- 1Mengurai Benang Kusut Terminologi
- 2Struktur Sistem Kalender dan Kosmologi Wariga
- 2.1A. Wuku : Siklus 210 Hari dan Narasi Mitologis
- 2.2B. Wewaran : Dinamika Harian dan Energi Pasaran
- 2.3C. Matematika Kosmis : Sistem Neptu (Urip)
- 3Wariga Gemana — Ilmu Navigasi dan Keselamatan Perjalanan
- 3.1A. Konsep Dewasa Ayu Bepergian (Lungan)
- 3.2B. Pantangan Keras : Ala Dewasa untuk Mobilitas
- 3.3C. Mekanisme Naga Dina : Kompas Mistis
- 3.4Komparatif — Gemet, Gemana dan Belog
- 4Implementasi, Tantangan, dan Relevansi Modern
- 5Teks Lontar Wariga Gemana dan Terjemahannya
Teks Lontar Wariga Gemana dan Terjemahannya
[Lempir 1a]
Om Avighnamastu Nama Siddham. Nihan linging Wariga Gemana, kapaica denira Sang Hyang Saraswati, tinemu dening Sang Hyang Purusha. Iki linging sikutis bhuwana agung mwang bhuwana alit, kahanan graha lumaku ring akasa, dadi pituduh laku manusa ring mrecepada. Sapa sirah ugi amaca, sapa sirah ugi ngeripta, mangda nrawang ring hati, mangda nirmala ring budhi. Wariga puniki pinaka soca ring jagat, yan nenten ana wariga, buta jagate samian.
Om Avighnamastu Nama Siddham. Inilah gema Wariga Gemana, yang diberikan oleh Dewi Saraswati, ditemukan oleh Dewi Purusha. Inilah esensi alam semesta dan alam semesta, keadaan graha yang berjalan di langit, menjadi penuntun perilaku manusia di bumi. Siapa pun yang membaca, siapa pun yang menciptakan, hendaknya berhati murni, hendaknya berjiwa murni. Wariga adalah mata dunia, jika tidak ada wariga, seluruh dunia buta.
[Lempir 1b]
Iti kramaning Grahacara: Aditya aranya Surya, Soma aranya Candra, Anggara aranya Mangala, Budha aranya Budha, Wrehaspati aranya Guru, Sukra aranya Bhregu, Saniscara aranya Sani. Ketemu Saptawara ring akasa, punika kabaos ‘Laku Bintang’. Yan laku Surya matemu Candra ring sikutis warsa, metu Wariga Gemana. Iki pusering itungan: ‘Ngasah’ aranya yan bener, ‘Ngelincat’ aranya yan iwang.
Inilah jalan Grahacara: Aditya berarti Surya, Soma berarti Candra, Anggara berarti Mangala, Budha berarti Budha, Wrehaspati berarti Guru, Sukra berarti Bhregu, Saniscara berarti Sani. Bertemu Saptawara di langit, disebut ‘Laku Bintang’. Jika matahari bertemu bulan pada tahun kedelapan, Wariga Gemana lahir. Berikut perhitungannya: ‘Mengasah’ berarti benar, ‘Mengasah’ berarti salah.
[Lempir 2a]
Nihan laku Bintang ring Wuku: Bintang Sinta ring kulon, rupa nrawang. Bintang Landep ring wetan, rupa sari. Bintang Ukir ring madya, rupa panes. Sahananing bintang punika rumaksa ring sajeroning raga manusa. Yan manusa lahir nuju Bintang Sinta, pranyana ipun wikan ring sastra. Yan nuju Bintang Landep, ipun tajam ring idep. Yan nuju Bintang Ukir, ipun demen ring kahanan gunung.
Perilaku bintang-bintang dalam seminggu: bintang Sinta di barat, munculnya nrawang. Bintang Landep di timur, munculnya sari. Bintang Ukir di tengah, munculnya panas. Semua bintang bersifat melindungi tubuh manusia. Jika seseorang lahir di bawah Bintang Sinta, ia dikenal karena kemampuan sastranya. Jika Anda pergi ke Bintang Landep, ia cerdas. Jika Anda pergi ke Bintang Ukir, ia menyukai pegunungan.
[Lempir 2b]
Iti kramaning ‘Yoga’ ring Wariga Gemana: Pertemuan wewaran mwang tithi ngeripta Yoga. Ana Yoga Ayu, ana Yoga Mala. 1. Amreta Yoga: Yan laku Candra nrawang ring tithi suci. 2. Kala Yoga: Yan laku Surya kaukup dening mega durgama. 3. Sidhi Yoga: Yan Saptawara, Pancawara, mwang Wuku nunggal dadi siki. Irika wenang manusa ngawangun karya ageng, apan pituduh dewa sampun nirmala.
Ini adalah metode ‘Yoga’ dalam Wariga Gemana: Pertemuan wewaran dan tithi menciptakan Yoga. Ana Yoga Ayu, ana Yoga Mala. 1. Amreta Yoga: Jika bulan muncul pada hari suci. 2. Kala Yoga: Yan menjual Surya yang tertutup awan durgama. 3. Sidhi Yoga: Jika Saptawara, Pancawara, dan Wuku bersatu menjadi satu. Di sana, manusia dapat membangun karya besar, karena petunjuk para dewa itu murni.
[Lempir 3a]
Nihan linging ‘Lintang’ manut Sasih: Sasih Kasa, Lintang Kartika mumbul. Sasih Kapat, Lintang Waluku mumbul ring madya langit. Sasih Kapitu, Lintang Gajah mumbul. Sasih Kedasa, Lintang Sapi Gumarang mumbul ring wetan. Lintang punika maka sesuluh petani, kapan wenang nandur, kapan wenang mupu. Yan lintang Waluku sampun mumbul ring madya, amerta pretiwi sedeng nrawang, sahananing tandur pacang mupu sari.
Nihan linging ‘Lintang’ menurut bulan: Sasih Kasa, Lintang Kartika muncul. Pada bulan keempat, Lintang Delapan terbit di tengah langit. Pada bulan ketujuh, Lintang Gajah muncul. Pada bulan kesepuluh, Lintang Sapi Gumarang terbit di timur. Lintang adalah penunjuk arah bagi petani, kapan menanam, kapan panen. Ketika bintang Waluku telah terbit di tengah, berkah bumi jelas, semua tanaman akan berbuah.
