- 1Klasifikasi 12 Sasih dan Korelasi Zodiak (Rasi)
- 2Fondasi Matematis : Sinkronisasi Surya-Candra
- 3Kondisi Alam dan Siklus Musim (Ritu)
- 4Pedoman Pertanian dan Astronomi Visual
- 5Larangan Membangun (Larangan Wewangunan)
- 6Peringatan dan Konsekuensi (Bisama)
- 7Ontologi Waktu : Sasih sebagai Napas Jagat (Lempir 1a - 3a)
- 8Teologi Sasih : 12 Dewata dan Manifestasi Alam (Lempir 4a - 4b)
- 9Mekanisme Sinkronisasi : Sasih Nampih (Lempir 5a - 6b)
- 10Fenologi dan Astronomi Terapan (Lempir 8a - 9a)
- 11Arsitektur dan Larangan Etis (Lempir 10a - 13a)
- 12Simpulan Filosofis : Suksmaning Sasih (Lempir 14b - 15a)
- 13Teks Lontar Aji Sasih
Teks Lontar Aji Sasih
[Lempir 1a]
Om Avighnamastu Nama Siddham. Nihan linging Aji Sasih, kocap denira Sang Hyang Kala Tattwa, daweg Ida Sang Hyang Surya Candra matemu ring madya. Hana kramanya ring laku bhuwana, wenang sang wikan uning ring sikuting sasih. Sasih punika maka tatuladan laku manusa ring mrecepada, mangda nenten linyok ring pituduh Sang Hyang Widhi.
Om Avighnamastu Nama Siddham. Inilah tanda Aji Sasih, yang disebut Sang Hyang Kala Tattwa, ketika Matahari dan Bulan bertemu di tengah. Ada manusia yang berperilaku seperti bumi, orang bijak hendaknya mengetahui jumlah bulan. Bulan adalah contoh perilaku manusia di bumi, agar tidak menyimpang dari petunjuk Tuhan.
[Lempir 1b]
Iti kramaning sasih ring sa warsa : Sasih Kasa, Karo, Katiga, Kapat, Kalima, Kanem, Kapitu, Kaulu, Kasanga, Kedasa, Jiyestha, Sada. Punika laku candra ring saparuhun, tinemu ring laku surya. Kasa aranya Rekata, Karo aranya Singa, Katiga aranya Kanya, Kapat aranya Tula, Kalima aranya Mercika, Kanem aranya Dhanu, Kapitu aranya Makara, Kaulu aranya Kumbha, Kasanga aranya Mina, Kedasa aranya Mesa, Jiyestha aranya Wresaba, Sada aranya Mithuna.
Inilah urutan bulan dalam setahun: Kasa, Karo, Katiga, Katiga, Kalima, Kamen, Kapitu, Kaulu, Kasanga, Kedasa, Jiyestha, Sada. Inilah perilaku bulan di pagi hari, yang ditemukan dalam perilaku matahari. Kasa adalah Rekata, Karo adalah Singa, Katiga adalah Kanya, Keempat adalah Tula, Kalima adalah Mercika, Kanem adalah Dhanu, Kapitu adalah Makara, Kaulu adalah Kumbha, Kasanga adalah Mina, Kedasa adalah Mesa, Jiyestha adalah Wresaba, Sada adalah Mithuna.
[Lempir 2a]
Nihan itunganya ring dina : Sasih Kasa 30 dina, Karo 29 dina, Katiga 30 dina, Kapat 29 dina, Kalima 30 dina, Kanem 29 dina, Kapitu 30 dina, Kaulu 29 dina, Kasanga 30 dina, Kedasa 29 dina, Jiyestha 30 dina, Sada 29 dina. Yan pinedekang, laku candra punika 354 dina ring sa warsa. Yan laku surya 365 dina. Ana selisih sawelas dina. Selisih punika mangda kapidabdab ring sasih nampih.
