya boleh serba tunggal, serba puluhan, serba tiga, serba dua. 5. Wuku Sungsang, wa artinya pendeta, dewa Kumara, Ganesha, wra, wa, artinya keluarnya segala kemuliaan, yaitu mempertemukan sasaran dan tujuan, yang memikirkan dengan yang dipikirkan, tujuan dengan yang dituju, yang menyembah dengan yang disembah, yaitu bertemunya ujung rambut, artinya keluarnya kebahagiaan senantiasa, jumlahnya 29, mengeluarkan dua belas aksara (dwa dasa aksara), dua belas artinya dua puluh, dua puluh dua habis, dua belas artinya dua yang tunggal (rwa tunggal), beginilah bentuk dari—


53.b. rupania rwa tunggal, rajah (sor Ang, madya Ong, luhur Ah), guwungin tri tunggal, ikang rwangpuluh, Ongkara adu muka lawan ung kara kesamping, swarania Ong Ung, rwa welas nga, rwa ta tunggal,ika krananing widinia wenang sarwa rwa, sarwa tiga ,sarwa rwa welas, apan nganutin warahnia sanghyang ganha kumara, dibya caksu. yan sira tepet nganggo kaye iki, palania kinasihan hyang ganhakumara, 6. Sungsang, wa, ngada, ngaran hyang ganha kumara, su, ka, wetuning sarwa bungkah nga,patutning angga sarira mwang cita, nga, maka awananing sri ya ngametwaken wibuh, suka nga, ratuningbuh, 29, matemahan, sastra sanga mwang nawa dewata, nawa dwara maka uriping buana, maka uripingsarira, nihan pindaning rupania-

Terjemahan :
wujud dua yang tunggal itu; rajah (di bawah Ang, di tengah Ong, di atas Ah), dilingkari tiga yang tunggal (tri tunggal), yang dua puluh, Ongkara berhadapan muka dengan Ungkara ke samping, suaranya Ong Ung, dua belas (rwa welas) artinya dua yang tunggal, itulah sebabnya ketetapannya boleh serba dua, serba tiga, serba dua belas, karena mengikuti ajaran Sang Hyang Ganesha Kumara yang bermata dewa (dibya caksu). Jika Anda tepat menggunakan seperti ini, hasilnya dikasihi oleh Hyang Ganesha Kumara. 6. Sungsang, wa artinya pendeta, bernama Hyang Ganesha Kumara, su, ka, artinya keluarnya segala umbi-umbian/akar, yaitu keselarasan tubuh raga dan pikiran, yang menjadi jalan kemakmuran (sri) ia mendatangkan kelimpahan, bahagia artinya ratunya bumi, jumlahnya 29, berubah menjadi sastra sanga (sembilan sastra) dan Nawa Dewata, sembilan lubang dunia (nawa dwara) sebagai kehidupan dunia, sebagai kehidupan tubuh raga, beginilah bentuk wujudnya:


54.a. nawa dwara (rajah padma sami misi windu don nyane), sastra sanga (rajah padma tengah don suratpurwa ma, la ba, ra, na, si, a sa. nawa dewata (rajah padma macawi), krananing widi nika maka wenangsarwa sanga, sarwa tunggal, marepwan tan ana lupa sira, ring surya sewana sari sari, magawya tutapadang, amadangi ring buana mwang sarira, 7. Dunggulan, u, pata, tapa, hyang siwa, kama jaya, ha, wa,tiga, nga, matemu lawa nawa, nihan pindaning rupanira, (rajah kadi kacupu, U Ma A ring bruk, kampidcawi, mudra Ya)

Terjemahan :
sembilan lubang (nawa dwara), (rajah teratai semuanya berisi windu pada daunnya); sembilan sastra (sastra sanga), (rajah teratai di tengah daun tertulis arah timur/purwa ma, la ba, ra, na, si, a sa); sembilan dewa (nawa dewata), (rajah teratai bergaris ujung). Penyebab ketetapan itu wajib serba sembilan, serba tunggal, agar jangan sampai Anda lupa pada pemujaan matahari (surya sewana) setiap hari, membuat petuah yang terang benderang, menerangi dunia dan tubuh raga. 7. Wuku Dunggulan, u artinya patah, bertapa, dewa Siwa, Kamajaya, ha, wa, tiga artinya bertemu dengan sembilan. Beginilah bentuk wujud Beliau: (rajah seperti mangkuk/cepu, U Ma A pada tempurung, bersayap garis ujung, lambang tangan/mudra Ya).


54.b. ika te krananing sira abyakala, mwang adudut pandan, anemwaken suku kiwa ring antiga ping 3, lekta kiwa tinemwaken lawan sarwa babuktiyan, bi, nga, ikang liyang, ya nga, apadang, ka nga, rasa, la nga,patemwan, dudut, ngedeng pandan,nga, wong, dudut nga, ngisep, pandan, nga, ngawaspadaning cita rasa,suci lawan camah. mwang rasa tanpa rasa, dinemok akna lawan antiga, trining windu dinemokaken ringtiga, dadi nawa dwara nga, kala manemu kala, tiga lawa nawa, lek ta nga, asih, babuktyan nga, citan ta,ikang cita tinemwaken asih kumasih, sastrania 31, matemahan catur aksara, nga, kala pati, patitemu, patipatut, kala, nga, krananing widinia sarwa 4, wenang sarwa tiga, sarwa sanga,makadi sarwa tunggal, 8,Dunggulan, tapa, pata, hyang kamajaya, siwa, bu, ka, ha,-

