usana dewa

Arsitektur Spiritual dalam Naskah Tutur Usana Dewa


Naskah Tutur Usana Dewa

Iti tutur Uṡāna Dewa, nga, kawruhakna tingkah ing pamangku, maring Ṣaḍ Kahyangan, paněmabahan para ratu, punggawa ring madhyapada, cinaritakěn tingkah ing Kahyangan, mañca deṡa tingkah ing Kahyangan, ring pūrwa pajněngan gědong bata bāng, ;pangastinan (pangasthānan?) ;Bhaṭāra Amūrwa Bhūmi, pinaka Dalěm Deṡa, ring ;pasima (paṡcima?), ;pajněngan meru tumpang, 3, rong, 2, masěk kaṇḍa, nga, pangastinan Bhaṭāra Tri Guṇa Ṥakti, maka ṡakti ning bhuwanâgung, maka hurip bhuwanâlit, Ida ngawětwang watěk dewa, Bhaṭāra Guru Ida mrāga, nga, hana pasamhyangan Bale Gaḍuḥ, paruman Bhaṭāra, watěk dewa nawa sanga, nga, ring uttara, hana kahyangan Gdong Sāri, pangastinan Bhaṭāra Banawwa (Danawa?), maring Aiṡanya, hana

Terjemahan :

Inilah ajaran Usana Dewa, ketahuilah tata cara menjadi pamangku di Sad Kahyangan, yang merupakan tempat pemujaan para raja dan punggawa di dunia. Diceritakan mengenai tata letak wilayah Kahyangan berdasarkan arah mata angin (manca desa). Di sebelah timur terdapat bangunan gedong bata merah, sebagai tempat berstana Bhatara Amurwa Bhumi yang berkedudukan sebagai penguasa desa (Dalem Desa). Di sebelah barat terdapat bangunan meru tumpang tiga dengan dua ruang yang disebut masek kanda, sebagai stana Bhatara Tri Guna Sakti. Beliau adalah wujud kekuatan alam semesta (bhuwana agung) dan napas kehidupan alam mikrokosmos (bhuwana alit). Beliaulah yang memunculkan para dewa dan berwujud sebagai Bhatara Guru. Terdapat juga pesamuan Bale Gaduh sebagai tempat pertemuan para Bhatara dan dewa Nawa Sanga. Di arah utara terdapat kahyangan Gedong Sari sebagai stana Bhatara Danawa, dan di arah timur laut (Aisanya) terdapat… 

 

Gdong Limas catur, pangastinan Bhaṭāra Kurubya langit, pinaka satu ning bhuwana, kulon ing Gdong Sāri, hana Mañjangan Saluwang, pangastinan Bhaṭāra Māspahit, papaten sarwa skar, majajar lan pasaren, nga, ulon ikā, hana Takṣu Agung, pangastinan Bhaṭāra Mās Malanting, nga, ulon ikā, hana lěpitan, ;palinggan Bhaṭāra Brahmā mwang Bhaṭāra Wiṣṇu, nga, ring Bāyabya gnaḥnya, hana pajněngan salu bunděr, palinggan Bhaṭāra Nawa Sanga kabeḥ, hana arca canana, hana tahulan, mwaḥ pratimā mās, yatika praṡakti ning Bhaṭāra kabeḥ, hana mangkana wtu nira, sarěng Bhaṭāra Majapahit, kasungsung antuk krama deṡa, hana meru tumpang, 1, nga, hana kidul ing salu bunděr, gnaḥnya paḍa majajar mḍal wetan,

Terjemahan :

Gedong Limas Catur, stana Bhatara Kurubya Langit yang menjadi pusat semesta. Di sebelah barat Gedong Sari terdapat Menjangan Saluwang sebagai stana Bhatara Maspahit, yang merupakan tempat meletakkan segala macam bunga, dan posisinya sejajar dengan pasaren. Di bagian hulunya terdapat Taksu Agung sebagai stana Bhatara Mas Melanting. Di hulunya lagi terdapat tempat pelipatan yang merupakan pelinggih Bhatara Brahma dan Bhatara Wisnu, letaknya di arah barat laut (Bayabya). Terdapat juga bangunan salu bundar sebagai pelinggih seluruh Bhatara Nawa Sanga. Di sana terdapat arca cendana, tahulan (kerangka wujud), serta pratima emas yang merupakan perwujudan kesaktian dari semua Bhatara. Demikianlah wujud kehadiran Beliau bersama Bhatara Majapahit yang dipuja oleh warga desa. Terdapat pula meru tumpang satu di sebelah selatan salu bundar, yang letaknya sejajar dan menghadap ke timur.

 

smaliḥ kidul ikā, apajněngan salu bunděr, palinggahan Bhaṭāra Brahmakawi, akārya sarwa katon, jumněng ratu kapaṇḍean, angajarana wong kārya salwira, mwang watek dewa kabeḥ, sinarěngan ring Bhaṭāra Gaṇa Ṥakti, ndi ta, Ang, Ung, Mang, Brahmā Wiṣṇu Iṡwara.

Terjemahan :

Di sebelah selatannya lagi, terdapat bangunan salu bundar sebagai pelinggih Bhatara Brahmakawi. Beliau adalah pencipta segala sesuatu yang terlihat dan berkedudukan sebagai raja kepandaian. Beliaulah yang memberikan ajaran kepada semua pekerja dan seluruh dewa, bersama-sama dengan Bhatara Gana Sakti yang merupakan perwujudan dari aksara suci Ang, Ung, Mang (Brahma, Wisnu, Iswara).

 

Hana pajněngan meru tumpang, 3, pangastinan Bhaṭāra ring Majapahit. Kidul ing meru hana pajněngan, Gdong Tarib, palinggihan Bhaṭāra Mas Mělanting, kidul ikā pajněngan salu mundar-mandir, asuku tunggal, apandak pāt, macanggaḥ wang, pangastinan Bhaṭāra Ěmpu Brahmā, nga, maliḥ hana kidul ikā, Pusěḥ meru, ikā wnang pajněngan Gdong Simpěn, pangastinan Bhaṭāra Rambut Sādhana, mwang Rambut Siwi, ring Dakṣiṇa, pajněngan Bale Agung, pangastinan Bhaṭāra Dungulan, Ida pinaka patih agung, nga, ring Madhya pajněngan Bhaṭārī Tri Wikrama, palinggihan Kamūlan Agung, marāga Bhaṭāra Guru, maka wnang panyěmbaḥ krama deṡa, ngawi tastra wikrama, nga, prasaking ākāṡa, mārga Surâlaya, hana sambyangan mundak sari, hana bale pgat, janaban

Terjemahan :

Terdapat bangunan meru tumpang tiga sebagai stana Bhatara Majapahit. Di sebelah selatan meru terdapat bangunan Gedong Tarib yang merupakan pelinggih Bhatara Mas Melanting. Di selatannya lagi terdapat bangunan salu mundar-mandir bertiang satu, beratap empat (pandak pat), dengan bersilang penyangga sebagai stana Bhatara Empu Brahma. Lebih ke selatan lagi terdapat Pura Puseh bermeru, di sana sepatutnya didirikan Gedong Simpen sebagai stana Bhatara Rambut Sadhana dan Rambut Siwi. Di arah selatan (Daksina) terdapat bangunan Bale Agung sebagai stana Bhatara Dungulan yang berkedudukan sebagai patih agung. Di bagian tengah (Madhya) terdapat bangunan Bhatari Tri Wikrama berupa pelinggih Kamulan Agung, wujud dari Bhatara Guru yang berhak disembah oleh warga desa. Beliaulah yang menyusun sastra wikrama, turun dari angkasa menuju Suralaya. Di sana juga terdapat pesamuan Mundak Sari, bale pegat, serta pelataran.

 

Bhaṭāra ring Pusěḥ, sma, nga. Ri tingkah ing ngaturin Bhaṭāra tumurun, masādhana bantěn canang gantal, burat wangi, asěp měñan, majagawu, candana, kukuse pangundang Bhaṭāra, měñane Bhaṭāra Ṥiwa, majagawu Bhaṭāra Sadāṡiwa, candana Bhaṭāra Paramaṡiwa, apan ikā marāga dewa, ri angkěnan Bhaṭāra tumurun, ring mṛcapada, patīrthan Ida ring ṡaṡiḥ, 4, ka, 10, ring pūrṇama mwang tilěm, patīrthan Ida Bhaṭāra Tri Guṇa, maka hurip ing bhuwana, nga, marāga Bhaṭāra Guru, sumahur ring wawalen, Ida ñněng tapulan ring mānuṣa, haran ing hana wawalen ring mṛcapada, Dewa Kaparasan, nga, kângge de Sang Ratu Bali.

Terjemahan :

Bhatara di Puseh ini dikaitkan dengan kuburan (sema). Dalam tata cara memohon agar Bhatara berkenan turun, sarananya menggunakan banten canang gantal, burat wangi, asap kemenyan, majagawu, dan cendana. Asap tersebut berfungsi untuk mengundang para Bhatara: kemenyan untuk Bhatara Siwa, majagawu untuk Bhatara Sadasiwa, dan cendana untuk Bhatara Paramasiwa, karena sarana tersebut merupakan wujud dewa. Waktu ketika Bhatara turun ke dunia (mercapada) untuk memberikan anugerah air suci (tirta) adalah pada bulan (sasih) keempat dan kesepuluh, bertepatan dengan hari purnama dan tilem. Tirta dari Bhatara Tri Guna adalah kehidupan alam semesta, berwujud Bhatara Guru yang merespons doa para pendeta (wawalen). Beliau merasuki dan menetap pada manusia; roh suci yang merasuki manusia di dunia ini disebut Dewa Kaparasan, yang diakui oleh Sang Ratu Bali.

 

Hana ṡakti nira Bhaṭāra, ênak marame-rame ring mṛcapada, mwang maka ibuhan ing bhuwana, muraḥ sarwa tinuku, mwang sarwa tandur lanus, ikang pamuktyan ing bhuwana, Bhaṭāra malingse maring añcangan, sinungsung de ning krama deṡa, maliḥ malingse maring Takṣu, tur maseren-seren ring tuhulan (tahulan?), Ida Bhaṭāra Mona, ring sanggaḥ malinggiḥ, siněmbaḥ de ning wong deṡa, sa, iku rame sūryak, de ning pangaci-aci, patīrthan Bhaṭāra, nga, iccha Bhaṭāra turun, turun maring joli, kasunggi prasutri, mandi tuhu ṡakti, mangkana icchan Bhaṭāra, ring wawalen, rěṇa sira Sangkul putiḥ, tur gigihan patibabit, kâkṣi antuk Sang Ratu Bali mwang Punggawa krama deṡa, puput tingkah sāsana dewa.

Terjemahan :

Kesaktian Bhatara membuat alam semesta makmur dan penuh keramaian di dunia, harga barang kebutuhan menjadi murah, serta segala tanaman tumbuh subur. Itulah wujud kemakmuran dunia. Bhatara menjelma di tempat pemujaan dan dipuja oleh warga desa. Beliau juga menjelma di Taksu, menetap pada kerangka wujud (tahulan) sebagai Bhatara Mona, berstana di sanggah, dan disembah oleh penduduk desa. Suasananya penuh sorak-sorai keramaian karena adanya upacara persembahan (pangaci-aci) dan tirta dari Bhatara. Bhatara berkenan turun menaiki tandu (joli) yang dijunjung oleh para wanita dengan kesaktian yang luar biasa. Demikianlah kehendak Bhatara merasuki para pendeta (wawalen), membuat Sangkul Putih merasa senang, disaksikan oleh Sang Ratu Bali beserta para punggawa dan warga desa. Selesailah penjelasan mengenai aturan para dewa.

 

Iti tingkah ing Kahyangan, Pusěḥ Dalěm, panghulun ing deṡa, sa, nāgara, pañungsungan pāti hurip, êtangakna, yan Kahyangan ring Dalěm deṡa, hana meru tumpang, 5, yan nora meru, Gdong Bata Bāng, pangastin Bhaṭāra Mūrwa Bhūmi, pinaka Dalěm deṡa, ring pūrwa gnaḥnya, maring uttara, Kahyangan Ibu Gdong Sāri, pangastinan Bhaṭāra ring Batur Sāri, nga, maring aiṡanya, hana Gdong Catu, pangastinan Bhaṭāra Kurubing Langit, nga, ulon ni Gdong Sāri, hana Mañjangan Saluwang, pangastinan Bhaṭāra Maspait, maring Majapahit, nga.