Berikut adalah hitungan harinya: Sasih Kasa 30 hari, Karo 29 hari, Katiga 30 hari, Kapat 29 hari, Kalima 30 hari, Kanem 29 hari, Kapitu 30 hari, Kaulu 29 hari, Kasanga 30 hari, Kedasa 29 hari, Jiyestha 30 hari, Sada 29 hari. Jika Anda memikirkannya, bulan adalah 354 hari dalam setahun. Saya menjual matahari 365 hari. Ada selisih sebelas hari. Perbedaan tersebut harus diselesaikan pada bulan berikutnya.
[Lempir 2b]
Yaning ana sasih mamadu, kabaos Mala Sasih utawi Sasih Nampih. Rumaksa ring itungan Candra Pramana. Puniki itunganya : Nuju i saka, sasih Sada nampih, yaning pusering pangalantaka ana ring raksasa. Sasih nampih nuju ring Kasa, Karo, Katiga, mwang Sada. Tan ana sasih nampih ring sasih Kapat ngantos Kasanga, apan sasih punika sasih utama, kapaica dening Ida Bhatara.
Jika ada bulan yang berdekatan, maka disebut Mala Sasih atau Sasih Nampih. Rumaksa dalam perhitungan Candra Pramana. Perhitungannya adalah: Menuju i saka, bulan Sada nampih, jika pusat pangalantaka berada di raksasa. Bulan mendekati Kasa, Karo, Katiga, dan Sada. Tidak ada bulan selain bulan keempat hingga kesembilan, karena bulan ini adalah bulan utama, yang diberikan oleh Tuhan.
[Lempir 3a]
Bisama : Sapa sirah ugi nenten nganutin Aji Sasih puniki, iwang piodalan, piodalan nenten satata, rusak jagate. Apan laku sasih punika kadi laku atma ring raga. Yan iwang ngitung, iwang parilaksana, bhatara nenten kayun nedunang nirmala. Elingakna, sasih Kapat punika dewaning sari, sasih Kedasa dewaning suci.
Bisama: Siapa pun yang tidak mengikuti Aji Sasih salah, festival tidak selalu ada, dunia akan hancur. Karena perilaku bulan seperti perilaku jiwa dalam tubuh. Jika perhitungan salah, perilaku salah, para dewa tidak ingin menurunkan nirmala. Ingat, bulan keempat adalah dewa sari, bulan Kedasa adalah dewa kesucian.
[Lempir 4a]
Nihan linging Sasih, nuju ring kahanan dewaning sasih. Sasih Kasa dewaning Bhatara Wisnu, Karo dewaning Bhatara Brahma, Katiga dewaning Bhatara Iswara, Kapat dewaning Bhatara Sri, Kalima dewaning Bhatara Gana, Kanem dewaning Bhatara Rudra, Kapitu dewaning Bhatara Sambhu, Kaulu dewaning Bhatara Maheswara, Kasanga dewaning Bhatara Sangkara, Kedasa dewaning Bhatara Siwa, Jiyestha dewaning Bhatara Sadha Siwa, Sada dewaning Bhatara Parama Siwa.
Nihan linging Sasih, ke keadaan dewa bulan. Bulan Kasa adalah bulan Dewa Wisnu, Karo adalah bulan Dewa Brahma, Ketiga adalah bulan Dewa Iswara, Keempat adalah bulan Dewa Sri, Kelima adalah bulan Dewa Gana, Keenam adalah bulan Dewa Rudra, Ketujuh adalah bulan Dewa Sambhu, Kaulu adalah bulan Dewa Maheswara, Kesembilan adalah bulan Dewa Sikara. Jiyestha adalah dewa Dewa Sadha Siwa, Sada adalah dewa Dewa Parama Siwa.
[Lempir 4b]
Iti kahanan ring bhuwana nuju sasih : Sasih Kasa, rupa nirmala, toya mumbul. Sasih Karo, rupa panas, sekar nedeng mumbul. Sasih Katiga, rupa nrawang, angin ngerisik. Sasih Kapat, rupa sari, sahananing bunga nedeng mekar, punika kabaos dewaning amerta. Sasih Kalima, rupa gading, ujan banyupinarah. Sasih Kanem, rupa durgama, ujan bales, bhuta kala mamurti. Sasih Kapitu, rupa dingin, angin ngidit. Sasih Kaulu, rupa baur, toya ageng. Sasih Kasanga, rupa gora, kahanan jagat biyut, irika wenang ngerestia bhuta.