Terjemahan :
Itulah sebabnya Anda melaksanakan upacara pembersihan (abyakala) serta menarik daun pandan berduri (adudut pandan), mempertemukan kaki kiri pada telur sebanyak 3 kali; langkah kirimu dipertemukan dengan segala makanan/kenikmatan. Bi artinya kegembiraan, ya artinya terang, ka artinya rasa, la artinya pertemuan; menarik/menyeret daun pandan artinya manusia; menarik artinya menghisap; pandan artinya mewaspadai rasa pikiran, antara suci dengan kotor, serta rasa tanpa rasa, dipertemukan dengan telur; tiga dari windu dipertemukan pada yang tiga, menjadi sembilan lubang (nawa dwara) artinya waktu bertemu waktu (kala manemu kala), tiga lawan sembilan. Langkahmu artinya kasih, makanan artinya pikiranmu; pikiran itu dipertemukan rukun saling mengasihi, sastranya 31, berubah menjadi empat aksara (catur aksara), yaitu kala pati, kematian bertemu, kematian yang patut; kala artinya penyebab ketetapannya serba 4, boleh serba tiga, serba sembilan, terutama serba tunggal. 8. Dunggulan, bertapa, patah, dewa Kamajaya, Siwa, bu, ka, ha, me-


55.a. metwaken sarwa dewata kabeh, nga, sastra nira kadi iti rupania,nga, Catur Aksara (rajah kacupu,kampid Ung-Ang, mudra Mang, bruk Ong), 21 matemahan eka aksara, ake dasa rudra, mekadi eka sunianga, sarwa apadang ngamadangi, nga, sarwa sari, nihan pindaning sastra nira, nga, matemahan swara ekasunia, nga, u u, mwang rwa bhineda nga, iki Ang Ah, ya krananing bantennia sarwa roro, sarwa tigamekadi padang apadangi ring bhuana, 9. Kuningan, er, saja, hyang, u, i, sa, ka, ngaran ametwakensakwehing pandita, putusing pangringkesi dasa bayu, lawan dasa aksara, nga, sastrania 46, matemahansastra sapuluh nga, Ongkara matemu padma lawan tunjung,nga, ungkara iki, utama yan wruh, krananingwidinia sarwa rwa,

Terjemahan :
ngeluarkan seluruh dewata semuanya, sastranya seperti ini wujudnya: Catur Aksara (rajah mangkuk/cepu, bersayap Ung-Ang, lambang tangan Mang, tempurung Ong), 21 berubah menjadi aksara tunggal (eka aksara), menjadi Eka Dasa Rudra, seperti halnya kesunyian yang tunggal (eka sunia), seluruh keadaan terang menerangi, yaitu segala inti sari. Beginilah bentuk sastranya, berubah menjadi suara kesunyian yang tunggal, yaitu u u, serta Rwa Bhineda yaitu ini: Ang Ah; itulah sebabnya sesajennya serba dua, serba tiga, seperti halnya cahaya menerangi dunia. 9. Wuku Kuningan, er artinya jujur/nyata, dewa u, i, sa, ka, namanya mengeluarkan seluruh pendeta, puncak dari ringkasan sepuluh tenaga (dasa bayu) dengan dasa aksara, sastranya 46, berubah menjadi sastra sepuluh, yaitu Ongkara bertemu teratai dengan tunjung, yaitu Ungkara ini, utama jika paham; penyebab ketetapannya serba dua,


55.b. sarwa pat, sarwa nem mwang puluhan, kaye iki rajahnia aksara 10, (rajah padma Sa Ba Ta A I Na%0AMa Si Wa Ya), Dasa aksara (rajah padma Sang Bang Tang Ang Ing Nang Mang Sing Wang Yang),%0AUngkara matemu ring tunjung (rajah padma, sa ba ta a i-ring tengen, na ma si wa ya-ring kiwa, Ong ringtengah, Ang sor, Ah luhur), 10. Pahang, ne, raga, geseng wangke nga, panglukuning sapuluh, hyang,bayu, tantra, siwa, bhuda, nga, anemwaken ikang suka duka, pati lawan urip, bayu lawan sarira, lyanglawan apadang, agni, we, angin. asta bayu lawan tri premana, ngametwaken agni agung, sinahaning bayubajra, maka pangesenganing mala trayaning sabhuana mwang sarira, ulahaning samangkana-

Terjemahan :
serba empat, serba enam, serta puluhan. Seperti ini rajahannya aksara 10: (rajah teratai Sa Ba Ta A I Na Ma Si Wa Ya); Dasa Aksara (rajah teratai Sang Bang Tang Ang Ing Nang Mang Sing Wang Yang); Ungkara bertemu pada bunga tunjung (rajah teratai, sa ba ta a i di sebelah kanan, na ma si wa ya di sebelah kiri, Ong di tengah, Ang di bawah, Ah di atas). 10. Wuku Pahang, ne artinya badan raga, membakar jenazah (geseng wangke) artinya peleburan yang sepuluh, dewa Bayu, Tantra, Siwa, Buddha, artinya mempertemukan suka duka, mati dengan hidup, tenaga dengan tubuh raga, kegembiraan dengan terang benderang; api, air, angin. Delapan tenaga (asta bayu) dengan Tri Pramana, mengeluarkan api yang besar, diliputi oleh tenaga petir (bayu bajra), sebagai pembakar tiga noda (mala traya) di alam semesta dan di dalam tubuh raga. Perbuatan yang demikian