[Lempir 3b]
Iti piteket ring ‘Dina Larangan’: Yan ana dina nuju ‘Kala Gotra’, nenten dados matetanduran. Yan ana dina nuju ‘Kala Rau’, nenten dados ngawangun wewangunan, apan jagat sedeng panes kadi katunjel. Wariga Gemana nguningayang: ‘Sampunang manusa pramada ring laku bintang’. Yan lintang sedeng cemer, sampunang memargi doh, apan bhuta kala sedeng ngeraja sewala.
Ini adalah nasihat tentang ‘Hari Terlarang’: Jika ada hari ‘Kala Gotra’, tidak diperbolehkan menanam. Jika ada hari ‘Kala Rau’, tidak boleh membangun bangunan, karena dunia panas seperti terbakar. Wariga Gemana berkata: ‘Jangan biarkan manusia mengikuti bintang-bintang’. Jika bintangnya kotor, jangan berjalan jauh, karena hantu menguasai sewala.
[Lempir 4a]
Nihan laku ‘Dauh’ manut Wariga Gemana: Dauh punika bayuning dina. Dauh semeng dewaning Iswara, dauh tengai dewaning Brahma, dauh sore dewaning Mahadewa, dauh wengi dewaning Wisnu. Yan dauh suci matemu ring lintang hayu, punika kabaos ‘Dewasa Utama Sangat’. Irika wenang manusa memohon panugrahan ring Ida Bhatara, apan kori suarga sedeng menga.
Inilah ‘Dauh’ menurut Wariga Gemana : Dauh adalah napas siang. Di pagi hari adalah Iswara, di siang hari adalah Brahma, di sore hari adalah Mahadeva, di malam hari adalah Vishnu. Jika dauh suci bertemu dengan bintang keberuntungan, itu disebut ‘Dewasa Utama Sangat’. Di sana, orang-orang harus memohon berkah dari Tuhan, karena pintu surga terbuka.
[Lempir 4b]
Iti kramaning ‘Sasih’ matemu ‘Wuku’: Yan Sasih Kedasa matemu Wuku Watugunung, punika puncak kapanditan. Yan Sasih Kasanga matemu Wuku Wayang, punika puncak kadurgaman, wenang ngerestia bhuta kala mangda dadi dewa. Sapa sirah ugi ngetung wariga nenten nganutin Wariga Gemana, manusa punika kabaos ‘Buta Wariga’, nenten uning ring galang jagate.
Inilah cara ‘Bulan’ bertemu dengan ‘Wuku’: Jika Bulan Kesepuluh bertemu dengan Wuku Watugunung, itu adalah puncak kependetaan. Jika bulan kesembilan bertemu dengan Wuku Wayang, itu adalah puncak kadurgaman, diperbolehkan berdoa kepada Bhuta Kala untuk menjadi dewa. Siapa pun yang menghitung wariga tidak mengikuti Wariga Gemana, orang itu disebut ‘Wariga Buta’, tidak mengetahui cahaya dunia.
[Lempir 5a]
Nihan piteket Utama ring Wariga Gemana: ‘Wariga dadi soca, Sasih dadi jiwa, Wuku dadi raga’. Ketemu ketiganya ngeripta harmoni bhuwana. Yan siki iwang, jagate keni sengkala. Iki bisama Sang Hyang Parama Kawi: ‘Sapa sirah ugi ngeripta kalender, mangda pratyaksa ring laku grahacara’. Yan nenten pratyaksa, piodalan nenten polih sari, manusa keni sapa denira Sang Hyang Kala.
Berikut adalah pesan utama untuk Wariga Gemana: ‘Wariga menjadi mata, Bulan menjadi jiwa, Wuku menjadi tubuh’. Pertemuan ketiganya menciptakan harmoni alam semesta. Jika salah satunya salah, dunia akan berada dalam masalah. Inilah perintah Yang Mahakuasa: ‘Siapa pun yang menciptakan kalender, hendaklah ia memperhatikan perilaku grahacara’. Jika tidak diperhatikan, festival tidak akan mendapatkan sari, manusia akan dikutuk oleh Sang Hyang Kala.
[Lempir 5b]
Iti kramaning tenung Lintang ring kelairan manusa: Yan manusa lahir nuju Lintang Kartika, ipun dadi wong sapa, nanging rejekine mumbul kadi toya. Yan nuju Lintang Waluku, ipun demen matetanduran, uripe rahayu ring masa tua. Yan nuju Lintang Gajah, ipun maduwe prabawa ageng, ajerih musuhe kabeh. Yan nuju Lintang Sapi Gumarang, ipun dadi wong bakti, nanging sering keni pinyungkan ring padewekan.
Berikut adalah metode sihir Lintang dalam kelahiran manusia: Jika seseorang lahir di Lintang Kartika, ia menjadi orang yang baik, tetapi keberuntungannya meningkat seperti air. Jika pergi ke Lintang Waluku, ia suka bercocok tanam, hidupnya baik di usia tua. Jika pergi ke Lintang Gajah, ia memiliki pengaruh besar, semua musuh takut. Ketika ia mencapai Lintang Sapi Gumarang, ia menjadi seorang penyembah, tetapi sering menderita penyakit.
[Lempir 6a]
Nihan kramaning ‘Pangrapet’ Laku Candra: Yan laku Candra mabelas saking sikutis, irika wangunen Pangalantaka Anyar. Itunganya saking sasih Kapat, nuju ring rasi Tula. Wariga Gemana ngandika: ‘Apan laku akasa punika nenten statis, wenten silih, wenten labuh’. Yan nenten kasorogang, piodalan nenten pacang matemu ring nirmala. Irika wenang para pangripta nunggalang idep, ngerereh titik nol aranya.
Berikut adalah metode ‘Pangrapet’ Laku Candra: Jika Laku Candra bergerak dari sikuti, maka akan ada Pangalantaka baru. Perhitungannya dimulai dari bulan Kapat, hingga rasi bintang Tula. Wariga Gemana berkata: ‘Karena perilaku langit tidak statis, ada satu, ada jatuh.’ Jika tidak diatur, festival tidak akan bertemu di nirmala. Di sana, para penulis dapat menyatukan pikiran mereka, menemukan titik nol.