Berikut adalah situasi di bumi selama bulan-bulan tersebut: Sasih Kasa, penampakan murni, air naik. Bulan Karo, tampak panas, bunga-bunga masih mekar. Bulan ketiga, penampakan jernih, angin bertiup. Bulan keempat, wujud bunga, semua bunga mekar, disebut dewa berkah. Bulan kelima, gading, hujan deras. Bulan keenam, penampakan mengerikan, hujan lebat, hantu saat mamurti. Bulan ketujuh, dingin, berangin. Bulan Kaulu, penampakan campuran, air besar. Pada bulan kesembilan, munculnya gora, keadaan dunia biyut, harus diyakini bhuta.
[Lempir 5a]
Mungguh ring pangalantaka sasih nampih : ‘Yan ana panglong nembelas (16) dina, punika kabaos sasih nampih.’ Petung i saka nuju jaya, sasih Sada nampih nunggal warsa. Sasih Kasa nampih nunggal warsa. Punika mangda bener petung tithi mwang surya. Yan nenten nampih, piodalan pacang linyok ring musim bhuwana. Apan sasih punika kahanan laku surya nuju rasi, candra nuju tithi. Yan nampih, sasih Sada kapisan mwang sasih Sada kapindo.
Menurut awal bulan nampih: ‘Jika ada panglong enam belas (16) hari, maka disebut bulan nampih. Petung i saka nuju jaya, bulan Sada nampih punggal tahun. Bulan Kasa berumur satu tahun. Ini untuk mengoreksi bintang dan matahari. Jika tidak, festival akan hilang di musim bumi. Karena bulan adalah keadaan matahari terhadap konstelasi, bulan terhadap tithi. Jika dekat, bulan Sada kapisan dan bulan Sada kapindo.
[Lempir 5b]
Elingakna : Sasih Kapat nenten dados nampih, Sasih Kalima nenten dados nampih, Sasih Kanem nenten dados nampih, Sasih Kapitu nenten dados nampih, Sasih Kaulu nenten dados nampih, Sasih Kasanga nenten dados nampih. Yan ana manusa amurug, amancuh sasih utama puniki, keni pastu denira Sang Hyang Kala, piodalan nenten polih amerta, jagat keni grubug.
Ingat: Bulan keempat tidak dapat dikumpulkan, bulan kelima tidak dapat dikumpulkan, bulan keenam tidak dapat dikumpulkan, bulan ketujuh tidak dapat dikumpulkan, bulan kesembilan tidak dapat dikumpulkan, bulan kesembilan tidak dapat dikumpulkan. Jika seorang manusia meninggal di bulan utama ini, ia akan dikutuk oleh Sang Hyang Kala, festival tidak akan diberkati, dan dunia akan dilanda wabah.
[Lempir 6a]
Nihan linging Sasih Nampih, nuju ring itungan warsa. Yan i saka kateken antuk angka ganjil, sering nampih ring sasih Sada. Yan i saka katekén antuk angka genap, sering nampih ring sasih Kasa utawi Karo. Petung punika kabaos ‘Sasih Mamadu’. Sasih mamadu punika tan lali saking pituduh Sang Hyang Candra, mangda musim nenten rered. Yan musim sampun rered, gumi panes, sasab merana rawuh, tataning tandur rusak. Irika wenang sang natha ratu mwang para mangku uning ring rupa sasih.
Ini adalah bulan Nampih, yang mengarah ke tahun kalender. Jika i saka ditandai dengan angka ganjil, ia sering muncul di bulan Sada. Jika i saka ditekan dengan angka genap, ia sering muncul di bulan Kasa atau Karo. Malamnya disebut ‘Bulan Bulan Madu’. Bulan panen tidak dilupakan dari petunjuk bulan, sehingga musim tidak berakhir. Ketika musim berakhir, bumi menjadi panas, wabah datang, tanaman hancur. Di sana raja dan para pendeta dapat mengetahui penampakan bulan.