56.a. luirnia, nihan kawruhakna pindaning sastrania, nga 44,matemahan sarwa dewata, asta aksara,makadi tri premana nga, nihan, krananing widi nika wenang sarwa asta, sarwa pat, sarwa tiga, apanmengeting sarira palilang, ketattwania wyaktinia, iti kang sastra katuturakna, sari sari, maka panelasaninglara, kaye iki rajahnia, yan ngawetuwang (rajah padma ron pat, aksarania Ong luhur, Ang tengen, Mangsor, Ung kiwa.) yan manjing (rajahnia padma ron pat, U luhur, A tengen, Ong sor, Ma kiwa), Asta Aksara( rajahnia padma bunter luhur sa la nga wa ma ya a ra, Ong ring tengah). Ikang tri nadi (rajah )

Terjemahan :
rinciannya, beginilah ketahuilah wujud sastranya, jumlahnya 44, berubah menjadi seluruh dewata, asta aksara (delapan aksara), seperti halnya Tri Pramana; beginilah sebabnya ketetapan itu boleh serba delapan, serba empat, serba tiga, karena ingat akan tubuh raganya bersih suci, hakikatnya sesungguhnya nyata. Inilah sastra yang patut dituturkan sehari-hari, sebagai pemusnah penderitaan, seperti ini rajahannya: jika mengeluarkan (rajah teratai berdaun empat, aksaranya Ong di atas, Ang di kanan, Mang di bawah, Ung di kiri); jika masuk (rajahannya teratai berdaun empat, U di atas, A di kanan, Ong di bawah, Ma di kiri); Asta Aksara (rajahannya teratai bulat di atas sa la nga wa ma ya a ra, Ong di tengah). Yang dinamakan Tri Nadi (rajah).


56.b. 11. Uye, gne, nana, hyang panca sya, kwera, sa, ka, pandita wruh ametwaken satwa ring buana, nga,dharmane, nga, ulahnia, sri gati nga, suka cita ring bhuana mwang sarira, wruh ya aprayoga, matut akenbhuana agung lawan bhuana alit, lawan sastrania nihan 42, matemahan sastra sad buta nga, hambencahswarga nga, matemahan patemwaning hyang rwa karana, lawan catur sanak nga, nihan sastrania, Ongkaraadu muka, Ang, Ung, Mang, Ong, Ang Ah. ikang mangkana kramania ngaraning dharma, mulaningpandita geng satwa ring buana, tan mari pinaka suluhing rat, sabhuana langgeng sari sari, ya krananingana widinia umetu, sarwa rwa, sarwa pat, sarwa nem, marepwan tanana lupa sira ring rwa, pat,nem, kranaapan satwa rakwa ngaranika kabeh, ling sang wruh, 12. wayang, u, pata-

Terjemahan :
11. Wuku Uye, gne artinya pengetahuan, dewa Panca Sya (Panca Siwa), Kuwera, sa, ka, pendeta tahu cara mengeluarkan kesucian/sifat baik di dunia, yaitu kebajikannya, yaitu perilakunya; jalannya kemakmuran (sri gati) artinya suka cita di alam semesta dan di dalam tubuh raga, tahu ia mengamalkan yoga, menyelaraskan alam semesta besar dengan alam semesta kecil, beserta sastranya ini 42, berubah menjadi sastra enam bhuta (sad bhuta), menghancurkan surga (hambencah swarga), mendatangkan pertemuan Hyang Rwakarana dengan empat saudara (catur sanak); beginilah sastranya: Ongkara berhadapan muka, Ang, Ung, Mang, Ong, Ang Ah. Yang demikian itu keadaannya dinamakan kebajikan (dharma), asal mula pendeta yang besar kesuciannya di dunia, tidak henti menjadi suluh bagi dunia, seisi alam semesta langgeng sehari-hari. Itulah sebabnya ada ketetapannya keluar serba dua, serba empat, serba enam, agar jangan sampai Anda lupa pada dua, empat, enam, karena sesungguhnya semua itu dinamakan kesucian/makhluk hidup, kata orang yang paham. 12. Wuku Wayang, u artinya patah—


57.a. hyang kala dewa, sa,ka nga, wetuning pandita wruhing patemuning ibu rama, nga, 44, matemahanasta dewata, asta kosala, asta aksara,nga, matemahan sastra pati, nga, apan pati patemwaning rama rena,nga, rwa karana, nga, rwa bhineda nga, duh ametwaken sira sang wijyatmaka, nga, sang hyang Ongkara,ika marmanika sira masunduk pandan wong, nga, marepwan atuturing mulaning dadi jadma, metu sakengsang hyang rwa karana, sira mabanten bubur putih abang, ginawe marepat, apan marepat patemoningyayah ibu, ngametwaken wong, sastrania kaye iki, Ang Ah, panunggalanira ring Ongkara, patemuaniaring Ongkara mertha adu muka, iki ngaraning patemwaning yayah ibu, yan sira wruh kaya iki, sapapanenrakania hilang, mwang manemwaken suka byuhdaya sira. 13. klawu, er, jasa, hyang wesrawana, sdana,bu, wa, wetuning idep,