[Lempir 6b]
Iti piteket ring ‘Laku Pamelali’: Yan memargi nuju arah wetan, cari dina nuju Yoga Ayu. Yan memargi nuju kulon, cari dauh dewaning Mahadewa. Sampunang memargi nuju arah ‘Kala Ngadang’, apan irika kahanan pinyungkan mwang sengkala. Wariga Gemana pinaka suluh pemargi: ‘Manusa sane uning ring laku bintang, kadi manusa sane makta obor ring peteng dedet’.
Berikut adalah nasihat dalam ‘Laku Pamelali’: Jika Anda pergi ke timur, carilah hari untuk Yoga Ayu. Jika Anda pergi ke barat, carilah dewa Mahadeva. Jangan berjalan ke arah ‘Kala Ngadang’, karena ada keadaan penyakit dan kemalangan. Wariga Gemana sebagai pedoman: ‘Orang yang mengetahui perilaku bintang-bintang, seperti orang yang membawa obor di kegelapan’.
[Lempir 7a]
Nihan rincian Lintang ring sajeroning Wuku: Sinta lintangnyane Gajah, Landep lintangnyane Asu, Ukir lintangnyane Perahu Pegat, Kulantir lintangnyane Taru, Tolu lintangnyane Gajah Mina, Gumbreg lintangnyane Buyung Magantung. Warigadean lintangnyane Tiwa-tiwa, Wariga lintangnyane Sangka, Juliwangi lintangnyane Kuda, Sungsang lintangnyane Puwuh Atarung.
Berikut rincian bintang-bintang dalam seminggu: Sinta bintang Gajah, Landep bintang Anjing, Ukir bintang Perahu Pegat, Kulantir bintang Taru, Tolu bintang Gajah Mina, Gumbreg bintang Buyung Hanggang. Warigadean adalah Tiwa-tiwa, Wariga adalah Sangka, Juliwangi adalah Kuda, Sungsang adalah Puwuh Atarung.
[Lempir 7b]
Iti kramaning itungan ‘Yoga Mala’: Yan ana Kala Pati matemu ring tithi Rikta, punika kabaos ‘Dina Durgama’. Sampunang pisan matetanduran, sampunang ngawangun karya, apan sahananing sarwa tumuwuh pacang keni gering. Wariga Gemana ngandika: ‘Kala punika mabinayan ring Dewa’. Yan manusa pramada ngeripta piodalan nuju Kala Yoga, bhatara nenten kayun nyaksiang.
Ini adalah metode perhitungan ‘Yoga Mala’: Jika ada waktu kematian yang bertemu dengan tithi Rikta, itu disebut ‘Dina Durgama’. Jangan menanam atau membangun, karena semua tanaman akan terkena penyakit. Wariga Gemana berkata: ‘Waktu berbeda dari Tuhan’. Jika manusia membuat festival untuk Kala Yoga, para dewa tidak ingin menyaksikannya.
[Lempir 8a]
Nihan linging ‘Dauh Ayuning Karya’: Dauh punika wenten lima kahananya: Amreta, Budha, Kusala, Rogha, mwang Pati. Amreta: Dauh nrawang, utama ring sahananing karya. Budha: Dauh wikan, utama ring malajah sastra. Kusala: Dauh rejeki, utama ring matumbasan. Rogha: Dauh pinyungkan, sampunang memargi. Pati: Dauh sengkala, sampunang pisan medal saking jero.
Nihan linging ‘Dauh Ayuning Karya’: Dauh adalah lima keadaan: Amreta, Buddha, Kusala, Rogha, dan Kematian. Amreta: Jauh, utama dalam semua pekerjaan. Budha: Dauh bijaksana, terutama dalam studi sastra. Kusala: Keberuntungan, terutama dalam berbelanja. Rogha: Sakit, jangan pergi. Kematian: Dauh bencana, jangan pernah meninggalkan rumah.
[Lempir 8b]
Iti piteket ring ‘Pangalantaka Sasih’: Yan tithi nrawang ring penanggal, candra dadi galang. Yan tithi nrawang ring panglong, candra dadi peteng. Wariga Gemana pinaka pusering itungan: ‘Sampunang manusa lali ring sasih nampih’. Yan sasih nampih rawuh, irika kahanan bhuwana sedeng ‘Silih’. Wenang sang wikan ngerapatang petung tithi mangda nenten mabelas saking laku bintang.
Ini petunjuk dalam ‘Pangalantaka Sasih’: Jika matahari bersinar pada tanggal tersebut, bulan menjadi terang. Jika matahari terlihat, bulan menjadi gelap. Wariga Gemana sebagai pusat perhitungan: ‘Jangan lupakan bulan manusia’. Ketika bulan mendekat, keadaan bumi adalah ‘Silih’. Orang bijak harus menentukan tujuh tithi agar tidak terpengaruh oleh bintang-bintang.
[Lempir 9a]
Nihan rincian Lintang Wuku salanturnyane: Dungulan lintangnyane Kerti, Kuningan lintangnyane Dupa, Langkir lintangnyane Kala, Medangsia lintangnyane Gajah, Pujut lintangnyane Tangis, Pahang lintangnyane Magelut. Krulut lintangnyane Kuda, Merakih lintangnyane Patrem, Tambir lintangnyane Sapi Gumarang, Medangkungan lintangnyane Pedati.
Berikut detail Bintang Wuku berikutnya: Bintang Dungulan Kerti, Bintang Kuningan Dupa, Bintang Langkir Kala, Bintang Medangsia Gajah, Bintang Pujut Tangis, Bintang Pahang Magelut. Krulut adalah bintang Kuda, Merakih adalah bintang Patrem, Tambir adalah bintang Sapi Gumarang, Medangkungan adalah bintang Pedati.
[Lempir 9b]
Iti kramaning ‘Saptawara’ mwang guna ring manusa: Redite utama ring ngawit wangun puri. Soma utama ring nandur pari. Anggara utama ring matetanduran daging. Budha utama ring matumbasan mwang sastra. Wrehaspati utama ring ngerereh guru. Sukra utama ring ngambil rabi. Saniscara utama ring ngerestia bhuta mwang nancebang pager.
Berikut adalah metode ‘Saptawara’ dan manfaatnya bagi manusia: Hari Minggu utama pada awal pembangunan istana. Soma penting dalam menanam padi. Pernikahan utama dalam budidaya daging. Buddhisme penting dalam berbelanja dan sastra. Hari Rabu penting dalam mencari guru. Hari Jumat penting dalam menikah. Hari Sabtu adalah hari utama untuk membersihkan roh jahat dan menanam pagar.