Terjemahan :

Inilah tata letak Kahyangan Puseh Dalem, yang merupakan pusat (hulu) desa dan negara, serta tempat pemujaan hidup dan mati. Perhatikanlah, jika Kahyangan tersebut berada di Dalem Desa, maka terdapat meru tumpang lima. Jika tidak ada meru, maka berupa Gedong Bata Merah sebagai stana Bhatara Murwa Bhumi yang berkedudukan sebagai Dalem Desa, letaknya di arah timur. Di arah utara terdapat Kahyangan Ibu Gedong Sari sebagai stana Bhatara Batur Sari. Di arah timur laut (Aisanya) terdapat Gedong Catu sebagai stana Bhatara Kurubing Langit. Di bagian hulu Gedong Sari terdapat Menjangan Saluwang sebagai stana Bhatara Maspahit (Majapahit).

 

Ulon ikā hana Kahyangan Pasaren, pangastinan Bhaṭāra Hyang Mona, nga. Ulon ikā hana Kahyangan Takṣu Agung, pangastinan Bhaṭāra Mās Malanting, nga. Ulon ikā hana lěpit-lěpitan, pangastinan Bhaṭāra Brahmā Wiṣṇu, nga, wāyabya gnaḥnya.

Terjemahan :

Di bagian hulunya lagi terdapat Kahyangan Pasaren sebagai stana Bhatara Hyang Mona. Di bagian hulunya lagi terdapat Kahyangan Taksu Agung sebagai stana Bhatara Mas Melanting. Di hulunya lagi terdapat tempat pelipatan sebagai stana Bhatara Brahma Wisnu, letaknya di arah barat laut (Bayabya). 

 

Kidul ing Bata Bāng, hana Kahyangan Gdong Tarib, pangastinan Bhaṭāra Brahmākawi, nga, angawi sarwa ton, jumněng ratu kapaṇḍean, angarcaṇa ning kārya sarāja kārya ning wong, mwang watěk Dewa Nawa Sanga, nga, kidul ikā tan palinggih salu bunděr mandi, masuku tunggal, apandak pāt macanggaḥ wang, pangastinan Bhaṭāra Ěmpu Brahma, nga.

Terjemahan :

Di sebelah selatan Bata Merah, terdapat Kahyangan Gedong Tarib sebagai stana Bhatara Brahmakawi yang menciptakan segala hal yang terlihat, berkedudukan sebagai raja kepandaian, serta menyelenggarakan segala upacara besar bagi manusia dan para dewa Nawa Sanga. Di sebelah selatannya terdapat pelinggih salu bundar mandi bertiang satu, beratap empat (pandak pat), dengan bersilang penyangga sebagai stana Bhatara Empu Brahma.

 

Ulon ikā hana pasambyangan Bale Gaḍuḥ, nga, paruman watěk Dewa Nawa Sanga mwang Bhaṭāra Mūrwa Bhūmi, nga. Ulon ikā hana samanggon, saka, 8, puput pratingkah ing Dalěm. 

Mwaḥ yan hana Kahyangan Pusěḥ, pañěmbahan krama deṡa, sa, hana meru tumpang, 7, rong, 2, macěkanda, pangastinan Bhaṭāra Tri Guṇa Ṥakti, yan hana meru, Gdong Mundak Sāri rong, 3, wnang ida maka hurip ing bhuwana alit, Ida ta marāga Nawa Dewatā, natar ;iais (ia / ias?) ;minaka Pusěḥ Deṡa, nga, ring pūrwa gnaḥnya.

Terjemahan :

Di bagian hulunya terdapat pesamuan Bale Gaduh, yang merupakan tempat pertemuan para dewa Nawa Sanga dan Bhatara Murwa Bhumi. Di bagian hulunya lagi terdapat bangunan samanggon bertiang delapan. Selesailah pedoman tata letak untuk Pura Dalem.

Selanjutnya, jika ada Kahyangan Puseh sebagai tempat pemujaan warga desa, di sana didirikan meru tumpang tujuh dengan dua ruang (macekanda) sebagai stana Bhatara Tri Guna Sakti. Jika terdapat meru Gedong Mundak Sari dengan tiga ruang, Beliau berhak menjadi sumber kehidupan alam mikrokosmos (bhuwana alit), dan Beliau berwujud Nawa Dewata. Pelatarannya dihias sebagai Puseh Desa, yang letaknya di arah timur.

 

Maring uttara, Kahyangan Gdong Sāri, pangastinan Bhaṭāra Hyang Dānawa, nga, maring aiṡanya, hana palinggih, Gdong Limas Catu, pangastinan Bhaṭāra Kurubing Langit, pinaka mṛta ning bhuwana.

Ring ulon ing Gdong Sāri, hana Mañjangan Saluwang, palinggihan Bhaṭāra ring Maspait, nga, papětatan skar salwira, majajar lan Pasaren, hana Takṣu Agung, pangastinan Bhaṭāra Mās Malanting, nga, hana lěpit-lěpitan, pangastinan Bhaṭāra Brahmā Wiṣṇu, nga, ring wāyabya gnaḥnya.

Terjemahan :

Di arah utara terdapat Kahyangan Gedong Sari sebagai stana Bhatara Hyang Danawa, dan di arah timur laut (Aisanya) terdapat pelinggih Gedong Limas Catu sebagai stana Bhatara Kurubing Langit yang merupakan sumber anugerah kehidupan alam semesta.

Di bagian hulu Gedong Sari terdapat Menjangan Saluwang sebagai pelinggih Bhatara Maspahit, yang merupakan tempat meletakkan segala macam bunga dan letaknya sejajar dengan Pasaren. Terdapat pula Taksu Agung sebagai stana Bhatara Mas Melanting, serta tempat pelipatan sebagai stana Bhatara Brahma Wisnu yang letaknya di arah barat laut (Bayabya).

 

Hana kidul ing Gdong Mundak Sāri, hana Salu Bunděr, pangastinan Bhaṭāra Nawa Sanga kabeḥ, hana arca Gaṇa, hana tahulan, mwang pratimā mās, ikā pratimān Bhaṭāra ring Majapahit, kasěmbaḥ de ning deṡa-deṡa, nga, hana kidul ikā Gdong Bunděr matumpang, 1, nga, gnaḥnya majajar, maliḥ kidul ikā, pajněngan Salu Bunděr, pangastinan Bhaṭāra Brahmakawi, jumněng ratu kapaṇḍayan, angajöngin kārya, sarāja kārya sing wong, mwang pangarcaṇa pangrawoḥ watěk dewa Nawa Sanga kabeḥ, nga.

Terjemahan :

Di sebelah selatan Gedong Mundak Sari terdapat Salu Bundar sebagai stana bagi seluruh Bhatara Nawa Sanga. Di sana terdapat arca Gana, tahulan (kerangka wujud), dan pratima emas yang merupakan perwujudan Bhatara Majapahit yang disembah oleh warga desa. Di sebelah selatannya terdapat Gedong Bundar bermeru tumpang satu yang letaknya sejajar. Di selatannya lagi terdapat pelinggih Salu Bundar sebagai stana Bhatara Brahmakawi yang berkedudukan sebagai raja kepandaian, memimpin pelaksanaan upacara besar bagi manusia, serta memimpin pemujaan atas kedatangan seluruh dewa Nawa Sanga.

 

sarěng Bhaṭāra Tri Guṇa Ṥakti, Ang, Ung, Mang, pitwinya Hyang Brahmā Wiṣṇu Iṡwara, hana pajněngan meru tumpang pañca, pangastinan Bhaṭāra di Majapahit, nga, kidul ikā hana pajněngan Gdong Salu Bunděr Mandi, masuku tunggak, apandak pāt, macanggaḥ wang, pangastinan Bhaṭāra Ěmpu Brahma, nga, ulon ikā, hana pasambyangan Bale Gaḍuḥ paruman watěk dewatā, mwang Bhaṭāra Tri Guṇa, nga.

Terjemahan :

Bersama Bhatara Tri Guna Sakti (dilambangkan aksara Ang, Ung, Mang), yaitu Hyang Brahma, Wisnu, dan Iswara, didirikan pelinggih meru tumpang lima sebagai stana Bhatara di Majapahit. Di sebelah selatannya terdapat pelinggih Gedong Salu Bundar Mandi bertiang satu, beratap empat (pandak pat), dengan bersilang penyangga sebagai stana Bhatara Empu Brahma. Di bagian hulunya terdapat pesamuan Bale Gaduh yang merupakan tempat pertemuan para dewa dan Bhatara Tri Guna.

 

Ulon ikā hana samanggen saka, 8, maliḥ ulon Pusěḥ, hana Gdong Simpěn rong, 2, pangastinan Bhaṭāra Rambut Sādhana, mwaḥ Bhaṭāra Rambut Siwi, nga, pañěmbahan wong krama deṡa nāgara, sa, nga.

Terjemahan :

Di bagian hulunya lagi terdapat bangunan samanggen bertiang delapan. Lebih ke hulu dari Puseh, terdapat Gedong Simpen dengan dua ruang sebagai stana Bhatara Rambut Sadhana dan Bhatara Rambut Siwi, yang menjadi tempat pemujaan warga desa dan negara.

 

Sampun puput wawangunan Kahyangan nika, raris mangaturang pamlaspas alit, matahur agung rihin, raris malaspas alit, mangaděgang sanggaḥ kokilā, plawa jangkěp, pâji uduḥ, pangan nyuḥ, pangan bwaḥ, byu lalung, sokṣokan, iliḥ, kukusan, sibuḥ pěpěk, sami munggah ring sanggar, ṡuci, 2, gněp dhana, tka ning dewa-dewī, sor ing sanggaḥ, A, glar sanga, jangan skawali, tabutlu, gněp, mwaḥ sasayut praṡcitta, asoroḥ, mwang ngawilang kweh ing sanggaḥ, wawangunan, paḍa munggaḥ ṡuci, dandanan, swang, mwaḥ sasayut siddha kārya, 1, sasayut parikrama, 3, dulang, pangambeyan, 1, jrimpěn pamlaspas, 1, pněk agung, 1, mraka sarwa galahan, paḍa, 2, iwaknya itik ginuling, 1, mwaḥ tumpěng adanan, putiḥ kuning,

Terjemahan :

Setelah pembangunan Kahyangan tersebut rampung, maka dilaksanakanlah upacara penyucian kecil (pamlaspas alit). Upacara ini didahului dengan pecaruan agung (matahur agung), baru kemudian dilaksanakan pamlaspas alit. Didirikanlah sanggah kokila dengan dedaunan (plawa) lengkap, peji uduh, kelapa, buah-buahan, pisang lalung, soksokan, ilih, kukusan, dan sibuh pelengkap. Semuanya dinaikkan ke sanggar bersama banten suci dua soroh lengkap untuk dewa-dewi. Di bagian bawah sanggah disiapkan banten glar sanga, sayur sekawali, dan tabuh tiga lengkap. Disediakan juga sasayut prascitta satu soroh, dan dihitung sesuai dengan jumlah bangunan pelinggih, masing-masing dinaikkan banten suci sedandanan. Hal ini dilengkapi pula dengan sasayut siddha karya satu buah, sasayut parikrama tiga, dulang, pangambeyan satu, jrimpen pamlaspas satu, dan penek agung satu yang dihias serba memanjang (galahan) masing-masing dua, berlauk itik panggang utuh satu, serta tumpeng putih kuning berpasangan.

 

maraca kadi lagi, iwaknya ayam putiḥ trus, putiḥ syungan saplakon, pras lis, bantěn serean, canang gantal burat wangi, lěnga wangi dakṣiṇa gde sarwa bungkulan, bwaḥ bañcangan, base ambungan, rantasan saparaděg, mwang nglěmijisari, dumun raris mangaturang pamlaspas.