Terjemahan :
dewa Kala, sa, ka, artinya keluarnya pendeta yang tahu akan pertemuan ibu bapak, jumlahnya 44, berubah menjadi Asta Dewata, Asta Kosala, Asta Aksara, berubah menjadi sastra kematian (sastra pati), karena kematian adalah pertemuan dari orang tua (rama rena), yaitu Rwakarana, yaitu Rwa Bhineda, mengeluarkan Beliau Sang Wijiatmaka (jiwa yang murni), yaitu Sang Hyang Ongkara. Itulah sebabnya mengapa Anda melaksanakan upacara perang pandan manusia (masunduk pandan wong), agar ingat pada asal mula menjelma menjadi manusia, keluar bersumber dari Sang Hyang Rwakarana; Anda menghaturkan sesajen bubur merah putih, dibuat bersegi empat, karena segi empat melambangkan pertemuan ayah ibu, melahirkan manusia. Sastranya seperti ini: Ang Ah, penyatuannya di dalam Ongkara, pertemuannya di dalam Ongkara Merta berhadapan muka; inilah yang dinamakan pertemuan ayah ibu. Jika Anda paham seperti ini, segala kesengsaraan nerakanya akan hilang, serta akan menemui kebahagiaan yang melimpah. 13. Wuku Klawu, er artinya jasa, dewa Wesrawana, Sedana, bu, wa, artinya keluarnya pikiran (idep),


57.b. suci sada kala amredyaken sadahana, nga, 35, asta aksara, asta dewata, asta bayu, asta komala,ametwaken pipis, nga, sadahana, nihan pindaning panglukuaning sastrania, nga, sarwa asta matemahan itisastra nira mwah iki tmahan nira, ya ta krananning widinia wenang sarwa asta, sarwa panca, sarwa trimwang roro, apan wyakti nira amengeting ulahing sastra, iki ring buana mwang ring sarira, iti rajahnia,sastra pati, (rajah padma, asta dala, tengah, Ih sor, Ah luhur. ron padma pur, windu gwung rwa, oh(okara/3), windu rwa, Ngeh, windu rwa, Eh (Angka 6), windu rwa, uh). Asta Bayu, (rajah padma astadala, tengah Ong, Purwa, sa, la, pa ra, ka ta, a, wa.)

Terjemahan :
suci senantiasa memperbanyak nafkah hidup (sadahana), jumlahnya 35, Asta Aksara, Asta Dewata, Asta Bayu, Asta Kosala, mengeluarkan uang, yaitu nafkah hidup. Beginilah bentuk peleburan sastranya, serba delapan berubah menjadi sastra ini dan inilah akhirnya; itulah sebabnya ketetapannya boleh serba delapan, serba lima, serba tiga, serta serba dua, karena sejatinya ia ingat pada perbuatan sastra ini di dunia dan di dalam tubuh raga. Ini rajahannya: sastra kematian (sastra pati), (rajah teratai, daun delapan/asta dala, di tengah Ih di bawah, Ah di atas; daun teratai arah timur/purwa windu lingkaran dua, oh (aksara okara/angka 3) windu dua, Ngeh windu dua, Eh (angka 6) windu dua, uh). Asta Bayu, (rajah teratai daun delapan, di tengah Ong, arah timur/purwa sa, la, pa ra, ka ta, a, wa).


58.a. panca brahma, (rajah padma catur dala, purwa, sa, ba, ta, a, i-tengah), Tri Aksara, (rajah padma trimandala, purwa Ma, A, U ). 12, Klawu, ha,i ya, saja, hyang sedana, wesrawana, su, u, ametwaken kasihanmwah kawibawan wibuh sri, ibek, sapenuh ring rat sabhuana sumerambah, magawe turuning sriningbhumi, tan katunan bhoga pabhoga, sandang pangan, nga, 40, matemahan sastra pati ,nga, nihanpindaning rupania, (rajah padma asta dala, cawi, angka 3 ring daksina,) sampingnia Ongkara adu muka,ngadeg. ika ngametwaken wibuh suka sada kala, nga, tan mari anginaki bhuana mamet sri, dening srikrananing pinda nira, sarwa nem, sarwa tiga wenang, apan mangkana mulaning sri, yatika ngaraneametwaken ikang sri sakeng –

Terjemahan :
Panca Brahma, (rajah teratai berdaun empat/catur dala, arah timur/purwa sa, ba, ta, a, dan i di tengah); Tri Aksara, (rajah teratai tiga lingkaran/tri mandala, arah timur/purwa Ma, A, U). 12. Klawu, ha, i, ya, jujur, dewa Sedana, Wesrawana, su, u, mendatangkan belas kasih serta kewibawaan yang melimpah makmur, penuh sesak di seluruh jagat raya merata, menyebabkan turunnya kemakmuran bumi, tidak kekurangan makanan dan kenikmatan, pakaian dan pangan, jumlahnya 40, berubah menjadi sastra kematian (sastra pati); beginilah wujud bentuknya: (rajah teratai daun delapan, bergaris, angka 3 di arah selatan/daksina), di sampingnya Ongkara berhadapan muka berdiri. Hal itu mendatangkan kelimpahan bahagia senantiasa, tidak henti menenteramkan dunia mencari kemakmuran; oleh karena kemakmuran menjadi penyebab wujudnya, boleh serba enam, serba tiga, karena begitulah asal mula kemakmuran, itulah namanya mengeluarkan kemakmuran bersumber dari