[Lempir 10a]
Nihan rincian Lintang Wuku pinih pamuput: Matal lintangnyane Patrem, Uye lintangnyane Gajah Mina, Menail lintangnyane Tiwa-tiwa, Prangbakat lintangnyane Kuda, Bala lintangnyane Perahu Pegat, Ugu lintangnyane Sangka. Wayang lintangnyane Puwuh Atarung, Kelau lintangnyane Buyung Magantung, Dukut lintangnyane Gajah, Watugunung lintangnyane Kartika.
Berikut rincian minggu terakhir: Matal terakhir Patrem, Uye terakhir Gajah Mina, Menail terakhir Tiwa-tiwa, Prangbakat terakhir Kuda, Bala terakhir Perahu Pegat, Ugu terakhir Sangka. Wayang lebih dari Puwuh Atarung, Kelau lebih dari Buyung Manggang, Dukut lebih dari Gajah, Watugunung lebih dari Kartika.
[Lempir 10b]
Iti kramaning ‘Larangan Dina’ manut Wariga Gemana: Sampunang pisan ngawangun karya nuju Kala Durgama. Yan Saptawara Saniscara matemu ring Pancawara Kliwon, matemu malih ring Tithi Rikta. Punika kabaos ‘Dina Panes Nyungsang’. Sahananing panyungsang punika pacang ngawetuwang sengkala ring pretiwi. Wenang sang wikan ngerereh ‘Dina Galang’ aranya.
Ini adalah ‘Larangan Dina’ menurut Wariga Gemana: Jangan membangun sebuah karya selama Kala Durgama. Jika Saptawara Saniscara bertemu Pancawara Kliwon, ia akan bertemu lagi pada Tithi Rikta. Ini disebut ‘Hari Panas Terbalik’. Semua hal ini akan membawa malapetaka bagi bumi. Biarlah orang bijak menemukan ‘Dina Galang’ aranya.
[Lempir 23a]
Nihan linging ‘Tenung Rejeki’ manut Neptu : Redite lima, Soma pat, Anggara telu, Budha pitu, Wrehaspati kutus, Sukra nem, Saniscara sanga. Umanis lima, Paing sanga, Pon pitu, Wage pat, Kliwon kutus. Ketemu Saptawara mwang Pancawara dadi ‘Urip’. Yan neptunya matemu ring Sri, rejekine mumbul. Yan matemu ring Laba, untunge ageng. Yan matemu ring Jaya, polih prabawa. Yan matemu ring Mandala, jenek magenah. Yan matemu ring Pati, rejekine kalebok denira Sang Hyang Kala.
Nihan linging ‘Tenung Rejeki’ menurut Neptunus: Jumat lima, Jumat empat, Rabu tiga, Rabu tujuh, Kamis delapan, Jumat enam, Sabtu sembilan. Senin lima, Paing sembilan, Pon tujuh, Wage empat, Kliwon delapan. Bertemu Saptawara dan Pancawara menjadi ‘Kehidupan’. Jika Anda bertemu Sri, keberuntungan Anda akan meningkat. Jika Anda bertemu di Laba, keuntungannya besar. Jika Anda bertemu Jaya, Anda akan mendapatkan pengaruh. Jika Anda bertemu di Mandala, tetaplah di sana. Jika Anda bertemu Pati, keberuntungan Anda akan dihancurkan oleh Sang Hyang Kala.
[Lempir 23b
Iti kramaning ‘Tenung Jodoh’ manut Lintang : Yan lintang lanang matemu ring lintang wadon sane nunggal rupa, punika kabaos ‘Nirmala’, kurenanipun pacang nemu karahayuan. Yan lintang mabelas doh, kabaos ‘Sungsang’, sering keni pinyungkan. Yan lintang matemu ring tithi Rikta, kurenanipun pacang nemu ‘Biyut’. Wariga Gemana pinaka sesuluh : ‘Cari dina sane neptunya nunggal dadi siki ring ‘Dadi’, mangda kurenanipun langgeng selami mahurip ring mrecepada’.
Berikut adalah metode ‘Tenung Jodoh’ menurut Lintang: Jika bintang laki-laki bertemu dengan bintang perempuan yang penampilannya sama, disebut ‘Nirmala’, suaminya akan menemukan kebahagiaan. Jika bintang-bintang terlalu jauh, disebut ‘Sungsang’, sering sakit. Jika bintang-bintang bertemu tithi Rikta, suaminya akan menemukan ‘Biyut’. Wariga Gemana sebagai panduan: ‘Temukan hari yang tepat untuk menyatu dengan ‘Dadi’, agar istrinya bertahan selama ia hidup di bumi’
[Lempir 24a]
Nihan ‘Tenung Wewangunan’ manut Sikut Karang : Yan ngawangun jero, piletakna sikut Anguli. Karang sane becik kabaos ‘Karang Amreta’, ngicenin karahajengan. Karang sane panes kabaos ‘Karang Kala Bhaksya’, sering ngawetuwang gering. Yan karang maderbe rupa ‘Sapi Gumarang’, punika maderbe rejeki mumbul. Yan maderbe rupa ‘Asu Malunglung’, karang punika panes nyungsang, wenang nancebang caru Panca Sata mangda dadi nirmala tur hantu dewa sane rumaksa.
Berikut adalah ‘Sihir Membangun’ menurut Sikut Karang: Jika Anda membangun rumah, letakkan siku Anguli. Karang yang baik disebut ‘Karang Amreta’, memberikan kebahagiaan. Karang yang panas disebut ‘Karang Kala Bhaksya’, sering menyebabkan penyakit. Jika karang memiliki bentuk ‘Sapi Gumarang’, ia memiliki keberuntungan. Jika tampak seperti ‘Asu Malunglung’, karangnya panas, maka boleh menanam Panca Sata caru agar menjadi suci dan menjadi hantu para dewa yang melindunginya.