Ri sampun wus malaspas alit, ngaturang canang mwang dakṣiṇa, puñjung rayunan, 2, dulang, nutugang tigang dina, mangaturang pamlaspas, tabuḥ gtiḥ.

Terjemahan :

dihias seperti biasanya, berlauk ayam putih mulus, ayam putih syungan saplakon, pras lis, banten serean, canang gantal burat wangi, minyak wangi, daksina besar yang serba utuh (bungkulan), buah bancangan, sirih ambungan, seperangkat pakaian (rantasan saparadeg), serta melaksanakan nglemijisari terlebih dahulu, baru kemudian menghaturkan upacara pemlaspas.

Setelah selesai melaksanakan pemlaspas alit, dihaturkanlah canang dan daksina, serta makanan (punjung rayunan) dalam dua dulang secara berturut-turut selama tiga hari. Rangkaian ini diakhiri dengan menghaturkan pemlaspas percikan darah (tabuh getih).

 

Raris malaspas agöng, nglěmijinya, mangulapin dumun. Nyan tingkah ing anglěmiji sāri, nga, ring kahyangan, munggaḥ canang, dakṣiṇa paḍa masiki, maring kahyangan ikā, karuhun sabwatan kadi ngūni, tabuḥ, 3, maring sor ing kahyangan ngwangunang Bale Pupug, 1, munggaḥ bantěn parěbwan asoroḥ, maiwak itik putiḥ, 1, mapaduhuk, 1, maliḥ bantěn cacahan, 11, tanding, nasinya ora, ulamnya kacang-kacang gněp sudang taluḥ, maduluran dakṣiṇa, pras lis, tulung sasayut, sasayut praṡcitta, 1, sasayut katututan, pañněng, sanggaḥ hurip, sami paḍa, 1, gněp sakramas ing sorohan, jun pere añar neraporeng (noraporeng?), 1, dagingin bañu pawitra, samsam bija kuning, asaban candana, kambang urā padma, byakawonan, nunas tīrtha, puput

Terjemahan :

Selanjutnya dilaksanakan pemlaspas agung, dengan prosesi nglemiji yang didahului oleh upacara mangulapin. Inilah tata cara melaksanakan nglemiji sari di kahyangan. Dihaturkan canang dan daksina masing-masing satu pada kahyangan tersebut, beserta perlengkapan lain seperti biasanya dan tabuh tiga. Di bagian bawah kahyangan didirikan satu Bale Pupug, di mana dinaikkan banten parebwan satu soroh berlauk itik putih utuh satu. Disertakan pula banten cacahan 11 tanding berisi nasi ora (nasi campur), dengan lauk aneka kacang lengkap, ikan kering (sudang), dan telur. Ini didampingi dengan daksina, pras lis, tulung sasayut, sasayut prascitta satu, sasayut katututan, panyeneng, dan sanggah hurip, yang masing-masing berjumlah satu. Semuanya dilengkapi sesuai aturan banten sorohan, ditambah tempayan tanah (jun pere) baru satu buah yang diisi air pawitra (suci), samsam bija kuning, serutan cendana, taburan bunga teratai (kambang ura padma), sarana byakawonan, lalu memohon tirta. Selesailah…

 

ring kahyangan ikā, dadukun ñākṣyang, puput tingkah ing kāla mijihayā.

Tingkah ing swakārya ngala mijihaya, ring paryangan makâdinya ring Bale Agung, tunggil kramanya, carunya kang munggaḥ ring paryangan, dyapin di Bale Agung, ṡuci adandanan gněp katur ring Bhaṭāra, sang malingga ring kahyangan.

Terjemahan :

prosesi di kahyangan tersebut, dengan disaksikan oleh seorang pendeta (dadukun). Selesailah tata cara melaksanakan upacara kala mijihaya.

Tata cara pelaksanaan upacara kala mijihaya di parahyangan, khususnya di Bale Agung, aturannya adalah sama. Banten caru yang dinaikkan ke parahyangan maupun di Bale Agung berupa banten suci sedandanan lengkap yang dihaturkan kepada Bhatara yang berstana di kahyangan tersebut.

 

Maliḥ ṡuci katur kasūrya, asoroḥ, gněp, saha dandanan gněp sakrama ning caru ṡuci, iwaknya itik ginuling, upakāra dakṣiṇa, 1, canang gantal parikrama babwatan.

Mwaḥ ring harěp ing kahyangan, maliḥ caru ṡuci adandanan, pras agung, 1, lis, bantěn sorohan gněp, celeng guling, 1, taḍaḥ babangkit, ibu sugiḥ, 1, tutuan, 1, sasayut agung, 1, sasayut pabrěsihan, sasayut siddha kārya, 1, dadi apajěg.

Terjemahan :

Selain itu, dihaturkan banten suci kepada Dewa Surya sebanyak satu soroh lengkap, beserta perlengkapan banten caru suci lengkap yang berlauk itik panggang. Upakara ini dilengkapi dengan daksina satu buah dan canang gantal sesuai keperluan.

Di halaman depan kahyangan, dihaturkan lagi banten caru suci sedandanan, pras agung satu buah, lis, banten sorohan lengkap, babi guling satu, tadah babangkit, ibu sugih satu, tutuan satu, sasayut agung satu, sasayut pembersihan, dan sasayut siddha karya satu buah, yang disatukan menjadi satu rangkaian (apajeg).

 

Jrimpěn di dulang apajěg, celeng rěcaḥ, 1, makâdi gayaḥ, pangulapan, kadi ngūni, pangambyan adulang, pangiděran asoroḥ, maliḥ pangrayunan asoroḥ, maiwak itik putiḥ jambul, 1, matungguḥ antuk jwan mrajut ban bnang putih atukěl, pipis, 225, di tuktuk jwane, madaging carang dapdap, jajataḥ glar sanga, jangan sakawali, tabuḥ, 3, pabyakawonan sami paḍa, 1, maliḥ Bale Pupug, 1, maka gnaḥ bantěn klamiji ikā, munggaḥ ṡuci asoroḥ gněp, maiwak itik putiḥ, 1, bantěn parěbwan asahět, iwaknya itik bulu sikěp hirěng, ginuling, 1, mwang bantěn pañaḥcaḥ, manasi ora, 11, tanding, bantěn sorohan jangkěp, asoroḥ, pañěněng, 1, lis ron, 1, lis busung, 1, mwang dakṣiṇa gde

Terjemahan :

Banten lainnya adalah jrimpen di atas dulang satu rangkaian, cincangan daging babi (celeng recah) satu, serta gayah, banten pangulapan seperti sebelumnya, pangambyan dalam satu dulang, pangideran satu soroh, dan hidangan (pangrayunan) satu soroh berlauk itik berbulu putih jambul satu ekor. Sajian ini diikat dengan jwan (tali) yang dirajut benang putih satu gulung, serta uang 225 kepeng di ujung jwan tersebut, diisi ranting kayu dapdap, sate jajatah glar sanga, sayur sekawali, tabuh tiga, dan sarana pabyakawonan yang masing-masing berjumlah satu. Selain itu, pada sebuah Bale Pupug yang menjadi tempat banten nglemiji tersebut, dinaikkan banten suci satu soroh lengkap berlauk itik putih satu, banten parebwan ashet berlauk itik berbulu hitam gelap (bulu sikep) yang dipanggang satu, serta banten pencacah dengan nasi ora 11 tanding. Disertakan pula banten sorohan lengkap satu soroh, panyeneng satu, lis dari daun (lis ron) satu, lis dari janur (lis busung) satu, dan daksina besar…

 

gněp, 1, arthanya, 225, lawe atukěl, tatabwan jangkěp. Mwang dadukun mañākṣyang, bantěn pañākṣī dadukun, dakṣiṇa gde, 1, sarwa, 2, pras gde, 1, canang pañněng tahěnan takṣu, 1, arthanya, 225, pras, 25. Mwang pala tběn, 1, maka balongan yan gayaḥ kbo, twi bawi gayaḥnya, ikang caru, thěr mangkana, babakaran paḍa makisa gněp, gantung disampingan kala mijiyane, matunggwan, mwang nasi, 2, sok, be karangan, 2, maliḥ ḍatěngan kěbo, yan bawi, yan kěbo talěr saruntutan ḍatěng bawi, maka ikuḥ, dagingnya dadi gayaḥ, ikā dagingnya ebat, mangge upakāra ning ḍatěngan, tatandingan ikā, mamārgi, niṣṭa, madhya, uttama, uttamanya yan ḍatěngan kbo, 500, tanding, Madhya, 250,

Terjemahan : 

lengkap satu buah, berisi uang 225 kepeng, benang lawe satu gulung, dan tabuhan lengkap. Untuk pendeta (dadukun) yang bertugas menyaksikan, disiapkan banten panyaksi berupa daksina besar satu, serba dua, pras besar satu, canang panyeneng untuk stana taksu satu, dengan uang 225 kepeng, dan pras berisi uang 25 kepeng. Disiapkan pula hasil bumi (pala tben) satu, yang dijadikan alas (balongan) jika sajian gayah-nya menggunakan kerbau, atau gayah dari babi untuk caru tersebut. Selanjutnya, aneka panggangan (babakaran) lengkap digantung di samping tempat pelaksanaan upacara kala mijihaya, didampingi dengan nasi dua bakul (sok) dan daging karangan dua. Untuk persembahan kurban (datengan), bisa menggunakan kerbau atau babi. Jika menggunakan kerbau, aturannya sama dengan babi: bagian ekor dan dagingnya dijadikan gayah, sedangkan sisa dagingnya dijadikan cincangan (ebat) untuk keperluan upakara datengan. Tingkatan persembahan tersebut terbagi menjadi nista (rendah), madya (menengah), dan utama (tinggi). Tingkat utama menggunakan datengan kerbau sebanyak 500 tanding, tingkat madya 250…

 

tanding, niṣṭa, 125, tanding. Yan ḍatěngan bawi, uttamanya, 250, tanding, madhyanya, 125, tanding, niṣṭanya, 95, tanding, gněp sakrama ning ḍatěngan, nasi plupuhan, mwang katipat, jaja sasrodan, canang manūt tandingan ḍatěngan, alědnya poleng sami, tan mari matatabwan jangkěp.

Terjemahan :

tanding, dan tingkat nista 125 tanding. Jika menggunakan datengan babi, tingkat utamanya 250 tanding, tingkat madya 125 tanding, dan tingkat nista 95 tanding. Semua ini dilengkapi sesuai aturan banten datengan, yaitu berupa nasi plupuhan, ketupat, jajan sasrodan, dan canang yang jumlahnya menyesuaikan dengan jumlah tanding datengan. Semuanya menggunakan alas daun bermotif kotak-kotak (poleng) dan tidak lupa disertakan tabuhan lengkap.

 

Mwang toyan kala mijihan, warṇa, 11, toyan dhanu, toyan pasiḥ, toyan mawa, slukat pakrisan, ěmpul, siddha kārya, srěgněp, jāti luwiḥ, gunung sāri, ṡuddha mangěning, mawadaḥ jun pere, añar, kerapereng (koraporong?), masalimběd bnang putih ailěḥ, madaging jinaḥ, 66, padma, 1. Mwaḥ mangaděgang linggiḥ Bhaṭāra ring ampilan, upakāra lagi-lagi, kwala asiki, upakāra dakṣiṇa, 1, gněp, canang, pañněng, 1, tabuḥ, 3, makâdi ring Pusěḥ, ring Dalěm, Pura Deṡa, dadukun manglakonin.

Terjemahan :

Air suci (toya) untuk upacara kala mijihan terdiri dari 11 macam, yaitu air danau, air laut, air mawar, air dari pancuran suci (slukat), air Pakrisan, air Tirta Empul, air siddha karya, sregnep, jati luwih, gunung sari, dan suddha mangening. Air tersebut ditempatkan dalam tempayan tanah liat (jun pere) yang baru, dililit dengan benang putih berkeliling, dan diisi uang sebanyak 66 kepeng serta sekuntum bunga teratai (padma). Selain itu, didirikan pelinggih untuk stana Bhatara pada ampilan dengan upakara seperti biasanya, masing-masing satu buah, yaitu daksina lengkap satu buah, canang, panyeneng satu, dan tabuh tiga, khususnya di Pura Puseh, Pura Dalem, dan Pura Desa, yang pelaksanaannya dipimpin oleh seorang pendeta (dadukun).