58.b. sri, ya ngaran wibuh suka, 14. Watugunung, gne, kala, hyang brahma, ananta bhoga, sa, u,metwaken sarwa sastra, magawe ya tutur ring sang lupa nga, 27, wetuning pandita tutur prekasa wahyabyantara, wruh ring pasambulihing dasa aksara, manuti dasa bayu, atekeng dasa prakasa, ikang wuspratitista ring dasa bhumi, ikang mangulah aken dasa indria, wruh pwa sira ri prayoganing andasawibaganing ika kabeh, ring alit nia, mwang agengnia, turunia mwang wenginia, lakunia, mwanglungguhnia, kembang lawan kucupira, sira samangkana kramania, ngaraning dasa pandita ridenianwaspada pangawruhnia. ripasuk wetunikang sapuluh ring bhuana mwang sarira, ngaran jaba lawaning jrongaran, iki ta pindaning sastrania roro dadi tunggal, tunggal matemahan roro, tunjung manjing ringpadma, padma manjing ring tunjung, padang manjing ring lyang, lyang manjing-

Terjemahan :
kemakmuran, yaitu bernama kelimpahan bahagia (wibuh suka). 14. Wuku Watugunung, gne artinya waktu (kala), dewa Brahma, Anantabhoga, sa, u, mengeluarkan seluruh sastra, membuat ia ingat kepada orang yang lupa, jumlahnya 27, keluarnya pendeta petuah yang terang benderang lahir dan batin, tahu akan jalan kembali dasa aksara, mengikuti sepuluh tenaga (dasa bayu), sampai pada sepuluh kejayaan (dasa prakasa), yang sudah berstana di sepuluh lapisan bumi (dasa bhumi), yang mengendalikan sepuluh indria (dasa indria); tahu pulalah ia akan tata cara pembagian yang sepuluh itu semuanya, dalam hal kecilnya maupun besarnya, siangnya maupun malamnya, jalannya maupun tempat berstananya, mekar maupun kuncupnya. Orang yang demikian keadaannya dinamakan Dasa Pandita (sepuluh pendeta) karena waspada pengetahuannya akan keluar masuknya yang sepuluh di alam semesta dan di dalam tubuh raga, dinamakan bagian luar dan bagian dalam namanya. Ini bentuk sastranya yang dua menjadi satu, yang satu berubah menjadi dua: bunga tunjung masuk ke dalam teratai (padma), teratai masuk ke dalam tunjung; terang masuk ke dalam lubang, lubang masuk


59.a. ring padang, bayu laan sarira, sarira lawan bayu, pada ya wus manunggal, nihan panglukuningsastrania, ring padma ngaran hredaya, twi ya sarira, nga, maka angga sang putusing aji, sarwa sastra, ikipindania, maka angga padma sarira ngaran, (rajah padma catur numpuk ping telu, nyelag, 1. Pur, Ah, da,Ing, pa, Ang, ut, Yang. 2.Gne, Nang, ne, Mang, Wa, Sing, Er, Wang. 3.Pur, Sang, da,Bang, Pa, Tang, Ut,Ang. Madya, Ong). apan ikang lyang manjing ring apadang, Gni angin, nga, Bayu ametwaken bayu bajra,apadang ,nga, magawe tutur prekasa, bhuana mwang sarira amadangi, Mwah Nihan Tunjung ,nga, ikangapadang manjing ring lyang, nga, ametwaken ikang We, angin, magawe hetising bhuana mwang sarira,saksat amertha sumarambehing rat sabhuana, maka sukaning bhuana ,maka sukaning sarira, makasuklaning sarira, maka suklaning bhuana, mangkana krama-

Terjemahan :
ke dalam terang; tenaga (bayu) dengan tubuh raga, tubuh raga dengan tenaga, sama-sama sudah menyatu. Beginilah peleburan sastranya: pada teratai namanya lubuk hati (hredaya), sungguh ia adalah tubuh raga, sebagai perwujudan dari orang yang mencapai puncak keilmuan (putusing aji), seluruh sastra, ini bentuknya, sebagai raga teratai tubuh (padma sarira) namanya: (rajah teratai empat bertumpuk sebanyak tiga kali, berselingan: 1. Timur/Pur Ah, Selatan/da Ing, Barat/pa Ang, Utara/ut Yang. 2. Tenggara/Gne Nang, Barat Daya/ne Mang, Barat Laut/Wa Sing, Timur Laut/Er Wang. 3. Timur/Pur Sang, Selatan/da Bang, Barat/Pa Tang, Utara/ut Ang. Tengah/Madya Ong). Karena lubang itu masuk ke dalam terang. Api angin (gni angin) yaitu tenaga, mengeluarkan tenaga petir (bayu bajra); terang artinya membuat petuah yang terang benderang, alam semesta dan tubuh raga diterangi. Serta inilah bunga tunjung, yaitu yang terang masuk ke dalam lubang, mengeluarkan air (we) dan angin, membuat sejuk di alam semesta dan di dalam tubuh raga, bagaikan amerta yang merata di seluruh jagat raya, sebagai kebahagiaan dunia, sebagai kebahagiaan tubuh raga, sebagai kesucian tubuh raga, sebagai kesucian dunia. Demikianlah keadaan—