[Lempir 24b]
Iti kramaning ‘Malaning Dina’ : Sampunang pisan matetanduran utawi ngawangun karya nuju ‘Kala Durgama’. Punapi kabaos Kala Durgama? Yan Saniscara matemu Kliwon, matemu malih ring tithi pat-belas. Irika bhuwana sedeng ‘Panes Nyungsang’. Sahananing panyungsang punika pacang ngawetuwang sengkala ring pretiwi. Wariga Gemana ngandika : ‘Elingakna dauh Amreta nuju semeng, irika kori suarga menga, pituduh bhatara nrawang nenten ana halangan’.
Ini adalah aturan ‘Malaning Dina’: Jangan menanam atau membangun sesuatu selama ‘Kala Durgama’. Apa itu Kala Durgama? Jika hari Senin bertemu Kliwon, bertemu lagi pada hari keempat belas. Di sana bumi ‘Panas Nyungsang’. Semua hal ini akan membawa malapetaka bagi bumi. Wariga Gemana berkata: ‘Ingatlah jarak Amreta ke pagi hari, di sana pintu surga terbuka, petunjuk para dewa nrawang tidak ada halangan’
[Lempir 25a]
Nihan ‘Tenung Gering’ manut laku Lintang : Yan ana manusa keni pinyungkan nuju Lintang Perahu Pegat, pinyungkanne maderbe rupa ‘Mala’. Wenang sang wikan ngerereh dewasa Amreta Yoga mangda gelis kenak. Yan pinyungkan rawuh nuju Kala Pati, punika kahanan durgama, wenang ngerrestia ring Pura Dalem mangda atmane nenten kajarah. Wariga Gemana nguningayang : ‘Sahananing pinyungkan punika kahanan mabinayan laku bayu ring raga, manut ring laku lintang daweg manusa nika lahir’.
Nihan ‘Tenung Gering’ menurut perilaku Lintang: Jika seseorang sakit hingga Lintang Perahu Pegat, penyakit tersebut berbentuk ‘Mala’. Orang bijak hendaknya mencari Amreta Yoga yang matang untuk sembuh dengan cepat. Jika penyakit ‘Palindhu’ menurut perilaku bulan: Lindhu di bulan Kasa, pertanda dunia yang bahagia. Lindhu di bulan keempat, pertanda kepemimpinan dunia memiliki pengaruh besar. Lindhu di bulan keenam, pertanda akan ada banyak penyakit, hujan lebat merusak tanaman. Lindhu di bulan kesembilan, pertanda dunia akan menemukan ‘Biyut’, hendaknya menanam caru di persimpangan jalan. Lindhu di bulan Kedasa, pertanda rahmat dan berkah para dewa, semua upacara mendapatkan esensi murni.
[Lempir 25b]
Iti kramaning ‘Palindhu’ manut laku Sasih : Lindhu ring Sasih Kasa, pertanda jagat rahayu. Lindhu ring Sasih Kapat, pertanda pimpinan jagat maderbe prabawa ageng. Lindhu ring Sasih Kanem, pertanda pacang ana gering makuweh, ujan bales ngerusak tanduran. Lindhu ring Sasih Kasanga, pertanda jagat pacang nemu ‘Biyut’, wenang nancebang caru ring perempatan agung. Lindhu ring Sasih Kedasa, pertanda bhatara asung lulut amerta, sahananing upacara polih sari nirmala.
Ini adalah metode ‘Palindhu’ menurut bulan: Lindhu di bulan Kasa, pertanda damai. Lindhu di bulan keempat, pertanda kepemimpinan dunia memiliki pengaruh besar. Lindhu di bulan keenam, pertanda akan banyak penyakit, hujan lebat merusak tanaman. Lindhu di bulan kesembilan, pertanda dunia akan menemukan ‘Biyut’, harus menanam caru di persimpangan jalan. Lindhu di bulan Kedasa, pertanda rahmat dan berkah para dewa, semua upacara mendapatkan esensi murni.
[Lempir 26a]
‘Sasmita Alam’ manut pituduh Wariga : Yan jagi memargi, mireng suara Cecak saking wetan, punika pertanda rahayu. Yan saking utara, pertanda pacang ana duka. Yan mireng suara Kedis Tultul nuju semeng, punika pertanda rejeki pacang rawuh. Wariga Gemana nguningayang : ‘Alam punika mabaos ring manusa’. Yan alam sampun ngicenin tanda sane becik, sampunang ragu ring itungan, memargi nulus hati pastika slamet saking gangguan bhuta kala ring margi.
‘Sasmita Alam’ menurut petunjuk Wariga: Jika Anda ingin berjalan, dengar suara Cecak dari timur, itu pertanda kebahagiaan. Jika dari utara, pertandanya akan buruk. Jika Anda mendengar suara Burung Hantu di pagi hari, itu pertanda keberuntungan. Wariga Gemana berkata: ‘Alam berbicara kepada manusia’. Jika alam telah memberikan pertanda baik, jangan ragukan perhitungannya, berjalan dengan tulus pasti aman dari gangguan hantu di jalan.
Login Membership
[Lempir 28a]
Nihan ‘Purwaka Kala Tattwa’ silsilah Waktu : Kocap daweg Ida Bhatara Siwa matemu ring Bhatari Uma ring pasisi, metu kama sane dadi Bhatara Kala. Bhatara Kala punika pranyana ageng tur sakti, ngererih mamahan. Ida Bhatara Siwa ngicenin anugraha : ‘Bhatara Kala dados neda manusa sane lahir nuju dina sane iwang’. Irika kabaos manusa ‘Wong Kala’. Wariga Gemana ngeripta dewasa mangda manusa nenten keda denira Sang Hyang Kala, nanging nemu margi karahayuan.
Garis waktu Nihan ‘Purwaka Kala Tattwa’: Dikatakan bahwa ketika Dewa Siwa bertemu Dewi Uma di pantai, muncullah kama yang menjadi Dewa Kala. Dewa Kala adalah makhluk yang hebat dan perkasa, mencari makanan. Dewa Siwa memberikan anugerah: ‘Dewa Kala dapat memakan manusia yang lahir pada hari yang salah’. Orang-orang tersebut disebut ‘Wong Kala’. Wariga Gemana menciptakan kedewasaan agar manusia tidak tertipu oleh Sang Hyang Kala, tetapi menemukan jalan kebahagiaan.