 

Mwang makārya linggiḥ sasrodan, 11, soroḥ, gněp sakrama ning upakāra sasrodan, jaja ratěng antuk toya, kadi ngūni-ngūni, ratěng antuk miñak, rarambanan, maiwak guling bawi, canang, 11, tanding, sane atanding mwaḥ bañjotan akelan, jaja kukus apandikěp, unti atakir byu mās ijas, dakṣiṇa gde, pañněng, arthanya, 225, tatabwan, 3, paḍa mawadaḥ glagar.

Terjemahan :

Disiapkan juga stana sasrodan sebanyak 11 soroh, lengkap dengan aturan upakara sasrodan, yaitu jajan yang direbus dengan air seperti biasanya, jajan yang digoreng dengan minyak, aneka dedaunan (rarambanan), berlauk babi guling, dan canang 11 tanding. Setiap satu tanding disertakan pula banjotan satu kelan, jajan kukus apandikep, kelapa parut manis (unti) satu takir, pisang mas satu sisir (ijas), daksina besar, panyeneng, uang sejumlah 225 kepeng, dan tabuhan tiga, yang semuanya ditempatkan pada wadah gelagar.

 

Krama ning nglamijihayā, angkěn ing diwasa wnang linakwan, māsa Ṥrawaṇa, Kartika, mwang Māegaṡīrsa, makâdi we saka māsa, ring ṡuklapakṣa, pañcadasī, lyan ring dina ikā nora wnang. Yan purug tan pagawe, phalanya ikang sarāja kārya, poma tan hana adwa.

Terjemahan :

Tata cara pelaksanaan nglemijihaya ini wajib dilakukan pada waktu (dewasa) yang telah ditentukan, yaitu pada bulan (sasih) Srawana, Kartika, Margasirsa, dan utamanya pada bulan Wesaka, tepat pada paruh terang (suklapaksa) hari ke-15 (purnama). Selain pada hari-hari tersebut, upacara ini tidak boleh dilaksanakan. Jika aturan ini dilanggar, maka upacara besar (saraja karya) tersebut tidak akan membawa berkah dan hasil; ingatlah, jangan sampai melanggar.

 

Krama ning kārya malaspas uttama, munggaḥ kapaslang, mangge ring kahyangan, angaděgakěn Sanggaḥ Tawang rong, 3, saha plawa, pěji uduḥ, byu lalung, bangsaḥ ěnyuḥ, bangsaḥ bwaḥ, añcak, bingin, kuskusan, soksokan, iliḥ, sibuḥ pěpěk, munggaḥ ring sanggar ṡuci, 4, soroḥ, pañca saraswatī, 5, tamas catur, 4, tamas, tumpěngnya, abāng, hirěng, putiḥ, kuning, sasangananya ñatur warṇa, guru agung gaṇa, sḍaḥ woḥ, 4, pañca phala, 4, pisang mataḥ, 5, buliḥ mawadaḥ tamas, maliḥ sañcak, byu mās, 5, buliḥ, wedya, 4, tamas, bebek punika pigum dados, 23, iwak ṡuci, 4, catur, 4, pañca saraswatī, 5, Gaṇa, 1, guru agung, 1, maliḥ gurun saci, 4, sāgara wukir, ṡuci, 2, soroḥ, upakāranya talěr kadi harěp, dakṣiṇa ring ngarṣa, brasnya sami paḍa macatu, bilang samping, sami maclondeng, sasanganan ṡuci, ring harěp, atur wu saking ḍasar sami munggaḥ.

Terjemahan :

Aturan untuk pelaksanaan karya pemlaspas tingkat utama, yang dinaikkan ke panggung (kapaslang) dan ditempatkan di kahyangan, adalah dengan mendirikan Sanggah Tawang beruang tiga. Sanggah ini dihiasi dedaunan lengkap (plawa), peji uduh, pisang lalung, dahan kelapa, dahan pinang, daun ancak, daun beringin, kukusan, soksokan, ilih, dan sibuh pelengkap. Banten yang dinaikkan ke sanggar suci meliputi 4 soroh banten suci, panca saraswati 5, tamas catur 4, dengan tumpeng berwarna merah, hitam, putih, dan kuning. Jajannya juga dibuat dalam empat warna, ditambah banten guru agung gana, sirih pinang 4, panca phala 4, pisang mentah 5 biji (bulih) yang ditempatkan dalam tamas, sajen sancak, pisang mas 5 biji, dan wedya 4 tamas. Untuk lauk digunakan bebek berjumlah 23, lauk suci 4, catur 4, panca saraswati 5, banten Gana 1, banten guru agung 1, banten gurun saci 4, serta sajen untuk penguasa laut dan gunung (sagara wukir) berupa banten suci 2 soroh. Upakaranya sama seperti sebelumnya, dengan daksina diletakkan di depan, berasnya masing-masing ditakar satu catu di setiap sisi, semuanya dihias dengan kain clondeng, dan jajan suci diletakkan di depan, disusun berurutan dari dasar hingga dinaikkan ke atas.

 

Mwaḥ caru ring sor, bantěn ṡuci, adanan, gayaḥ kbo, winangun hurip, bawi rěcaḥ, 1, dadi, gayaḥ den agněp,kadi isin panggungan, guling celeng, 1, pangiring guling bebek, 1, babangkit, 1, taḍaḥ, 1, sasayut, 1, sangga hurip, 1, tahěnan, 1, tumpěng, 1, 35, bungkul, tka ning mawarṇa, 35, maka pamugbugayaḥ, mwang pañca sânak, ayam warṇa, 5, lis mawarṇa, 5, maliḥ ibu sugiḥ, 1, pulagěmbal, skar tamas, tutuan, kaklěpikan, paḍa, 1, jagarasi, maiwak sasate gunting, tulung sasayut, katututan, pras lis paḍa, 2, glar sanga, jangan skawali, tok sañcak (tok sagea ? toak), skul lingidan.

Terjemahan :

Untuk banten caru di bagian bawah (sor), disiapkan banten suci sedandanan, gayah kerbau yang dibentuk seperti makhluk hidup (winangun hurip), dan babi cincang (recah) satu. Dibuatlah gayah yang lengkap selayaknya isi panggungan, babi guling satu, diiringi guling bebek satu, babangkit satu, tadah satu, sasayut satu, sangga hurip satu, tahenan satu, dan tumpeng 35 buah yang beraneka warna sebagai pelengkap gayah. Ditambahkan pula banten panca sanak berupa ayam lima warna, lis lima warna, ibu sugih satu, pulagembal, bunga dalam tamas, tutuan, dan kaklepikan masing-masing satu. Disiapkan juga jagarasi berlauk sate gunting, tulung sasayut, katututan, dan pras lis masing-masing dua, serta glar sanga, sayur sekawali, tuak sancak, dan nasi lingidan.

 

Mwang dandanan payuk, 10, mrajut lawe manūt warṇa widik-widik, dagingin toya pawitra, mwang catur kumbha, 4, pane, krě, 1, kuskusan, 1, kěkěb, 1, kumbha sarat, 1, sasěnden, jun pere koraporong (kerapereng?) dadampar dapdap, kalaṡa añar, gněp paḍa masiki, rwa rwi, 108, mwaḥ parěbwan, nganěnun, pari rong tngaḥ, kampil, 1, misi bras, mwaḥ cangkir, caratnya mawarṇa, 8, tka ning caturnya, maka lis makâdi mṛta sañjiwani, mwaḥ cerek, 5, misi sga pañca rūpa, maliḥ tpung tawar sgawu, saha isuh-isuḥ kakosok ṡuddhamala, patlěsan anūt dina, mwang panyucuk bebek blang kalung, bawi poleng, syap camara.

Terjemahan :

Selain itu, disiapkan sepuluh periuk yang dirajut dengan benang lawe sesuai warna penjuru mata angin, diisi dengan air suci (pawitra). Ada juga empat kendi (catur kumbha), pane, kre satu, kukusan satu, kekeb satu, kumbha sarat satu, sasenden, tempayan tanah liat (jun pere) kerapereng, alas dari kayu dapdap, dan tikar baru, yang semuanya masing-masing berjumlah satu. Disiapkan rwa rwi 108, banten parebwan, perlengkapan menenun, padi dua setengah, satu kampil berisi beras, cangkir, ceret dengan delapan warna termasuk empat warna utamanya, lis yang berfungsi sebagai wujud air kehidupan (merta sanjiwani), serta lima buah ceret kecil (cerek) berisi nasi panca rupa. Dilengkapi pula dengan tepung tawar segawu, perlengkapan pembersihan suddhamala, patlesan yang disesuaikan dengan harinya, serta hewan suci penyerta berupa bebek berkalung belang, babi poleng, dan ayam berbulu cemara.

 

Mwaḥ bantěn padudusan, maka ayaban, cucupan antiga ning itik, tatampi taluḥ bukasěm, 6, bsik, lulwak bulun mata, 1, gagecek sapañjang, 1, wakwakan, 1, sami winaan pañjang, mwaḥ nasi garudā, 1, warṇa birū, iwak sate celeng, manūt ring widik-widik, winadahan nyiu añar, 1, maliḥ sgalahan, 1, iwak antiga bukasěm, 9, bsik, winadahan nyiu añar juga, jangan skawali, jaga sari sarěng gayaḥ, mwang pungun-pungun, 1, pangurbheda jinaḥ, 25, maliḥ sasayut pratiṣṭa, asoroḥ, sasayut madan-adan, 11, sakadi tatbasan catur.

Terjemahan :

Untuk banten padudusan yang akan diayab (dipersembahkan), digunakan sarana berupa isapan (cucupan) telur itik mentah, telur asam (bukasem) 6 butir, burung gagak bulu mata satu, daging potong panjang (gagecek sapanjang) satu, wakwakan satu, yang semuanya ditata memanjang. Disertakan pula nasi garuda warna biru satu, dengan lauk sate daging babi yang ditata sesuai penjuru mata angin, ditempatkan dalam nyiru baru satu buah. Selain itu, ada banten segalahan satu, berlauk telur bukasem 9 butir, ditempatkan di nyiru baru juga, sayur sekawali, jaga sari bersama gayah, dan pungun-pungun satu. Untuk pangurbheda disertakan uang 25 kepeng, lalu sasayut pratista satu soroh, dan sasayut madan-adan 11 buah yang menyerupai susunan tebasan catur.

 

Mwaḥ bantěn munggaḥ ring sanggaḥ, wilang kweh ing sanggaḥ, paḍa munggaḥ ṡuci, 2, dandanan, mwang jrimpěn kurěnan, tur tumpěng putiḥ kuning, maraca sarwa galahan, maiwak syap putiḥ, 1, putiḥ syungan, 1, ardhanarêṡwarī, pněk agung abungkul, mawadaḥ dulang, maraca sarwa galahan, maiwak bebek putiḥ ginuling, 1, dadi sasayut praṡcitta, nga, mwaḥ sasayut maiwak bungan jěpun, 1, mabungan lañjěp-lañjěp, pangambyan, 1, sasayut siddha kārya, 1, sasayut agung, 1, pras lis, serean, pañněng, linggiḥ, 1, akět, 1, panyaag, 1, canang gantal burat wangi, lěnga wangi, 1, mwaḥ gtiḥ syap putiḥ, gtiḥ bebek putiḥ, paḍa mataḥ, asaban candana, santěn paḍa mawadaḥ takir, ikā pinaka panghurip, managnyjapanne (mwangnyjapanne?) adulang, kumbha añar, 1, madaging toya añar, kuspa anūt ing hurip pañca wara, mwang sapta wara, matali bnang pṭak, magnah arěp ing amūjā, maka pañapsap wawangune rihin.