59.b. nira, ngaraning pandita metwaken saraswati, apan wruh sira ring panunggalaning bhuana lawansarira, mwang panunggalaning citaning bhuana lawan cita nira, yatika krananing sira wus ingarananmasarira aksara, macita sarwa sastra, ri denyan wruh sira anemwaken hyuning bhuana mwang hyuningawak nira, tan mari magawe langgeng atutur, ametwaken suka amenuhi sukaning rat sabhuana kabehmwang sarira, krananing sira magawe widi nira sarwa roro, sarwa tunggal, marepwan sira tan lupa ringwetuning sarwa sastra, nga, wetuning saraswati, nga, bayu luwih, nga, cita apadang suci, hening nga, ayu,ikang sarwa yadnya masadana brata, tapa, yoga, samadi mwang dyana, pandita wruhing sawa yawaningswa sarira nira, angeka sunia, nga, wruh i mulaning mula, sarining-

Terjemahan :
Beliau, dinamakan pendeta yang mengeluarkan ilmu pengetahuan (saraswati), karena Anda paham akan penyatuan alam semesta dengan tubuh raga, serta penyatuan pikiran alam semesta dengan pikiran Anda sendiri. Itulah sebabnya Anda sudah dinamakan bertubuh aksara (masarira aksara), berpikiran seluruh sastra (macita sarwa sastra), oleh karena Anda tahu cara mempertemukan keinginan dunia dengan keinginan diri Anda sendiri, tidak henti membuat petuah yang langgeng, mendatangkan kebahagiaan memenuhi kebahagiaan seisi jagat raya semuanya dan tubuh raga. Penyebab Anda membuat ketetapan Beliau serba dua, serba tunggal, agar Anda tidak lupa pada keluarnya seluruh sastra, yaitu keluarnya Dewi Saraswati, yaitu tenaga yang utama (bayu luwih), yaitu pikiran yang terang suci, hening, dan baik. Seluruh korban suci (sarwa yadnya) menggunakan sarana brata, tapa, yoga, samadhi, serta dhyana; pendeta tahu akan seluruh bagian dari tubuh raganya sendiri, menegakkan kesunyian tunggal (angeka sunia), artinya tahu asal dari segala asal, inti sari dari—


60.a. sari,ngaran. siwa nirmala, tri sunia, trining windu nga, maka tirtaning bhuana nga, ngetisin ngaran,suci ngaran, amadangi ngaran, inginaki bhuana, ika ta kramaning ujar nira sang awruhtan lupa ta sira ringtutur mwang puja, weda, mantra. apan ya sang amuja, ya sang pinuja, ya sang amantra, ya sang pinantra,ya sang anembah, ya sang sinembah, wyaktinia tunggal pada nira kalih, ling sang pandita, yatika krananiasang wruh duk alania sang amuja sarwa sastra maka angga nira, sarwa sastra pinaka pacarania, sarwasastra sabdaning puja, ika ta kranania sarwa sastra ikang pinuja, krananing pujanira sang wus pinanditesastra aji, sari sari nira catur weda ngaran, kaye iki ulahnia nga, wruh amuja, wruh ring panglukuningsastra kabeh, nga, Nihan katuturakna-

Terjemahan :
segala inti sari namanya. Siwa Nirmala, Tri Sunia, Windu yang tiga (trining windu) namanya, sebagai air suci dunia (tirtaning bhuana) artinya menyejukkan namanya, suci namanya, menerangi namanya, menenteramkan dunia. Demikianlah keadaan ucapan dari orang yang paham, tidak lupa ia pada petuah serta puja, weda, mantra; karena sesungguhnya yang memuja, yang dipuja, yang bermantra, yang dimantrai, yang menyembah, dan yang disembah, kenyataannya tunggal sama kedudukan keduanya, kata sang pendeta. Itulah sebabnya orang yang paham ketika buruknya yang memuja menggunakan seluruh sastra sebagai raganya, seluruh sastra sebagai sarananya, seluruh sastra sebagai ucapan pujanya, itulah sebabnya seluruh sastra yang dipuja. Penyebab pujanira orang yang sudah dijadikan pendeta ilmu sastra (pinandite sastra aji), inti sarinya dinamakan Catur Weda, seperti ini perilakunya yaitu tahu cara memuja, tahu cara peleburan seluruh sastra semuanya. Berikut ini dituturkan—


60.b. sang hyang nada mulaning gana, sang hyang windu mulaning mijiling sanga, sang hyang aricendani mulaning dipa, wiswa mulaning dupa, iswara mulaning ganda, wisnu mulaning ksata, brahmamulaning kalpika, tri aksara mulaning sawit, masampet, jayutantra, jayutantra, nga, kang wus manemurasaning sastra utama, nga, nirmalaning sastra, iki rupania (rajah windi 3 tumpuk), mulaning mula, nga,purwaka. Asta dewi mulaning ganetri, Panca brahma mulaning japa, aksara, panca aksara, tri aksara,Ongkara mekadinia umetu, wyo masiwa mulaning sirowista, hredaya mulaning manah, cita mulaningbudi, tulika mulaning Ang, catur dasa aksara mulaning puspa, pamne ring sira mulaning nare, siwambanga argha, argha nga, wyoma siwa, wyoma siwa nga, witning gulu, nga, kanta-