[Lempir 28b]
Iti piteket ring ‘Bhatara Kumara’ : Bhatara Kala ngererih adine, Bhatara Kumara, sane lahir nuju Wuku Wayang. Bhatara Kumara melaib nuju Sang Dalang. Irika Sang Dalang ngeripta Wayang Sapuh Leger mangda Bhatara Kala nenten prasida neda manusa. Wariga Gemana pinaka titi : ‘Sapa sirah ugi lahir nuju Wuku Wayang, wenang kaupakara antuk Sapuh Leger’. Yan nenten, atmane pacang kajarah denira Sang Hyang Kala. Iki pinererih pinih piningit ring sajeroning wariga.
Ini adalah pesan dalam ‘Dewa Kumara’: Dewa Kala mencari saudaranya, Dewa Kumara, yang lahir di Wuku Wayang. Dewa Kumara berlari menuju Dalang. Di sana, Dalang menciptakan Wayang Sapuh Leger agar Dewa Kala tidak dapat memakan manusia. Wariga Gemana sebagai poin: ‘Siapa pun yang lahir di bulan Wayang, boleh diobati dengan Sapuh Leger’. Jika tidak, jiwanya akan diambil oleh Sang Hyang Kala. Ini adalah hal terpenting dalam wariga.
[Lempir 29a]
Nihan hukum ‘Kala Rau’ mwang Geraha : Kala Rau punika raseksa sane ngererih Tirtha Amertha, nanging kasedakang denira Bhatara Wisnu. Sirahne kari idup ring akasa, punika sane ngamat-amati Surya mwang Candra. Yan ana Geraha, punika sirah Kala Rau sedeng ngemuntap Sang Hyang Candra. Irika manusa ring mrecepada wenang ngetuk kentongan mangda Candra kaputahang malih. Wariga Gemana ngandika : ‘Gerhana punika kahanan bhuwana sedeng sakit, nenten dados ngawangun karya’.
Berikut adalah hukum ‘Kala Rau’ dan Geraha: Kala Rau adalah seorang dukun yang mencari Tirtha Amertha, tetapi dibunuh oleh Dewa Wisnu. Kepalanya masih hidup di langit, yang mengamati Matahari dan Bulan. Jika ada Geraha, itu adalah kepala Kala Rau yang menutupi bulan. Di sana, manusia di bumi harus mengetuk pintu agar bulan dapat dipulihkan. Wariga Gemana berkata: ‘Gerhana adalah keadaan bumi yang sakit, tidak dapat membangun pekerjaan’
[Lempir 29b]
Iti ‘Dewasa Ayu’ Manusa Yadnya : Yan jagi ngelaksanayang Otonan, cari dina sane nenten nuju ring Kala Ganti. Yan jagi Metatah, cari dina nuju Sasih Kapat utawi Kedasa, ring penanggal dauh Amreta. Wariga Gemana ngandika : ‘Manusa punika kadi sekar’. Yan kapiara nuju dina sane nirmala, sekar punika pacang mumbul sari. Yan kapiara nuju dina panes, sekar punika pacang gelis layu. Irika wenang para mangku masekat, ngerereh laku candra sane sedeng galang nrawang mangda rahayu.
Iti ‘Dewasa Ayu’ Manusa Yadnya: Jika Anda ingin melakukan Otonan, carilah hari yang tidak mengarah ke Kala Ganti. Jika Anda ingin melakukan sunat, carilah hari keempat atau kesepuluh bulan ini, pada tanggal Amreta. Wariga Gemana berkata: ‘Manusia itu seperti bunga’. Jika ditanam pada hari yang suci, bunga akan mekar. Jika disimpan pada hari yang panas, bunga akan cepat layu. Di sana, para pendeta harus dimeteraikan, mencari bulan yang terang agar aman.
[Lempir 30a]
Nihan ‘Dewasa Ayu’ ngawangun jero mwang Membongkar : Yan jagi membongkar jero mangda kagentosin anyar, cari dina nuju Budha utawi Wrehaspati. Sampunang pisan nuju Saniscara, apan Sani dewaning keteguhan, yan membongkar nuju Sani, jero punika pacang maderbe ‘penunggun’ sane galak. Wariga Gemana pinaka titi : ‘Nancebang dasar wewangunan nuju Lintang Waluku mumbul, punika utama’. Jero punika pacang nemu Sri, aranya rejeki mumbul tur sang amunye satata nemu kerta rahayu.
Nihan ‘Dewasa Ayu’ membangun rumah dan membongkar: Jika Anda ingin membongkar rumah untuk diganti dengan yang baru, carilah hari Rabu atau Rabu. Jangan pergi ke Saniscara, karena Sani adalah dewa kekuatan, jika Anda pergi ke Sani, Anda akan mengalami ‘penunggun’ yang dahsyat. Wariga Gemana sebagai poin: ‘Meletakkan fondasi bangunan ke arah Lintang Waluku akan bangkit, itu penting’. Anda akan menemukan Sri, buah keberuntungan akan muncul dan pemiliknya selalu menemukan kebahagiaan.
[Lempir 30b]
Iti ‘Bisama Satya Wariga’ piteket pinih utama : Sapa sirah ugi sane sampun uning ring pusering Aji Sasih mwang Surya Candra Tattwa, ipun sampun dadi Satya Wariga. Ipun maderbe kewajiban nguningayang ring krama yan ana dina sane panes. Sampunang nyimpen galang nuju petung, sampunang nyimpen bener nuju iwang. ‘Kebenaran wariga punika kadi sunyaring surya, nenten dados kaukup dening mega sombong’. Sastra puniki pinaka soca jagat, mangda setata dadi sesuluh galang.
Inilah nasihat terpenting ‘Bisama Satya Wariga’, jangan menyembunyikan kebenaran kepada yang salah. ‘Kebenaran warga negara bagaikan matahari, tak dapat tertutupi oleh awan kesombongan’. Sastra adalah cahaya dunia, sehingga selalu dapat menjadi penuntun yang terang.
[Lempir 31a]
Nihan ‘Pangeling-eling’ Silsilah Sastra : Sastra Wariga Gemana puniki pinaka warisan saking Mpu Bahula, tinurunang dening Mpu Bharadah daweg jagat Kediri nuju ring jagat Bali. Sastra puniki kasimpen ring Griya-griya mwang Puri, kagawe mangda dadi sesuluh para Raja ring Bali ngemargiang tatanan jagat. Sapa sirah ugi ngetung sasih mwang bintang, ipun sampun ngeruketang tali persaudaraan ring leluhur. Elingakna, naskah puniki mangda sinalin olih tangan suci mangda nenten punah.