Terjemahan :

Untuk banten yang dinaikkan ke sanggah, dihitung berdasarkan jumlah sanggahnya, masing-masing dinaikkan banten suci dua dandanan, jrimpen kurenan, serta tumpeng putih kuning yang dihias serba memanjang, berlauk ayam putih satu, putih syungan satu (ardhanareswari). Ditambah penek agung utuh yang ditempatkan dalam dulang, dihias serba memanjang, berlauk bebek putih guling satu, yang menjadi sasayut prascitta. Ditambah lagi sasayut berlauk bunga jepun satu yang dibentuk runcing (lanjep-lanjep), pangambyan satu, sasayut siddha karya satu, sasayut agung satu, pras lis, serean, panyeneng, pelinggih satu, aket satu, panyaag satu, canang gantal burat wangi, dan minyak wangi satu. Disediakan pula darah ayam putih mentah, darah bebek putih mentah, serutan cendana, dan santan yang semuanya ditempatkan di wadah takir; ini berfungsi sebagai sarana untuk menghidupkan (panghurip). Untuk sarana pengayaban (nyapanne) ditempatkan dalam satu dulang, sebuah kumbha baru yang berisi air baru, kembang yang disesuaikan dengan neptu (urip) panca wara dan sapta wara, diikat dengan benang putih, diletakkan di depan orang yang memuja (pendeta), sebagai sarana penyucian/pembersih bangunan terlebih dahulu.

 

Maliḥ upakāra paměmběn, gběh añar, 1, masrobong ron poleng majahit, masampyan ěntal, padagingan gběhe, lwirnya, ṡuci adanan, dakṣiṇa mabras, 8, ceeng, piring putiḥ, 1, madaging isingrong jangkěp, kasumba bali, kapas, bañu mās, laluwas, prabot mānuṣa jangkěp, paḍa masiki, rapětan putiḥ, 1, madaging pripiḥ, mās, slaka, tambaga, 1, mwaḥ jaum (jaus ?) kadi pripiḥ, paḍa siki, sangket kadi pripiḥ paḍa masiki, pudi miraḥ, 2, wangi-wangi, tumpěng mapucak maṇik antiga ning sata, pras lis, serean, panuuk, 1, asayut siddha kārya, 1, mwang phala bungkaḥ, phala gantung, taněm tuwuḥ, rantasan saparaděg, bhāgya bsi, pulakṛti, katipat bingin, orthi, 108, jinaḥ, 1700, gběḥ makaput wastra putiḥ, mrajut ban lawe pṭak ring pinggir ing paměmběn ikā, caru pañca sata, warṇa, 5, pinanggang mawadaḥ tamas, sga warṇa, 5, lis warṇa, 5, pasangakna anūt pañcawara.

Terjemahan :

Upakara pamemben selanjutnya menggunakan sebuah tempayan tanah (gebeh) baru satu buah, yang diselubungi rajutan daun bermotif kotak-kotak (masrobong ron poleng) dan dihiasi sampyan dari daun lontar. Isi dari tempayan tersebut antara lain: banten suci sedandanan, daksina berisi beras 8 takaran ceeng, piring putih satu buah yang berisi kelengkapan isingrong lengkap, kasumba bali, kapas, banyu mas, laluwas, dan peralatan manusia yang lengkap masing-masing satu buah. Ditambah rapetan putih satu yang berisi pripih emas, perak, tembaga satu, jarum seperti pripih masing-masing satu, sangket seperti pripih masing-masing satu, permata merah (pudi mirah) dua, wewangian, tumpeng yang puncaknya dihias telur ayam mentah, pras lis, serean, panuwuk satu, sasayut siddha karya satu. Dilengkapi pula dengan umbi-umbian (phala bungkah), buah-buahan (phala gantung), tanaman yang tumbuh (tanem tuwuh), seperangkat pakaian (rantasan saparadeg), bhagya besi, pulakerti, ketupat beringin, orthi sejumlah 108, dan uang 1700 kepeng. Tempayan tersebut dibungkus dengan kain putih, dirajut dengan benang lawe putih di sekeliling tepi pamemben itu. Untuk banten caru panca sata, digunakan ayam lima warna yang dipanggang dan ditempatkan dalam wadah tamas, nasi lima warna, dan lis lima warna, yang tata letaknya disesuaikan dengan arah panca wara.

 

Mwang linggih akět, katur ring Bhaṭāra, 25, tanding, jangkěp lanlaning linggiḥ kadi harěp, maulu ṡuci, 2, dandanan, tatbasan agung, 2, pangambyan, sasayut apajěg, sasayut siddha kārya, 1, pras lis, serean, panuwuk, pañněng, sanga hurip, 2, dakṣiṇa gde, 1, brasnya, 4, kulak, sarwa, 4, arthanya, 1700, saha bija ratus.

Terjemahan :

Disediakan pula linggih aket yang dihaturkan kepada Bhatara sebanyak 25 tanding, dengan kelengkapan pelinggih seperti sebelumnya, yang didahului (di hulunya) dengan banten suci dua dandanan, tatbasan agung dua, pangambyan, sasayut satu rangkaian (apajeg), sasayut siddha karya satu, pras lis, serean, panuwuk, panyeneng, sanga hurip dua, daksina besar satu dengan beras sebanyak 4 kulak, segala sesuatunya berjumlah 4, uang sebanyak 1700 kepeng, beserta bija ratus (biji-bijian harum).

 

Mwang bantěn ring panguběngan, munggaḥ ṡuci ring sanggaḥ, 2, soroḥ gněp, maring sornya gayaḥ bawi, 1, guling babangkit, 1, tka ning pangiring guling bebek, 1, syap, 35, maka pamugbug gayaḥ, ibu sugiḥ, tutuan, sasayut agung, ṡuci, adandanan, pras lis, serean, mwang glar sanga, sasayut siddha kārya, 1, pangambyan adulang, linggih akět, 1, panyaag.

Terjemahan :

Untuk banten di tempat berputar (pangubengan), dinaikkan banten suci di sanggah sebanyak 2 soroh lengkap. Di bawahnya disajikan gayah babi satu, guling babangkit satu, yang diiringi guling bebek satu, dan ayam 35 ekor sebagai pelengkap gayah (pamugbug gayah). Disertakan pula ibu sugih, tutuan, sasayut agung, banten suci sedandanan, pras lis, serean, glar sanga, sasayut siddha karya satu, pangambyan dalam satu dulang, linggih aket satu, dan panyaag.

 

Maliḥ bantěn ring Patoka, ṡuci adandanan, mwang linggih akět, 2, cane, 2, pras lis, serean, mwaḥ ring harěp ing kahyanganne ring natar, ḍatěngan, kbo, mwang bawi, tunggil kramanya, wilang niṣṭa Madhya uttama ning kārya, kang uttama babayuhanya, 500, bayuḥ, tka ning sganya, mwang sasanganan ratěng antuk miñak, ratěng antuk toya, canang, rarambanan anūt ing babayuhan, mwang katipat krama kadi ngūni. Kang Madhya, 250, niṣṭanya, 125, bayuḥ jangkěp, pras lis, bantěn serean gněp, canang gantal burat wangi, lěnga wangi, mwaḥ bañjotan akelan, babungkul, 1, panuwuk, 1, linggih akět, 1, karangan, 1, babakaran, 1, sga agung, 1, iwaknya syap slěm, tatabwan jangkěp raris iada (Ida?) tḍun mañākṣī, ngaturang paṡucyan ring beji, ri sampun rawuḥ Bhaṭāra beji, ngaturang paměndak, antuk sgěhan agung, 1, iwaknya syap slěm, lawut Bhaṭāra mamūrwa dakṣiṇa, ring pangaběngan, ngraris ngapuryang, maliḥ mapūrwa dakṣiṇa, ring palinggihe, ping, 3, ri wusnya mangkana, aturin Bhaṭāra malinggiḥ, ring pangiyasan, raris ngaturang wajik cane, tingkaḥ ngaturang pangiděran, mwat cane, 1, mwang glagar, sarěng, 3,

Terjemahan :

Selanjutnya banten di Patoka berupa banten suci sedandanan, linggih aket dua, cane dua, pras lis, dan serean. Di halaman depan kahyangan disediakan kurban (datengan) berupa kerbau dan babi dengan aturan yang sama. Jumlahnya dihitung berdasarkan tingkatan upacara: nista, madya, dan utama. Untuk tingkat utama jumlahnya 500 bayuh, lengkap dengan nasinya, jajan yang digoreng dengan minyak, jajan yang direbus dengan air, canang, dedaunan (rarambanan) yang disesuaikan dengan jumlah bayuh, serta ketupat seperti tata cara sebelumnya. Tingkat madya berjumlah 250 bayuh, dan nista 125 bayuh lengkap. Ditambah pras lis, banten serean lengkap, canang gantal burat wangi, minyak wangi, banjotan satu kelan, babungkul satu, panuwuk satu, linggih aket satu, karangan satu, panggangan satu, dan nasi agung satu dengan lauk ayam hitam. Setelah tabuhan lengkap, barulah Bhatara berkenan turun untuk menyaksikan, lalu dihaturkan upacara penyucian di mata air suci (beji). Setelah Bhatara tiba di beji, dihaturkan upacara penyambutan (pamendak) dengan segehan agung satu berlauk ayam hitam. Kemudian prosesi Bhatara mengitari area pangubengan searah jarum jam (purwadaksina), lalu memasuki pura, dan kembali mengitari pelinggih searah jarum jam sebanyak tiga kali. Setelah itu, Bhatara dipersilakan berstana di tempat rias (pangiyasan), kemudian dihaturkan air pencuci tangan (wajik cane). Tata cara menghaturkan pangideran membawa cane satu dan gelagar bersama dengan tiga…

 

mamwat dayung, 1, mwat tapan adiri, ngaturin Bhaṭāra malinggiḥ, maduluran gīta, mwang nampi, 1, antuk gīta, pangriyin ring sanggar tawang, ngraris ring palinggiḥ Bhaṭāra, ring ajöng, kâturan wajik cane, saiděr kidung, mwah idukun masaha, ri ajöng palinggiḥ, sampun wusnya malinggihang Bhaṭāra, raris pamangkune kasukan (kasuken?) linggiḥ, maduluran pangiděran, kadi kuna, ri sampun mangkana, lumkas Yang Guru amūjā, ngastawa sūrya, mwang ngastawayang glar sanga, mwang idukun mañākṣī, ñākṣyang aturang, paḍatěngane, punika, ri sampun puput kâtur paḍatěngane, maliḥ ngaturin Bhaṭāra mḍal rawuḥ ring panguběngan, thěr idukun masaha, ngastawayang bantěn ring panguběngan, maliḥ mapūrwa dakṣiṇa, ping, 3, ring panguběngan, raris ngapuryang, thěr mapūrwa dakṣiṇa ring palinggiḥ ping, 3, ri sampun mangkana, aturin Bhaṭāra malinggiḥ, sang angwangun kārya ikā, satṛhanya, ngaturang bhakti ka sūrya, ping, 5, sěkar kěmbang putiḥ, 2, kěmbang bāng, 1, kěmbang hirěng, 1, mwang ring Bhaṭāra sang malinggiḥ ring kahyangan, ping, 9, wus mabhakti anicip toyêng ṡiwāmbha, raris nunas pakuluḥ Bhaṭāra sinamyan.

Terjemahan :

membawa dayung satu, dan tapan untuk diri sendiri. Mempersilakan Bhatara berstana diiringi nyanyian suci (gita), dan menyambut (nampi) satu diiringi nyanyian. Pertama-tama dilakukan di sanggar tawang, kemudian dilanjutkan di hadapan pelinggih Bhatara, dihaturkan wajik cane yang diiringi kidung. Pendeta (dukun) merapalkan doa (masaha) di depan pelinggih. Setelah memuja dan mendudukkan Bhatara, pemangku kemudian mengambil tempat duduknya, diiringi prosesi pangideran seperti tradisi kuno. Setelah demikian, mulailah Yang Guru (Pendeta) melakukan pemujaan (amuja), memuja Dewa Surya dan memuja persembahan glar sanga, sementara dukun menyaksikan persembahan kurban (datengan) tersebut. Setelah datengan selesai dihaturkan, Bhatara kembali dipersilakan keluar menuju pangubengan. Dukun kembali berdoa memuja banten di pangubengan, kemudian mengelilingi pangubengan searah jarum jam (purwadaksina) tiga kali, lalu kembali ke dalam pura, dan mengelilingi pelinggih searah jarum jam tiga kali. Setelah itu, Bhatara dipersilakan berstana. Orang yang menyelenggarakan karya tersebut (yajamana) beserta seluruh keluarganya melakukan sembahyang kepada Dewa Surya sebanyak lima kali (menggunakan bunga putih dua, merah satu, hitam satu), dan sembahyang kepada Bhatara yang berstana di kahyangan sebanyak sembilan kali. Selesai bersembahyang, mereka meminum (mencicip) air suci dari siwambha, lalu memohon anugerah air suci (pakuluh) dari semua Bhatara.