Terjemahan :
Sang Hyang Nadha asal mula dari genta/suara (gana); Sang Hyang Windu asal mula keluarnya yang sembilan; Sang Hyang Ari Cendani asal mula dari lampu minyak (dipa); Wiswa asal mula dari dupa; Iswara asal mula dari wewangian (ganda); Wisnu asal mula dari beras suci (ksata); Brahma asal mula dari hiasan bunga (kalpika); Tri Aksara asal mula dari sumbu sesajen (sawit); ditutup (masampet), jayutantra. Jayutantra artinya yang sudah menemui esensi dari sastra utama, yaitu sucinya sastra (nirmalaning sastra), ini wujudnya: (rajah windu 3 bertumpuk), asal dari segala asal, yaitu permulaan (purwaka). Asta Dewi asal mula dari tasbih (ganetri); Panca Brahma asal mula dari japa; aksara, Panca Aksara, Tri Aksara, Ongkara yang mengawali keluarnya; wyoma siwa asal mula dari ikat kepala suci (sirowista); lubuk hati (hredaya) asal mula dari pikiran (manah); pikiran (cita) asal mula dari budi pekerti; pena (tulika) asal mula dari aksara Ang; empat belas aksara (catur dasa aksara) asal mula dari bunga (puspa); pemanis pada diri Anda asal mula dari manusia (nare); bejana air suci (siwamba) lambang persembahan (argha), argha yaitu wyoma siwa, wyoma siwa artinya pangkal leher, yaitu leher (kanta)—


61.a. ya krananing ujar nira sang wruh i rasaning mulaning jati, sastra pinaka bebanten, sastramengaturaken bebanten, sastra magawe ya bebanten, sastra juga sang tumarima bebanten, keyatna aknasang mangkana kramania, de sang asewaka dharma, marepwan tan salah pasuk wetuning jnanania, yenwus tepet denta anggange kaye iki, palana pada ilang lara rogha, pataka danda upadrawa, manemu sukabhuydaya tanpa balik duka, suka nga, utama rasa, utama rasa nga, ikang cita maetis umadangi bhuana,yan ikang yadnya maserana sarwa bhoga upabhoga sandang pangan, nga, mapralingga sang hyang sastra,mwang sarwa tattwa kabeh, Ongkara makadinia lingganing karya, ikang sarwa yadnya masadana bhogaupabhoga, nga, sang pandita wruhing sarwa angga nira, angeka dasa rudra, ametwaken nisening swasariranira, ring bhuwa-

Terjemahan :
itulah sebabnya ucapan dari orang yang paham akan esensi dari asal mula yang sejati: sastra dijadikan sesajen (banten), sastra yang mempersembahkan sesajen, sastra yang membuat sesajen, dan sastra juga yang menerima sesajen. Waspadailah oleh orang yang demikian keadaannya, oleh orang yang mengamalkan kebajikan (asewaka dharma), agar jangan sampai salah keluar masuknya pengetahuan (jnana). Jika sudah tepat cara Anda menggunakannya seperti ini, hasilnya sama-sama hilang segala penderitaan, penyakit, malapetaka, hukuman, dan kutukan, akan menemui kebahagiaan yang melimpah tanpa berbalik menjadi duka; bahagia artinya rasa yang utama, rasa yang utama artinya pikiran yang menyejukkan menerangi dunia. Jika korban suci (yadnya) itu menggunakan sarana segala kenikmatan makanan, pakaian, dan pangan, berlambang Sang Hyang Sastra serta seluruh tattwa semuanya, Ongkara yang mengawali lambang upacaranya. Seluruh korban suci yang menggunakan sarana makanan dan menikmati kegembiraan, artinya sang pendeta tahu akan seluruh bagian tubuh raganya sendiri, menegakkan Eka Dasa Rudra, mengeluarkan kesucian dari dalam tubuh raganya sendiri, di alam se-


61.b. na, pinaka pangesengane mala trayaning bhuana, wyaktinia ikang sarwa rahina anemwang sarwayadnya, den wruha ta sira angeka sunia, mwang angeka dasa rudra, iti katattwaning tunggal, katuturana,kadi iki rajahnia, Iti wibuh Suka, (rajah Bajra/Genta, guwung mudra Ongkara, bogem, U, Ma, A.Payung,nga, angeka cakra, nga, eka bhumi, palit, Amuja, nga.)

Terjemahan :
mesta, sebagai pembakar tiga noda (mala traya) alam semesta. Kenyataannya, setiap hari menemui segala korban suci, ketahuilah oleh Anda cara menegakkan kesunyian tunggal (angeka sunia) serta menegakkan Eka Dasa Rudra. Inilah hakikat dari yang tunggal (katattwaning tunggal), dituturkan seperti ini rajahannya: INILAH kelimpahan bahagia (wibuh suka), (rajah Bajra/Genta, dilingkari aksara Ongkara, ikatan kain/bogem, U, Ma, A). Payung artinya menegakkan lingkaran cakra (angeka cakra), artinya bumi yang tunggal (eka bhumi), gagang payung, Memuja artinya.