Nihan ‘Pangeling-eling’ Silsilah Sastra: Sastra Wariga Gemana adalah warisan dari Mpu Bahula, diturunkan oleh Mpu Bharadah ketika dunia Kediri sampai ke Bali. Sastra ini disimpan di rumah-rumah dan istana-istana, dijadikan sebagai penuntun bagi raja-raja di Bali untuk menjalankan tatanan dunia. Siapa pun yang menghitung bulan dan bintang, ia telah mengikat ikatan persaudaraan dengan leluhurnya. Ingat, manuskrip ini harus disalin oleh tangan yang suci agar tidak hilang.
[Lempir 31b]
Iti purwaka ‘Wariga Belog’ : Nihan linging Wariga Belog, kagawe dening Sang Weruh Sastra mangda dadi sesuluh ring jadma sane nenten pratyaksa ring itungan tithi mwang lintang. Wariga puniki mabinayan ring wariga agung, apan iki ngangge ‘Rupa Alam’ dadi ukuran. Sapa sirah ugi nuhutin pituduh iki, nenten pacang keni sengkala, apan alam nenten linyok ring pituduh Sang Hyang Widhi. Wariga Belog ngandika : ‘Tingalin rupa candra, yan sampun bunder irika kabaos rahina hayu’.
Inilah permulaan ‘Wariga Belog’: Nihan linging Wariga Belog, dibuat oleh kitab suci yang bijaksana untuk menjadi pedoman bagi orang-orang yang tidak memperhatikan perhitungan tithi dan bintang. Wariga ini berbeda dengan Wariga Agung, karena menggunakan ‘Rupa Alam’ sebagai ukuran. Siapa pun yang mengikuti petunjuk ini tidak akan mendapat masalah, karena alam tidak menyimpang dari petunjuk Tuhan. Wariga Belog berkata: ‘Lihatlah bulan, jika bulat maka disebut hari baik’
[Lempir 32a]
Nihan ‘Rupa Candra’ ring Wariga Belog : Yan Candra magenah ring wetan nuju semeng, punika penanggal. Yan Candra magenah ring kulon nuju sore, punika panglong. 1. Purnama : Bulan bunder mekar kadi sekar, irika utama ring sahananing yadnya. 2. Tilem : Bulan nenten pakanten, peteng dedet, irika utama ring maberisih raga. Sampunang bingung ring angka, yan rupa bulan sampun bunder, irika kabaos rahina hayu. Suku candra puniki pituduh pinih dangan ring mrecepada.
Nihan ‘Rupa Candra’ dalam Wariga Belog: Jika bulan berada di timur pada pagi hari, itu adalah tanggalnya. Jika bulan berada di barat pada malam hari, itu adalah panglong. 1. Bulan purnama: Bulan bulat mekar seperti bunga, di situlah yang utama dalam semua pengorbanan. 2. Tilem: Bulan tidak terlihat, gelap, di situlah yang utama dalam membersihkan tubuh. Jangan bingung dengan angkanya, jika bulan bulat, itu disebut hari yang baik. Suku lunar adalah instruksi termudah di bumi.
[Lempir 32b]
Iti sifat ‘Pancawara’ ring Wariga Belog : Umanis rupa petak, dewaning Iswara, utama ring kawikanan. Paing rupa abang, dewaning Brahma, utama ring ngidupang api. Pon rupa kuning, dewaning Mahadewa, utama ring ngerereh arta brana. Wage rupa selem, dewaning Wisnu, utama ring ngerereh toya mwang ternak. Kliwon rupa baur, dewaning Siwa, utama ring ngerestia bhuta kala mangda rahayu. Iki itungan pinih dangan, nancebang dasar karya manut ring warna dewanya mangda nunggal.
nilah sifat ‘Pancawara’ dalam Wariga Belog: Umanis berbentuk bulat, dewa Iswara, utama dalam kebijaksanaan. Paing merah, dewa Brahma, penting dalam menyalakan api. Kuning, dewa Mahadeva, penting dalam menemukan kekayaan. Wage hitam, dewa Wisnu, penting dalam menemukan air dan ternak. Kliwon rupa baur, dewa Siwa, penting dalam berdoa kepada arwah waktu agar aman. Ini adalah perhitungan termudah, menanam dasar pekerjaan sesuai dengan warna dewa agar menjadi satu.
[Lempir 33a]
Nihan ‘Sikut Toya’ ring Wariga Belog : Yan air kali mumbul nuju semeng, utama ring nandur sahananing sarwa tumuwuh sane maderbe daging. Yan air surut nuju sore, utama ring nandur sahananing sarwa bunga. Wariga Belog pinaka sesuluh : ‘Sampunang nandur nuju gumi panes’. Cari dina sane dingin, irika amerta pretiwi sedeng mumbul, tandurane pacang gelis mupu sari. Yan jagi ngawangun paon, cari dina Paing. Yan jagi ngawangun jineng, cari dina Pon. Iki pituduh pinih dangan.
Nihan ‘Sikut Toya’ dalam Wariga Belog: Jika air naik di pagi hari, penting untuk menanam semua tanaman yang berdaging. Jika air surut di malam hari, penting untuk menanam semua jenis bunga. Wariga Belog sebagai panduan: ‘Jangan menanam di tanah yang panas’ Carilah hari yang dingin, di mana berkah bumi sedang melimpah, tanaman akan segera berbuah. Jika ingin membangun dapur, carilah hari Paing. Jika ingin membangun jineng, carilah hari Pon. Ini adalah petunjuk yang paling mudah.
Login Membership
[Lempir 35a]
Nihan ‘Usada Wariga’ manut laku Lintang : Yan manusa keni pinyungkan nuju Lintang Kartika, rupa geringne panes ring ulu hati. Tambane : rwaning jeruk pecel, rwaning pancasona, uler luhur, kaurab antuk kasuna jangkep. Yan keni pinyungkan nuju Lintang Waluku, rupa geringne tuju ring cokot. Tambane : akah serek, temutis, kacekcek jangkep, kaolesang ring genah sane sakit. Wariga puniki dadi pusering tamba, apan pinyungkan punika rauh saking laku bintang sane sedeng cemer ring raga manusa.