 

Maliḥ Bhaṭāra kâturan turun, maliḥ mapūrwa dakṣiṇa, sakadi pamārgine, munggwing arěp, saha mběn-mběn, mwang rāja mangiring kajaba, mapūrwa dakṣiṇa ping, 3, ring panguběngan, raris ngapuryang, thěr mapūrwa dakṣiṇa ring palinggiḥ parhyangan, ping, 3, raris Bhaṭāra aturin malinggiḥ ring lahyangan, I Pamangku, para sutra, maměndak Bhaṭāra saha wargasāri, upakāra dakṣiṇa agöng, 1, canang gantal burat wangi, arthan dakṣiṇa, 500, Madhya, 250, niṣṭa, 125, ri wusnya mangkana, raris sang angwangun kārya, natab sasayut siddha kārya, raris labhain maskar laṇḍěp-laṇḍěp raris mahyasa, kicang kicung, puput ilen-ilen kārya uttama. Krama ning nglamijinya, angkěn ing diwasa wnang linakwan, māsa Ṥrawaṇa Kartika, mwaḥ māegaṡīrsa makâdi Wesaka māsa, ring ṡuklapakṣa, pañcadasi, lyan ring dina, ikā nora wnang, yan puruga tan padon, phalanya, ikang swarāja kārya, poma hana adwa, mangkana juga gumlarakěn tang swarāja kārya.

Terjemahan :

Bhatara kembali dihaturkan untuk turun, dan kembali melakukan perputaran searah jarum jam (purwadaksina) seperti sebelumnya. Di bagian depan diiringi perlengkapan mben-mben, dan para raja turut mengiringi ke luar. Melakukan purwadaksina sebanyak tiga kali di pangubengan, lalu kembali ke pura, dan melakukan purwadaksina di pelinggih parahyangan sebanyak tiga kali. Kemudian Bhatara dipersilakan berstana di kahyangan. Pemangku dan para pengikut menyambut Bhatara dengan nyanyian Wargasari. Upakaranya menggunakan daksina agung satu dan canang gantal burat wangi. Uang daksina disesuaikan: tingkat utama 500, madya 250, dan nista 125. Setelah itu, penyelenggara karya melakukan prosesi natab sasayut siddha karya, lalu memberikan persembahan (labaan) dan merias (mahyasa) dengan prosesi kicang-kicung (tarian tradisional). Selesailah seluruh rangkaian (ilen-ilen) upacara tingkat utama. Aturan pelaksanaan (nglamiji) ini hanya boleh dilakukan pada hari baik (dewasa) di bulan Srawana, Kartika, Margasirsa, dan terutama pada bulan Wesaka, tepat pada paruh terang hari ke-15 (Purnama). Di luar hari-hari tersebut tidak diperbolehkan. Jika dilanggar, maka upacara besar tersebut akan sia-sia dan tidak mendatangkan hasil; ingatlah, jangan sampai diabaikan. Demikianlah tata cara menggelar upacara swaraja karya.

 

Pratingkah ing děgěsin kārya, pamungkaḥ, ling Sanghyang Puruṣa, ring para Bhagawānta, anaku sapara ěmpu Danghyang, sang mahyun Tuhan Bhaṭāra, angarěpana bantěn ṡuci, 1, adandanan, jrimpěn, 11, wakul pangambyan, 1, sasayut siddha kārya, pangiděr asoroḥ, linggih akět, 11, bayuḥ jangkěp, bantěn serean, asoroḥ, puñjung tingkah ing Galungan, 1, puñjung mawadaḥ tamas, 11, dadi adulang, iwaknya taluḥ dadar, mwaḥ panyaag, 1, ri sampun wusan manglarang bantěn, raris I Dukun mañākṣī, mangaturang klamiyan, sampun wus ngatur ing Bhaṭāra, raris ka Beji mahampilan, kahiring antuk gagaluhan, mwang nini saha dandanan, bnang putiḥ, barak, slěm, mwang tulup, 1, gněp ing upakāra ning ngabejiyang. Lwir upakāra kabeji ṡuci adandanan, duwur puranya, ṡuci adandanan, dakṣiṇa agöng sarwa bungkulan, 1, jrimpěn galungan, 1, puñjung, 1, sasayut apajěg, sasayut siddha kārya, 1, bañjotan sarwa skelanan, pras lis, serean, sgahan agung, 1, tatabwan jangkěp.

Terjemahan :

Adapun tata cara mempersiapkan (degesin) upacara pembuka (pamungkah), seperti yang disabdakan oleh Sanghyang Purusa kepada para Bhagawanta, “Wahai anak-anakku para Empu Danghyang, siapa saja yang hendak memuja Tuhan Bhatara, persiapkanlah banten suci sedandanan 1, jrimpen 11, bakul pangambyan 1, sasayut siddha karya, pangider 1 soroh, linggih aket 11, bayuh lengkap, banten serean 1 soroh, punjung sesuai tata cara Galungan 1, punjung dalam wadah tamas 11 yang disatukan dalam satu dulang dengan lauk telur dadar, serta panyaag 1.” Setelah selesai menata susunan banten tersebut, barulah sang Dukun (pendeta) menjadi saksi untuk menghaturkan upacara klamiyan. Setelah selesai menghaturkannya kepada Bhatara, kemudian dilanjutkan menuju mata air suci (Beji) membawa ampilan, diiringi oleh gagaluhan dan nini beserta kelengkapan benang putih, merah, hitam, dan sebuah tulup, lengkap dengan upakara ngabejiyang. Rincian upakara menuju beji adalah banten suci sedandanan; lalu di bagian atas (hulu) pura disiapkan banten suci sedandanan, daksina agung serba utuh (bungkulan) 1, jrimpen galungan 1, punjung 1, sasayut apajeg, sasayut siddha karya 1, banjotan serba sekelan, pras lis, serean, segehan agung 1, dan tabuhan lengkap.

 

Mwaḥ ngwangun bale pupug, 1, munggaḥ ring bale, ṡuci adandanan, pras lis, tulung sasayut, katututan, pañněng, sangga hurip, paḍa, 1, gněp sakrama ning serean, asoroḥ, jun pane (jun pere) añar, 1, kera (kora?) pereng (porong?), madaging toya pawitra, samsam parikrama, wīja kuning, asaban candana, paḍa, 1. Mwang ring dina kārya směng, I Mangku ngaděgang ampilan, palinggihan Bhaṭāra, mwang gagaluhan, 10, ring puput angaděgang linggihang ring piyasan paruman, uh mañdama, luput ing sangara (sangsāra?) pāpa, kramanya sang arěp kārya, niṣṭa, Madhya uttama, manaḥ ngnaga dadi hayu, haywa ngalěm druwe, makamutan kaliliran ing wwang atuwa, haywa mangāmběkan ing rodra, mwang mujara gangsuḥ, ujar mênaka juga kawdar, de nira, mangkana kramanya, angarěpakěn kārya, haywa simpang buddhi, mwang rodra, yan dadya mangkana, putus ing gawenya, sami saha widhi-widhāna nira, tkêng tatalědan, tkêng sasayut marāga dewa sami, kāraṇa sang ngwangun kārya, yan durung ngaturang palinggiḥ ring Bhaṭāra, tan kawaṡa sang ngwangun kārya mangan sga, yan purugan tan padon ikang kārya.

Terjemahan :

Selain itu, didirikan bale pupug 1 buah. Banten yang dinaikkan ke atas bale tersebut meliputi suci sedandanan, pras lis, tulung sasayut, katututan, panyeneng, dan sangga hurip, yang masing-masing berjumlah 1. Dilengkapi sesuai aturan banten serean 1 soroh, beserta tempayan tanah liat (jun pere) baru berjenis koraporong 1 buah, yang diisi dengan air suci pawitra, samsam parikrama, wija kuning (beras kuning), dan serutan kayu cendana, masing-masing 1. Pada pagi hari di puncak pelaksanaan karya, Mangku mendirikan ampilan sebagai pelinggih Bhatara beserta gagaluhan sebanyak 10. Setelah selesai didirikan, semuanya ditempatkan di bale periasan (piyasan) paruman, agar terhindar dari kesengsaraan dan penderitaan (papa). Aturan bagi mereka yang menyelenggarakan upacara (yajamana), baik di tingkat nista, madya, maupun utama, harus memiliki niat hati yang baik. Jangan menyombongkan harta kekayaan, karena semua itu merupakan warisan titipan dari para leluhur (orang tua). Jangan mengumbar amarah (rodra) dan berbicara kasar; hanya tutur kata yang baiklah yang boleh diucapkan. Demikianlah aturannya jika hendak menyelenggarakan upacara; jangan sampai berpikiran buruk (simpang buddhi) dan pemarah. Jika hal tersebut dilanggar, maka akan sia-sialah usaha dan upacaranya, beserta seluruh sarana perlengkapannya (widhi-widhana) hingga ke dasar banten (tataledan) dan sasayut yang merupakan perwujudan para dewa itu sendiri. Oleh karena itu, bagi orang yang menyelenggarakan upacara, sebelum selesai menghaturkan pelinggih kepada Bhatara, ia tidak diperbolehkan makan nasi. Jika pantangan ini dilanggar, maka upacara tersebut tidak akan membuahkan hasil sedikitpun.

 

Nyan pratingkah ing ngwangun priyangan Dewa, twi sanggaḥ paumahan, wawu ngawit mangukur ikang lěmaḥ, wus maukur gnaḥ kahyangan ikā, mwaḥ sanggaḥ paumahan, prayaṡcitta ring Madhya, mwang amañca sânakin rihin, hana diwasa mangawitin wawangunane, lwir tingkahnya, mapulang padagingan ring ḍasar lěmah ikā, lwir padaginganya, mapiṇḍa baḍawang tambaga ikā, mās slaka, pripiḥ gněp, pudi miraḥ, wangi-wangi mawadaḥ pasukulan, makaput wastra pṭak, mrajut bnang catur warṇa, ngraris ngwangunang sanggaḥ tutuan, gněp ari-arinnya ring sanggaḥ, kang munggaḥ ring sanggaḥ, ṡuci, 2, dandanan, dakṣiṇa manuku jīwa, sarwa bungkulan, arthanya 525, sasayut praṡcitta, 1, sasayuta durmanggala, 1, sasayut pabrěsihan, 1, byakāla, mwang glar sanga, jangan skawali, klamiji sari asoroḥ, tatabwan.

Terjemahan :

Inilah pedoman tata cara mendirikan tempat suci bagi Dewa (parahyangan) atau sanggah pamerajan di pekarangan rumah. Saat baru mulai mengukur tanah, dan setelah lokasi untuk kahyangan atau sanggah pamerajan tersebut selesai diukur, laksanakanlah upacara penyucian (prascitta) di bagian tengah pekarangan, serta lakukan pecaruan panca sanak terlebih dahulu. Pelaksanaannya harus pada hari baik (dewasa) yang ditetapkan untuk memulai pembangunan. Tata caranya adalah dengan menanam (mapulang) padagingan di dasar tanah tersebut. Wujud padagingannya antara lain: bentuk bedawang nala yang terbuat dari tembaga, emas, perak, pripih lengkap, permata mirah, dan wewangian yang diletakkan di dalam wadah periuk kecil (pasukulan), dibungkus dengan kain putih, lalu dirajut dengan benang empat warna (catur warna). Setelah itu, didirikan sanggah tutuan, lengkap dengan penempatan ari-ari di sanggah tersebut. Banten yang dinaikkan ke sanggah adalah banten suci 2 dandanan, daksina manuku jiwa serba utuh (bungkulan) yang berisi uang 525 kepeng, sasayut prascitta 1, sasayut durmanggala 1, sasayut pembersihan 1, byakala, glar sanga, sayur sekawali, klamiji sari 1 soroh, beserta tabuhan.