62.a. Iti lingga katattwaning sang pandita mawacita maring rat bhuana tunggal, (rajah, penjorpatemwaning tungtung bungkah., tatakan merepat, tala., tanah, mulaning tunggal.), iti mulaning penjormwang catra, penjor de sang sewaka dharma, iki sang hyang sapta rsi mulaning penjor, apan ketattwaniaring sarwa angga sariranira ika kabeh, yan ikang yadnya masedana sarwa puja japa mantra, nga,mapralingga sang hyang tri sunia, trining windu wyaktinia, saulah bhawania saasing karyanta donia yanring wang urip, katekeng pati, lumekasa rama gawa atma sadana wedana, mwang pitra puja, dewapuja,mekadi saluiring yadnya kabeh, mwang salui

Terjemahan :
INILAH lambang hakikat dari sang pendeta yang berpikiran menuju dunia yang manunggal, (rajah penjor pertemuan antara ujung dengan pangkal, alas segi empat, dasar, tanah, asal mula dari yang tunggal). Inilah asal mula penjor serta payung agung (catra), penjor bagi orang yang mengamalkan kebajikan (sewaka dharma), ini Sang Hyang Sapta Resi asal mula penjor, karena sesungguhnya hakikat dari seluruh bagian tubuh ragamu itu semuanya. Jika korban suci itu menggunakan sarana seluruh puja, japa, dan mantra, berlambang Sang Hyang Tri Sunia, windu yang tiga kenyataannya. Segala tingkah laku perbuatannya, apa pun pekerjaanmu tujuannya, baik pada orang hidup sampai pada kematian, mulailah upacara penyucian jiwa (atma sadana wedana), serta pemujaan leluhur (pitra puja), pemujaan dewa (dewa puja), seperti halnya segala jenis korban suci semuanya, dan se-


62.b. ring bhojana magawe homa, marepwan tan lupa sira ring warah sang tiga jnana, apan sira makaawaking hyang tri kaya parisudha, mulaning tri premananing rat bhuana mwang sarira, mwah mulaningsarwa sastra sahanania irikang bhuana mwang sarira, yatika doning yadnyanta kabeh, ikang sarwa karyamangkana ulahnia, madya ngaraning dharma ngarania, ri denyan kinahanan dening sarwa bhoga bhojana,ambhojana sangkaning suka, krananing madya palanika, mwah ketattwaning yadnya katuturakna, nga,mabrata, matapa, mayoga, masamadi lawan dyana, Majapa, amuja, amona, amantra, aweda, nga,mapralingga sira sang hyang tri sunia nirmala, mwang sang hyang tri windu, tri murti, ya matemahansang hyang tri kaya parisudha, dadi matemahan tri premananing tri bhuana, sakwehing sekaton-

Terjemahan :
gala bentuk perjamuan makanan melaksanakan kurban api (homa), agar jangan sampai Anda lupa pada ajaran dari Sang Tiga Jnana, karena Beliau sebagai wujud dari Hyang Tri Kaya Parisudha, asal mula Tri Pramana di jagat raya dan di dalam tubuh raga, serta asal mula dari seluruh sastra yang ada di alam semesta dan tubuh raga. Itulah tujuan dari seluruh korban sucimu semuanya, segala pekerjaan yang demikian perilakunya, menengah (madya) namanya kebajikan (dharma) itu, oleh karena diliputi oleh seluruh makanan perjamuan, menikmati makanan bersumber dari kebahagiaan, karena tingkat menengah hasilnya itu. Dan hakikat dari korban suci dituturkan, yaitu menjalankan brata, tapa, yoga, samadhi, serta dhyana; melantunkan japa, memuja, berdiam diri (amona), bermantra, ber-weda, berlambang Sang Hyang Tri Sunia Nirmala serta Sang Hyang Tri Windu, Tri Murti, yang berubah menjadi Sang Hyang Tri Kaya Parisudha, sehingga menjadi Tri Pramana di Tri Bhuana, segala yang terlihat,


63.a. sakarenga, saka ucap, ya maka angga sewaka dharma, pada ya murti sakti ring sawaya waning swasarira nira sang pandita, ikang ulahnia han mangkana, utama yadnya ngarania, ya ngarani wruhi rahinaanemung wuku, sapta anemung tri, nga, wruhi sarira sunia, nga, rahina saya, samapta, iki kaputusanrahina sadha, Iti tri sunia, (rajah padma asta dala, tumpuk 3, 4,4,8, dadi don 16, aksarania, Ang, Mang,Ong, Ung ) puput sinurat ring rahina, anggara paing wara sungsang, tanggal ping 8, rah 1, tenggek, 12,sasih karo, isaka 1945. katedun sakeng lontar druwen Universitas Dwi Jendra, Denpasar. Kesalin antukJro Mangku Pasek Kubu Bangli.

Terjemahan :
terdengar, diucapkan, itulah yang menjadi raga dari orang yang mengamalkan kebajikan (sewaka dharma), sama-sama ia berwujud sakti di seluruh bagian dari tubuh raganya sendiri sang pendeta. Perilakunya yang demikian, korban suci yang utama (utama yadnya) namanya, yaitu dinamakan tahu akan hari suci yang bertemu dengan wuku, yang tujuh bertemu dengan yang tiga (sapta anemung tri), artinya mengetahui kesunyian di dalam tubuh raga, hari yang kosong/suci namanya, selesai. Ini adalah keputusan hari suci (rahina sadha). INILAH Tri Sunia, (rajah teratai daun delapan/padma asta dala, bertumpuk 3, 4, 4, 8, dadi daunnya 16, aksaranya Ang, Mang, Ong, Ung). Selesai ditulis pada hari Selasa Paing, wuku Sungsang, tanggal 8, rah 1, tenggek 12, bulan kedua (sasih karo), tahun Saka 1945 (Masehi 2023). Diturunkan bersumber dari lontar milik Universitas Dwijendra, Denpasar. Disalin oleh Jro Mangku Pasek Kubu Bangli.



HALAMAN TERKAIT
Baca Juga