[Lempir 6b]
Iti rupa sasih nuju nampih : ‘Sada nampih, rupa peteng nrawang’. Kasa nampih, rupa putih mumbul. Karo nampih, rupa abang kobar. Katiga nampih, rupa kuning gading. Sasih nampih punika kabaos ‘Sasih Mala’, nanging mala punika nenten ja cemer, nanging ‘Mala’ aranya sisa, sisa saking petung surya mwang candra sane nenten matemu genap. Irika wenang upakara piodalan nenten kalaksanayang ring sasih nampih sane kapisan, nanging ring sasih nampih sane kapindo.
Ini adalah penampakan bulan menuju Nampih: ‘Sada Nampih, penampakan kegelapan nrawang’ Kain kasa muncul, penampakan putih muncul. Karo Nampih, penampakan abang kobar. Bulan ketiga muncul, berwarna kuning gading. Bulan berikutnya disebut ‘Sasih Mala’, tetapi ‘mala’ tidak berarti kotor, melainkan ‘Mala’ berarti sisanya, sisa dari tujuh matahari dan bulan yang tidak bertemu. Di sana, upacara piodalan mungkin tidak diadakan pada bulan pertama, tetapi pada bulan kedua.
[Lempir 7a]
Nihan itungan Dauh (Jam) manut sasih : Sasih Kasa, dauh sanga ring semeng, surya sampun mumbul ring madya. Sasih Kapat, dauh kutus sampun nrawang. Sasih Kapitu, dauh pitu wau galang. Sasih Kedasa, dauh sanga nemu sari. Dauh punika mabinayan ring suwang-suwang sasih, apan pamargin Sang Hyang Surya nuju Uttarayana (utara) mwang Daksinayana (selatan). Yan Sang Hyang Surya nuju ring utara, rahina dadi lantang. Yan nuju ring selatan, rahina dadi bawak.
Berikut adalah perhitungan Dauh (Jam) menurut bulan: Bulan Kasa, pukul sembilan pagi, matahari telah terbit di tengah. Bulan keempat, pukul delapan telah berlalu. Pada bulan ketujuh, tujuh hari kemudian, Galang. Bulan kesepuluh, jauh dari menemukan sari. Tanggalnya bervariasi dari bulan ke bulan, karena perjalanan matahari ke Uttarayana (utara) dan Daksinayana (selatan). Ketika matahari berada di utara, hari menjadi lebih panjang. Jika Anda pergi ke selatan, hari menjadi lebih pendek.
[Lempir 7b]
Iti Bisama Sasih : ‘Apan sasih punika atma, wuku punika raga’. Yan atma mwang raga nenten nunggal, manusa keni pinyungkan. Yan piodalan nenten manut sasih, piodalan punika nenten kasaksiang dening Ida Bhatara. Sang Hyang Surya Candra dadi saksi agung ring bhuwana, manusa wantah ngeripta mangda bener petungane. Sapa sirah ugi ngeripta kalender, yan nenten pratyaksa ring pituduh Aji Sasih, keni danda denira Sang Hyang Parama Kawi.
Iti Bisama Sasih: ‘Karena bulan adalah jiwa, bulan adalah tubuh’. Jika jiwa dan tubuh tidak bersatu, manusia akan sakit. Jika perayaan tidak sesuai dengan bulan, perayaan tidak disaksikan oleh Tuhan. Matahari dan Bulan adalah saksi agung di bumi, manusia diciptakan untuk menjadi jujur. Siapa pun yang membuat kalender, jika ia tidak mengikuti petunjuk Aji Sasih, akan dihukum oleh Tuhan.