 

Tan cinarita Bhaṭāra Paṡupati ring hawan, lunghā mara ring Bali, kacarita ratu putra ring Majapahit, ngaran sira Sangkul Putih, kacarita ring Bali, mangěntyani sira I Mangku Engengan, ring Basakiḥ, lintang kadrowakan tan uruḥ ring kadharman pamangku pura, kacarita Bhaṭāra Mahādewa, jumněng ring Gunung Agung, turun Ida ring Kahyangan Běsakiḥ, sampun katon sira Mayādānawa panugrahan Ida Bhaṭāra Mahādewa, ring sira Sangkul Putiḥ, maring Bhasakiḥ, hana paruman para pamangku pura sami ring Bali, angkěnan ring ṡaṡiḥ, 4, ca, u, wara, Tolu, kṛṣṇa, tang, 3, pang, 3, kumpul ring kahyangan Běsakiḥ, hana pitutur sira Sangkul Putiḥ ri sira Pamangku sami, apan sira dadi ṡiwan para mangku sami.

Terjemahan :

Tidak diceritakan mengenai perjalanan Bhatara Pasupati, Beliau pergi menuju pulau Bali. Diceritakanlah seorang putra raja dari Majapahit bernama Sangkul Putih, yang berada di Bali untuk menggantikan kedudukan I Mangku Engengan di Besakih, karena pemangku sebelumnya sangat serakah (kadrowakan) dan tidak memperdulikan kewajibannya (dharma) sebagai pemangku pura. Diceritakan pula Bhatara Mahadewa yang berstana di Gunung Agung, Beliau turun menuju Kahyangan Besakih. Setelah Mayadanawa ditaklukkan, ada anugerah dari Bhatara Mahadewa yang diberikan kepada Sangkul Putih di Besakih. Diadakanlah sebuah pertemuan (paruman) yang dihadiri oleh seluruh pemangku pura se-Bali, yang waktunya ditetapkan pada bulan (sasih) kapat (ke-4), pada hari Candra (Senin), Umanis, wuku Tolu, paruh gelap (kresna paksa) tanggal ke-3, pang 3, berkumpul di kahyangan Besakih. Di sanalah Sangkul Putih memberikan petuah (pitutur) kepada seluruh pemangku, karena beliau telah diangkat menjadi panutan (siwa) bagi para pemangku tersebut.

 

Uduḥ sira para mangku sami, rěngöněn ujar inghulun, haywa sira simpang ing manaḥ, mwang salaḥ pangrěngö, haywa rarěd haywa liñok, mangawe karahaywan gumi, lwiḥ Ong catur wangṡa, apan sira dadi pamangku pura, maka ḍasaran Widhi, aja sira momo kadruwakan, mangamet artha, panuku jīwa akweḥ, mwang bantěn ri kahyangan agung-alit, mwang pramangku mangamong ṡīṣya, pangulun deṡa, den anggeněn dharma ning kakṛcen. Yan sira momo drowaka, tan yukti sirâtapakan Widhi, yan sira tḍun, katapak de ning Bhūta Kapiragan, mwang Kāla pungu-pungu, krañjingan Dewa Kumāra, tingkaḥ ñapa kadi aku, mangorahang awak dewa, ikā kna pastu ning dewa, manmu pāpa naraka, sakala niṣkala, katkêng putra-putraka, yan sira manurut, kadi cap gama ṡāstra ikā, nanghing mañiwa lātri, mṛtitayaṡa, ring pūrṇama tilěm, ngaturang sarwa ṡuci, ngrangsuk bhūṣaṇa sarwa putiḥ, mapataraṇa, marajaḥ ring jata Pañca Dewa, yan sira nurut pitutur sira Sangkul Putiḥ, manmu sādhya, hiḍup kasub, rawuh ing pratisantananta, saturun-turun dadi janma, ri kāla māti, mamanggiḥ swarga, kapěndak antuk widyādhara-widyādharī, malinggihin meru tumpang lima, panugrahan Dewa Kahyangan.

Terjemahan :

“Wahai kalian semua para pemangku, dengarkanlah perkataanku ini. Janganlah kalian memiliki niat yang menyimpang dan salah pemahaman, janganlah malas, dan janganlah berbohong, agar keselamatan dunia senantiasa tercipta. Sungguh utama kedudukan kalian bagi masyarakat (catur wangsa), sebab kalian adalah pemangku pura yang menjadi perantara (dasaran) dari Hyang Widhi. Janganlah kalian loba dan serakah dalam mencari harta, atau memungut biaya panuku jiwa yang banyak, maupun mengambil banten dari kahyangan baik yang besar maupun kecil. Serta para pemangku yang membina umat (sisya) dan menjadi pemimpin desa, jalankanlah kewajiban agama dengan tulus ikhlas. Jika kalian serakah, tidak benarlah kalian menjadi perantara (tapakan) Hyang Widhi. Jika kalian mengalami kerasukan (tedun), sesungguhnya yang merasuki kalian adalah Bhuta Kapiragan dan Kala Pungu-Pungu, atau kerasukan Dewa Kumara, dengan tingkah laku congkak menyombongkan diri dan mengaku sebagai perwujudan dewa. Perbuatan semacam itu akan terkena kutukan dewa, menemukan penderitaan (papa) di neraka, baik secara nyata (sekala) maupun gaib (niskala), hingga menurun ke anak cucu kalian (putra-putraka). Namun sebaliknya, jika kalian mematuhi pedoman sastra agama tersebut, senantiasa memuja pada malam hari (manyiwa latri) dan melaksanakan puasa brata (mrtitayasa) setiap datangnya hari purnama dan tilem, menghaturkan sarana suci, mengenakan pakaian serba putih, duduk menggunakan alas (patarana), serta merajah dengan lambang Panca Dewa. Jika kalian menurut pada petuah Sangkul Putih ini, niscaya kalian akan menemui keberhasilan, hidup termasyhur, hingga ke keturunan kalian dari generasi ke generasi. Dan kelak ketika tiba saat kematian, akan mencapai surga, dijemput oleh para bidadara dan bidadari, serta diberikan tempat duduk di meru tumpang lima sebagai anugerah dari Dewa Kahyangan.”

 

Iti panugrahan Sangkul Putiḥ, dadi pamangku pura, ma, Pakulun Sanghyang Sangkul Putiḥ, dudukun saking Pañikṣikan, sādhu sādhya lābha pūrṇa, āḥ, tlas.

Iti panugrahan masuk ring pura, ma, Om Sangkul Putiḥ, manīti kang lābha puna, āḥ, tlas. Panugrahan makire ñampat, mangarěpin kahyangan, Om Suphat ning Dewi jīwa mṛta ya nama swaha, tlas. Masěhin coblong, pangasěpan, ma, Pukulun ingsun mangruk kawaḥ tambra gomuka, mantuk ring Sanghyang Saraswatī, Om Prastitha ya nama swaha, tlas. Panugrahan mangěbatang tikěḥ, ma, Om kalaṡa gumlar ya nama swaha. Ngěnang caniga, Om, Om ni puṣpā dewī, otthami draněm, dawaněm puṣpaněm, Om siddhir astu ya nama swahā, tlas.

Terjemahan :

Inilah mantra anugerah (panugrahan) dari Sangkul Putih untuk menjadi seorang pemangku pura. Mantranya: “Pakulun Sanghyang Sangkul Putih, dudukun saking Paniksikan, sadhu sadhya labha purna, aah,” selesai.

Inilah mantra anugerah ketika hendak masuk ke dalam pura. Mantranya: “Om Sangkul Putih, maniti kang labha puna, aah,” selesai. Mantra anugerah saat hendak menyapu di area kahyangan: “Om Suphat ning Dewi jiwa mrta ya nama swaha,” selesai. Mantra saat membersihkan coblong dan pedupaan (pangasepan): “Pukulun ingsun mangruk kawah tambra gomuka, mantuk ring Sanghyang Saraswati, Om Prastitha ya nama swaha,” selesai. Mantra anugerah saat membentangkan tikar (alas duduk): “Om kalasa gumlar ya nama swaha.” Mantra saat memasang caniga: “Om, Om ni puspa dewi, otthami dranem, dawanem puspanem, Om siddhir astu ya nama swaha,” selesai.

 

Iti panugrahan ngaturang canang, ma, Om dewa lingga ya nama swaha, tlas. Panugrahan ngaturang tatabuhan, ma, Om saḥ bhūṣaṇa pukulun, saputana pukulun, tlas. Panugrahan ngyasin linggih Bhaṭāra, ma, Pakulun wastu Bhaṭāra Ṥakti, skar sarwa dedet (dodot?) rangkěp, kali nyasan, puṣpā dewa-dewī, Om puṣpā dewatā uttaměm, puṣpa dewatā pāpa ndening (ndoning?) puṣpa Hyang, nama swaha, tlas. Panugrahan nurunang ampilan, tur nglukarang, ma, Om mānuṣa wiṡeṣa, kalukat de ning tīrtha Bhaṭāra, mukṣaḥ hilang rararagnga, mwaḥ pātāka ning jadma mānuṣa, wastu punaḥ hilang siddhir astu swaha, tlas.

Terjemahan :

Inilah mantra (panugrahan) saat menghaturkan canang. Mantranya: “Om dewa lingga ya nama swaha”, selesai. Mantra saat menghaturkan tabuhan (minuman). Mantranya: “Om sah bhusana pukulun, saputana pukulun”, selesai. Mantra saat menghias pelinggih Bhatara. Mantranya: “Pakulun wastu Bhatara Sakti, sekar sarwa dodot rangkep, kali nyasan, puspa dewa-dewi, Om puspa dewata uttamem, puspa dewata papa ndoning puspa Hyang, nama swaha”, selesai. Mantra saat menurunkan ampilan dan membukanya (nglukarang). Mantranya: “Om manusa wisesa, kalukat dening tirtha Bhatara, muksah hilang rararagnga, mwah pataka ning jadma manusa, wastu punah hilang siddhir astu swaha”, selesai.

 

Iki panugrahan, sarwa amet ring kahyangan Bhaṭāra, ma, Pukulun ,Sanghyang Ayu Kasuhun, manugrahinghulun, de ninghulun kanugrahan, de Bhaṭāra Paṡupati, jumněng ring tungtung ning Gunung Mahāmeru Jambu Dwīpa, Om, āḥ, āḥ, sa ba ta a i na ma ṡi wa ya, tlas. Iki panugrahan mañurud bantěn, ma, Om, Yang, masasahan mañurud, dulur ing rahayu, saparan inghulun, tlas.

Terjemahan :

Inilah mantra saat mengambil segala sesuatu di kahyangan Bhatara. Mantranya: “Pukulun, Sanghyang Ayu Kasuhun, manugrahinghulun, deninghulun kanugrahan, de Bhatara Pasupati, jumneng ring tungtung ning Gunung Mahameru Jambu Dwipa, Om, aah, aah, sa ba ta a i na ma si wa ya”, selesai. Inilah mantra saat mengambil kembali (manyurud) banten (lungsuran). Mantranya: “Om, Yang, masasahan manyurud, duluring rahayu, saparan inghulun”, selesai.

 

Ri kāla sampun puput kārya patīrthan. Iti panglěbar kārya, ma, Pukulun pāduka Bhaṭāra, manawi wentěn bala iringan I Ratu sakêng Sunantara, akañca rong kañon, aběkělan, pangruruḥ rong pangruruḥ, paḍa turun kâturan linggiḥ mwang canang dakṣiṇa jangkěp, sampun paḍa kaběkělan, lěběng mataḥ lara mwang jinaḥ, rawuḥ ring pūrwa, uli kawuḥ, mundur kawuḥ, uli klod mundur klod, uli kaja, mundur kaja, mukṣaḥ maluwaran, puniki ngaturan baběkělan, I Mangku mwang Pañarikan, bkělang mantuk, mnawi klěson maring mārgi, pasar agung, araryan sor ing waringin, yan harěp manuku, sabala iringan I Ratu, puniki jinaḥ satak lima likur, anggen manuku, sarěng sabala iringan, paḍa mantuk maluwaran, mangêlingin lungguḥ swang-swang, poma, 3, tlas.