Nihan ‘Usada Wariga’ menurut perilaku Lintang: Jika seseorang sakit terhadap Lintang Kartika, bentuk penyakitnya panas di kepala jantung. Obat: warna oranye pecel, warna pancasona, uler luhur, dicampur dengan kantung lengkap. Jika Anda sakit terhadap Lintang Waluku, penampilan penyakitnya ke arah cokot. Obat: akar serek, temutis, dikunyah sampai habis, dioleskan ke area yang sakit. Wariga adalah pusat pengobatan, karena penyakit berasal dari perilaku bintang yang tercemar di dalam tubuh manusia.
[Lempir 35b]
Iti kramaning ‘Tamba Gering’ manut laku Sasih : Sasih Kasa, pinyungkanne ring weteng. Tambane : bawang adas, toya anget. Sasih Kapat, pinyungkanne ring sirah. Tambane : rwaning sirih, kacekcek, tempel ring pilingan. Sasih Kanem, pinyungkanne kabaos ‘Gering Agung’ (wabah). Tambane : Caru Panca Sata ring natah jero, mwang mantra Pangruwat Kala. Wariga puniki nguningayang : ‘Sahananing tamba punika pacang sidhi yan kaambil nuju dauh Amreta’.
Ini adalah metode ‘Tamba Gering’ menurut bulan: Sasih Kasa, penyakit di perut. Obat: bawang bombai, air hangat. Bulan keempat, penyakit di kepala. Obat: sirih, kacekcek, pasta di pilingan. Pada bulan keenam, penyakit itu disebut ‘Penyakit Besar’ (wabah). Obatnya: Caru Panca Sata di halaman, dan mantra Pangruwat Kala. Wariga ini berkata: ‘Semua obat ini akan berhasil jika dibawa ke sebelah barat Amreta’.
[Lempir 36a]
Nihan ‘Tenung Parimbon’ saking pusering Wariga : Yan jagi ngeruak karang (membuka lahan), piletakna sikut Asta. Yan sikutne matemu ring ‘Sri’, karang punika becik pisan. Yan matemu ring ‘Candi’, karang punika cocok ring genah suci. Yan matemu ring ‘Rogha’, sampunang pisan magenah irika, apan pinyungkan pacang ngeraja ring jero. Wariga Gemana pinaka titi : ‘Sampunang manusa pramada ring sikut, apan sikut punika bayuning bhuwana alit matemu bhuwana agung’.
Nihan ‘Tenak karang (membuka lahan), piletakna siku Asta. Jika siku bertemu ‘Sri’, karang sangat baik. Jika bertemu di ‘Kuil’, karang cocok untuk tempat suci. Jika bertemu ‘Rogha’, jangan tinggal di sana, karena penyakit akan merajalela di rumah. Wariga Gemana sebagai poin: ‘Jangan biarkan manusia pramada di siku, karena siku adalah napas dunia kecil bertemu dunia besar’
[Lempir 36b]
Iti kramaning ‘Dewasa Ngeruak’ (Membongkar/Membangun) : Cari dina nuju Lintang Waluku mumbul ring madya akasa. Sampunang nuju dina ‘Kala Gotra’, apan sahananing wewangunan pacang gelis ngerusak utawi keni geni. Mantra ngeruak : ‘Om Ibu Pretiwi, titiyang nunas genah, sampunang ana Bhuta ngeribeda, dadiya dewa sane rumaksa’. Irika karang punika dadi nirmala, dadi genah sane ngicenin krahayuan selami tujuh turunan manusa magenah irika.
Ini adalah metode ‘Dewasa Ngeruak’ (Membongkar/Membangun): Temukan hari Lintang Waluku muncul di tengah langit. Jangan pergi ke hari ‘Kala Gotra’, karena semua bangunan akan segera hancur atau terbakar. Mantra ngeruak: ‘Om Ibu Pertiwi, aku memohon tempat, jangan sampai ada Bhuta ngeribeda, dadiya dewa pelindung’ Di sana karang menjadi murni, menjadi tempat yang memberikan kebahagiaan bagi tujuh generasi orang yang tinggal di sana.
[Lempir 37a]
Nihan ‘Tenung Sasana’ ring sajeroning Wariga : Sapa sirah ugi sane ngeripta dewasa, ipun kabaos ‘Guru Wariga’. Sang Guru Wariga mangda satata maderbe idep nirmala. Nenten dados nampi sesari sane ageng yan sastrane iwang. Naskah puniki pinaka pusaka, yan kawedar ring jadma alpaka (durhaka), sastrane pacang dadi ‘Wisya’ (racun). Wariga puniki pinaka soca, yan socane peteng, bhuwana pacang nemu sengkala. Irika wenang sang weruh sastra setata ngerestia ring Sang Hyang Saraswati.
Nihan ‘Tenung Sasana’ dalam Wariga: Siapa pun yang menciptakan kedewasaan, ia disebut ‘Guru Wariga’. Guru Wariga harus selalu memiliki pikiran yang murni. Anda tidak dapat menerima sesari yang besar jika literaturnya salah. Manuskrip ini adalah warisan, jika dijelaskan kepada orang-orang alpaka (pemberontak), literatur akan menjadi ‘Wisya’ (racun). Wariga adalah mata, jika mata gelap, dunia akan menderita. Di sana, para sarjana harus selalu berdoa kepada Dewi Saraswati.
Login Membership
[Lempir 40a]
Om Avighnamastu. Puput purna sampun samian daging naskah saking awal ngantos akhir lampiran. Naskah puniki sampun tinemu ring Jagat Bali, nuju rahina Redite Paing, Wuku Sinta, Sasih Kasa, i saka 1947. Suksma dening sasih, suksma dening bintang, suksma dening graha, suksma dening bhuwana jagat kabeh. Naskah puniki dadi pakuwubing jagat, dadi pusaka krama Bali salanturnyane.
Om Avighnamastu. Lengkapi semua isi manuskrip dari awal hingga akhir lampiran. Manuskrip ini ditemukan di Bali, di Sunday Paing, Wuku Sinta, Sasih Kasa, i saka 1947. Terima kasih atas bulan, terima kasih atas bintang, terima kasih atas tanah, terima kasih atas seluruh dunia. Manuskrip ini menjadi kemuliaan dunia, menjadi warisan rakyat Bali di kemudian hari.