[Lempir 8a]
Nihan pituduh Bintang manut sasih, maka tatuladan sang amacul (petani). Sasih Kasa, nuju Bintang Kartika (Pleiades) mumbul ring wetan. Sasih Karo, Bintang Kartika ring madya. Sasih Katiga, Bintang Kartika surup ring kulon, raris mumbul Bintang Waluku (Orion). Sasih Kapat, Bintang Waluku ring madya, irika wenang ngawit nandur pari, apan amerta sari sedeng mumbul saking pretiwi. Sasih Kalima, Bintang Waluku surup, ujan ngawit bales.
Berikut adalah petunjuk bintang menurut bulan, sebagai contoh petani. Bulan Kasa, ketika Pleiades terbit di timur. Bulan Karo, bintang Kartika di tengah. Pada bulan ketiga, Bintang Kartika terbenam di barat, kemudian Bintang Delapan (Orion) terbit. Pada bulan keempat, Bintang Waluku berada di tengah, sebaiknya mulai menanam padi, karena nektar muncul dari bumi. Pada bulan kelima, bintang Waluku terbenam, hujan mulai turun.
[Lempir 8b]
Iti kramaning ‘Ritu’ (Musim) ring sa warsa :
Wasanta Ritu : Sasih Kasa mwang Karo, kahanan jagat nirmala.
Grisma Ritu : Sasih Katiga mwang Kapat, jagat panes sari.
Sarsar Ritu : Sasih Kalima mwang Kanem, ujan bales durgama.
Hemanta Ritu : Sasih Kapitu mwang Kaulu, dingin kanti ngetes.
Sisira Ritu : Sasih Kasanga mwang Kedasa, angin ngidit nrawang.
Sarad Ritu : Sasih Jiyestha mwang Sada, maseh jagate ngalih anyar. Sapa sirah ugi ngetung sasih nenten nganutin Ritu bhuwana, kabaos manusa ‘buta sastra’, nenten uning ring pituduh alam.
Inilah ‘Ritu’ (Musim) dalam setahun:
Ritu Wasanta: Sasih Kasa dan Karo, keadaan dunia murni.
Ritu Grisma: Bulan ketiga dan keempat, dunia panas.
Ritu Sarsar: Mei dan Juni, hujan lebat.
Ritu Hemanta: Bulan Juli dan Oktober, dingin hingga terasa seperti ujian.
Ritu Sisira: Pada bulan kesembilan dan kesepuluh, angin bertiup.
Ritu Sarad: Bulan Jiyestha dan Sada, dunia masih berubah. Siapa pun yang menghitung bulan tanpa mengikuti Ritu bhuwana, disebut ‘orang buta’, tidak mengetahui petunjuk alam.
[Lempir 9a]
Nihan piteket ring Sasih Kedasa : Sasih Kedasa aranya ‘Sasih Suci’, dewaning Siwa mwang Parama Siwa. Irika sahananing piodalan utama kalaksanayang, apan surya sampun mumbul saking Daksinayana nuju Uttarayana ring pusering jagat. Yan ana manusa ngitung Kedasa nuju ring musim ujan bales, punika petungane pelih, apan Kedasa punika patutne nemu galang (terang). Irika wenang wangunen ‘Pangrawit’ mangda bener petunge malih.
Berikut petunjuk di bulan kesepuluh: Bulan kesepuluh disebut ‘Bulan Suci’, dewa Siwa dan Parama Siwa. Di sana semua festival utama diadakan, karena matahari telah terbit dari Daksinayana ke Uttarayana di pusat dunia. Jika seseorang menghitung Kedasa sebagai musim hujan, itu salah, karena Kedasa seharusnya menemukan cahaya (cahaya). Di sana Anda dapat membangun ‘Pangrawit’ untuk memperbaikinya kembali.
[Lempir 9b]
Iti Pamutus Aji Sasih : ‘Sasih dadi jiwa, Wuku dadi raga, Dauh dadi bayu’. Ketemu ketiganya ngeripta ‘Dewasa’. Yan siki iwang, samian iwang. Puput piteket Sang Hyang Candra Pramana, kapaica dening Ida Bhatara ring manusa sane malajah sastra wariga. Suksma, kirtyan naskah iki winangun ring Bali, mangda dadi suluh selami jagat kari wenten.