Terjemahan :

Ketika upacara pemujaan (patirthan) telah selesai dilaksanakan. Inilah mantra penutup (panglebar) upacara. Mantranya: “Pukulun paduka Bhatara, manawi wenten bala iringan I Ratu sakeng Sunantara, akanca rong kanyon, abekelan, pangruruh rong pangruruh, pada turun katuran linggih mwang canang daksina jangkep, sampun pada kabekelan, lebeng matah lara mwang jinah, rawuh ring purwa, uli kawuh, mundur kawuh, uli klod mundur klod, uli kaja, mundur kaja, muksah maluwaran. Puniki ngaturan babekelan, I Mangku mwang Panyarikan, bekelang mantuk, mnawi kleson maring margi, pasar agung, araryan soring waringin. Yan harep manuku, sabala iringan I Ratu, puniki jinah satak lima likur, anggen manuku, sareng sabala iringan. Pada mantuk maluwaran, mangelingin lungguh swang-swang, poma, poma, poma”, selesai.

 

Rěngöněn wuwus inghulun, panugrahan sira Sangkul Putiḥ, ring Pamangku Pura sami, indik mangingsirang, ma, ngrubaḥ kahyangan dewa, ngaturang guru piduhka rihin ring Bhaṭāra sane madhyane dumun, sampun puput, raris gingsirang Ida Bhaṭāra, wnang linggihang ri ngasagan, wnang ring bale pangyasane Ida linggihang, nanghing maprayaṡcitta dumun. Yan bantěn pangingsire, upakāranya, dakṣiṇa gněp, bras acatu rawup, canang gde, 1, pañněng, 1, sgěhan gde jangkěp, canang gde, 1, pañněng, 1, maiwak syap slěm sumalulung, masamleḥ, 1, mwaḥ ring tangatare (natare), ḍatěngan bebek bulu sikěp, msolaḥ dadi, 33, tanding, dakṣiṇa, 1, pañněng, canang, tabuḥ tlu. Raris gingsirang Ida Bhaṭāra madandanan běnang catur warṇa, mêsi carang dapdap, ne ring arěp, linggihang ring pangyasane wnang, raris mārgyang sgěhan, dumun, raris mangaturang puñjung rayunan, maduluran canang, tabuḥ tlu, sabran dina, iwaknya uttamanya, batutu syap, madhyanya, antiga wnang.

Terjemahan :

Dengarkanlah perkataanku ini, yaitu petuah (panugrahan) Sangkul Putih kepada seluruh pemangku pura mengenai tata cara memindahkan (mangingsirang) atau merenovasi/membongkar (ngrubah) kahyangan dewa. Haturkanlah banten guru piduka terlebih dahulu kepada Bhatara di bagian tengah (madhya). Setelah selesai, barulah Bhatara dipindahkan. Beliau patut distanakan di asagan atau di bale periasan (pangyasan), namun tempat tersebut harus disucikan (prascitta) terlebih dahulu. Untuk banten pemindahannya, upakaranya meliputi daksina lengkap, beras satu catu rawup, canang besar satu, panyeneng satu, segehan besar lengkap, canang besar satu, panyeneng satu, berlauk ayam hitam sumalulung yang disembelih (masamleh) satu. Di halaman (natar) dihaturkan persembahan (datengan) bebek berbulu gelap (sikep) yang diolah menjadi 33 tanding, beserta daksina satu, panyeneng, canang, dan tabuh tiga. Setelah itu, pindahkanlah stana Ida Bhatara menggunakan untaian benang empat warna (catur warna) yang diisi ranting dapdap di bagian depan, lalu stanakan di bale periasan. Kemudian haturkan segehan terlebih dahulu, dilanjutkan dengan menghaturkan makanan (punjung rayunan) disertai canang dan tabuh tiga setiap hari. Lauk utamanya adalah ayam betutu, sedangkan untuk tingkat madya diperbolehkan menggunakan telur (antiga).

 

Wkas wěkasan ri sampun puput kahyangane añar, ngaturang pamlaspas alit, mulang padagingan, mangda sampun kalañcuban Bhūta Kapiragan, I Kāla pungu-pungu. Ri kāla sampun puput ngaturang pamlaspas, aturin Bhaṭāra malinggiḥ maring Kahyangan añar, thěr madandanan, ring arěp madaging carang dapdap, raris mangaturang canang, mwang puñjung rayunan, raris muṣpa, ri sampun waněng satahun, ngaturang pamlaspas di Madhya, salamine, 3, tahun, ngaturang kārya pamlaspas gde, tur manglinggihang Bhaṭāra, tur mañjag-jag, linggiḥ Bhaṭāra, inganin karahaywan, sang mañungsung, tlas.

Terjemahan :

Kelak apabila bangunan kahyangan yang baru telah rampung, haturkanlah upacara pamlaspas alit serta menanam (mulang) padagingan, agar tidak dirasuki oleh Bhuta Kapiragan dan Kala Pungu-pungu. Setelah upacara pemlaspas selesai dihaturkan, persilakanlah Bhatara berstana di kahyangan yang baru tersebut. Prosesinya menggunakan dandanan benang yang di depannya diisi ranting dapdap. Kemudian haturkan canang dan makanan (punjung rayunan), lalu lakukan persembahyangan (muspa). Setelah batas waktu satu tahun, haturkanlah upacara pamlaspas tingkat madya. Selang waktu tiga tahun, laksanakanlah karya pamlaspas besar (utama), dan stanakanlah kembali Bhatara, serta kukuhkanlah (manjag-jag) stana Bhatara tersebut untuk memohon keselamatan bagi umat yang memujanya (sang manyungsung). Selesai.

 

Iti durmanggala ning kahyangan, lwir salaḥ wtu ring kahyangan dewa, mawtu smut asa akeḥnya tur maumaḥ, trang kahyangan ikā, kni kacabuhan rāḥ wong campur, mwang katampakan, kahaywan wwang gring cukil daki, pamangkunya angrungu, ngulaḥ bhukti nampi surudan, mwang dakṣiṇa, yan liwaran ring atawun, tan pahayu, mukṣaḥ dewa kahyangan, kapastu mānuṣyanya knag ring manglayung tur mangěbus, manglangu kapati-pati, pamangkunya bingung, kna diglis mraṡcitta, caru mañca sânak, ring kahyangan ikā, sajro ning, 11, dina, saking pakantěnanya, pamangkunya kona ñapuḥ awaknya. Yan mtu sawuh anilab ring mūrdha, mwang crāmi (orāmi?) wtu lulut ring kahyangan marūpa ning lulut, salaḥ wtu, trang pamahayunya durung brěsiḥ tur kuměl, purun munggaḥ tḍun ring kahyangan dewa, yatika cihnanya, pratiṣṭa den age, pañca sânak, tur malukat kahyangan ikā, pan nora saika, dewa kahyangan mukṣaḥ, sang madruwe kahyangan knag ring lumintu, pwara (puhara) pjaḥ mānuṣanya, ñādhya ring sanggaḥ paumahan, mwaḥ ring tgal sawaḥ, wtu kadi arěp, yan tan pahayu den age, saking wawu pakantěnanya, mangda puput sajro ning, 11, dina, yan liwaran sakêng rikā, tahur agung anggen manawurin, tan kaprasiddha, yan nora kadi arěp, meḥ twang karang ikā.

Terjemahan :

Inilah pertanda buruk (durmanggala) di kahyangan. Jika terjadi hal yang tidak wajar (salah metu) di kahyangan dewa, seperti munculnya semut merah (semut asa) dalam jumlah banyak dan bersarang di sana, itu adalah pertanda jelas bahwa kahyangan tersebut tercemar oleh darah orang yang tidak suci (cuntaka) dan terinjak oleh manusia yang sedang menderita penyakit kulit (cukil daki). Sementara itu, pemangkunya tidak peduli, hanya memikirkan untuk menikmati dan menerima lungsuran serta daksina. Jika dibiarkan lewat dari setahun dan tidak segera disucikan, maka dewa kahyangan akan pergi (muksah), dan umat manusianya akan dikutuk terkena penyakit demam panas, serta mengalami penderitaan bertubi-tubi. Sang pemangku akan menjadi bingung. Oleh karena itu, harus segera disucikan (prascitta) dengan mengadakan caru panca sanak di kahyangan tersebut, dalam batas waktu 11 hari sejak pertanda tersebut terlihat, dan pemangkunya juga harus menyucikan dirinya sendiri. Jika muncul ular (sawuh) yang melilit di bagian atas bangunan (murdha), atau muncul lulut (ulat beriringan) di kahyangan yang menyerupai lulut, itu adalah kejadian tidak wajar (salah metu). Itu pertanda jelas bahwa penyuciannya belum bersih dan masih kotor, namun berani naik dan turun di kahyangan dewa. Itulah cirinya. Segeralah lakukan penyucian dengan caru panca sanak dan laksanakan upacara malukat di kahyangan tersebut. Jika tidak demikian, dewa kahyangan akan pergi, dan pemilik kahyangan akan terus-menerus tertimpa musibah hingga menyebabkan kematian. Kejadian serupa bisa juga terjadi di sanggah pamerajan perumahan, tegalan, maupun sawah. Jika hal-hal seperti di atas terjadi dan tidak segera disucikan sejak pertama kali terlihat, maka harus diselesaikan dalam waktu 11 hari. Jika melewati batas waktu tersebut, maka harus menggunakan pecaruan tahur agung untuk menebusnya. Jika tidak segera ditangani sesuai ketentuan tadi, niscaya pekarangan tersebut akan hancur (tewang).

 

Mwah yan amtu sěpuḥ ring paumahan mānuṣa, manilab-nilab ring maměten, sakuwub paumahan, trang pitranya sane mabenan (sampun), wyadin ne sampun mabukur, manmu pāpa naraka sangsāra, ne ngūni trang kurangan tīrtha pangěntas, pitranya, ne mangkin wnang ngaturang padudus agung, amūjā pitra kakangsen, nga.

Terjemahan :

Selanjutnya, jika muncul ular berbisa (sepuh) di pekarangan rumah manusia, yang menyusup ke dalam bangunan (mameten) atau di seluruh area perumahan, itu adalah pertanda jelas bahwa roh leluhurnya (pitra) yang sudah diupacarai ngaben atau yang sudah diupacarai mabukur, sedang mengalami penderitaan (papa) dan kesengsaraan di neraka. Hal itu kemungkinan karena pada saat upacara dahulu jelas kekurangan tirta pangentas. Maka untuk roh leluhurnya saat ini, patut dihaturkan upacara padudus agung, yang disebut dengan amuja pitra kakangsen.

 

Puput pidarta iki, kadi ling ning aji iki. Puput sinurat ring dina, Ṥu, U, Warigadyan, ping, pang, 1, ṡaṡiḥ, karo, Iṡaka, 1907, kang anurat mwang kang adruwe, Ida Bagus Murddha, Grya Prabhu, Benkayu, Mengwi, Badhung, saking pamidhi Ida I Dewa Gdhe Catra, Amlapura. Iti Tutur Uṡāna Dewa, sinalin mwaḥ de Cakra ning Kṛṣṇa, ring rahina Ṥanaiṡcara Kliwon, wara Kuningan, Iṡaka, 1936. Masěhi, 27 Desember 2014. 

Terjemahan :

Selesailah penjelasan ini, sebagaimana sabda dalam ajaran ini. Selesai disalin pada hari Sukra (Jumat), Umanis, wuku Warigadyan, tanggal 1, bulan (sasih) Karo, tahun Isaka 1907. Yang menyalin sekaligus pemilik naskah ini adalah Ida Bagus Murddha, dari Griya Prabhu, Benkayu, Mengwi, Badung, berdasarkan titah Ida I Dewa Gede Catra dari Amlapura. Inilah naskah Tutur Usana Dewa, disalin kembali oleh Cakra ning Kresna pada hari Saniscara (Sabtu) Kliwon, wuku Kuningan, tahun Isaka 1936, bertepatan dengan tahun Masehi 27 Desember 2014. 

 



HALAMAN TERKAIT
Baca Juga