Inilah keputusan bulan: ‘Bulan menjadi jiwa, bulan menjadi tubuh, jarak menjadi angin’ Pertemuan ketiganya menciptakan ‘Dewasa’. Jika satu salah, semuanya salah. Selesailah nasihat Sang Hyang Candra Pramana, yang diberikan oleh Tuhan kepada manusia yang mempelajari sastra wariga. Terima kasih, manuskrip ini ditulis di Bali, agar dapat menjadi obor selama dunia masih ada.
[Lempir 10a]
Nihan linging Sasih, nuju ring kahanan ‘Mala’. Yan ana sasih nampih, piodalan ring pura ageng wenang kasatunggilang ring sasih nampih kapindo, kabaos ‘Sasih Bersih’. Yan piodalan ring pura alit, wenang ring sasih nampih kapisan, kabaos ‘Sasih Pangawit’. Irika wenang sang wikan masekat, mangda nenten linyok ring pituduh Ida Bhatara. Apan sasih nampih punika kahanan ‘Silih’ bhuwana, mangda laku surya mwang candra nenten mabelas doh.
Ini adalah bulan yang mengarah pada keadaan ‘Mala’. Jika ada bulan purnama, festival di kuil dapat diadakan pada bulan purnama kedua, disebut ‘Sasih Bersih’. Jika festival di kuil kecil, dapat diadakan pada bulan nampih sekali, disebut ‘Sasih Pangawit’. Di sana orang bijak harus terikat, agar tidak menyimpang dari petunjuk Tuhan. Karena bulan adalah ‘Silih’ bumi, sehingga matahari dan bulan tidak bergerak jauh.
[Lempir 10b]
Iti piteket ring Sasih Jiyestha mwang Sada : Sasih punika kabaos ‘Sasih Nista’, apan irika kahanan ‘Rereh’ (penyusutan) amerta. Toya surut, bhuwana panes, ulam nenten medal. Irika wenang manusa nenten ngawangun karya pitra yadnya sane ageng, apan atma sane lebar ring sasih puniki sulit nemu margi galang. Wenang ngantosi sasih Kasa utawi Kapat, nuju amerta mumbul saking bhuwana agung.
Ini adalah pesan di bulan Jiyestha dan Sada: Bulan ini disebut ‘Bulan Kehinaan’, karena ada situasi ‘Rereh’ (penurunan) berkah. Air surut, cuaca panas, ikan tidak keluar. Di sana, orang-orang tidak boleh membangun kurban besar, karena jiwa yang luas di bulan ini sulit menemukan jalan yang terang. Diperbolehkan menunggu bulan Kasa atau Kapat, sampai berkah datang dari alam semesta.
[Lempir 11a]
Nihan laku sasih nuju ‘Geraha’ : Yan ana geraha bulan nuju sasih Kapat, punika pertanda jagat pacang keni pancaroba ageng. Yan geraha matahari nuju sasih Kedasa, punika pertanda sang nata ratu pacang keni pinyungkan. Irika wenang upakara ‘Pangulapan Jagat’ kalaksanayang ring perempatan agung, masadana caru panca sata, mangda bhuta kala nenten ngarubeda jagat sane sedeng cemer.
Nihan laku sasih nuju ‘Geraha’ : Jika terjadi gerhana bulan nuju sasih Kapat, itu pertanda dunia akan mengalami masalah besar. Jika matahari terbenam di bulan Kedasa, itu pertanda raja akan sakit. Mungkin ada upacara ‘Pangulapan Jagat’ yang diadakan di persimpangan jalan utama, masadana caru panca sata, agar hantu tidak mengganggu dunia yang tercemar.
[Lempir 12a]
Nihan linging Sasih nuju ‘Larangan Wewangunan’. Sasih Kasa, nenten dados ngawangun dapu, apan rupa jagat sedeng mumbul. Sasih Karo, nenten dados ngawangun paon, apan api bhuwana sedeng kobar. Sasih Katiga, nenten dados ngawangun jineng. Sasih Kapat, punika saktining wewangunan, dados ngawangun sahananing linggih bhatara mwang manusa. Sasih Kanem, nenten dados ngawangun tembok, apan ujan bales ngawinang dadi uwug. Sasih Kapitu mwang Kaulu, nenten dados ngawangun bale agung.
Ini adalah bulan ‘Larangan Membangun’. Di bulan Kasa, tidak diperbolehkan membangun dapur, karena dunia sedang muncul. Di bulan Karo, tidak diperbolehkan membangun dapur, karena api bumi sedang menyala. Di bulan ketiga, tidak boleh membangun rumah. Bulan keempat, adalah bulan kekuatan pembangunan, dapat membangun semua tempat duduk dewa dan manusia. Pada bulan keenam, Anda tidak dapat membangun tembok, karena hujan lebat akan membuatnya runtuh. Pada bulan ketujuh dan kedelapan, tidak diperbolehkan membangun istana.
[Lempir 12b]
Iti piteket ring ‘Sasih Mala’ nuju mamadu : Yan ana manusa mepakarya nuju sasih nampih kapisan, karyane pacang keni ‘Letuh’. Yan ana manusa matatumbasan nuju sasih nampih, arta brana pacang gelis telas. Apan sasih nampih punika kahanan ‘Ngerorod’ (menyusut). Wenang sang wikan nguningayang ring krama, mangda nenten linyok ring pituduh wariga sasih. Sasih punika nuntun laku pati, laku urip, mwang laku rejeki manusa ring mrecepada.
Ini adalah peringatan dalam ‘Sasih Mala’ untuk menuai: Jika seseorang bekerja sekali di bulan Nampih, pekerjaannya akan ‘Letuh’. Jika seseorang berbelanja di bulan baru, kekayaan akan cepat habis. Karena bulan Nampih adalah keadaan ‘Ngerorod’ (menyusut). Orang bijak hendaknya memberi tahu orang-orang, agar tidak melanggar petunjuk wariga sasih. Bulan ini membimbing perilaku kematian, perilaku kehidupan, dan perilaku keberuntungan manusia di bumi.
[Lempir 13a]
Nihan laku ‘Ritu’ mwang ‘Sari’ : Sasih Kapat kabaos ‘Sari Utama’, Sasih Kedasa kabaos ‘Sari Suci’. Ring sasih kalih puniki, sahananing tirtha mumbul saking pusering pretiwi dadi nirmala. Yan ana manusa merahina (upacara) ring sasih puniki, bhatara asung lulut amerta. Yan ring sasih Sada mwang Jiyestha, amerta punika mabalik dadi wisya, apan bhuwana sedeng panes kadi katunjel denira Sang Hyang Surya. Irika wenang manusa mawas diri.
Berikut adalah ‘Ritu’ dan ‘Sari’: Bulan keempat disebut ‘Sari Utama’, bulan kesepuluh disebut ‘Sari Suci’. Pada bulan kedua ini, semua air naik dari kerak bumi dan menjadi murni. Jika ada orang yang merayakan (upacara) di bulan ini, para dewa akan berbelas kasih dan memberkati. Pada bulan Sada dan Jiyestha, berkah berubah menjadi wisya, karena bumi panas seolah terbakar matahari. Ada hak bagi manusia untuk menyendiri.
[Lempir 14a]
Nihan pamungkas linging Aji Sasih. Apan sasih punika pinaka ‘Napas’ bhuwana. Yan sasih iwang, bhuwana nenten meangkian (bernapas). Elingakna ring ‘Pangitep’ sasih nuju maseh warsa. Yan i saka sampun tutug ring sikutis, irika wenang manusa masepi diri, ngastiti Sang Hyang Widhi mangda kerta rahayu. Sasih punika nenten ja itungan angka kewanten, nanging laku suci Sang Hyang Candra mangda jagat nenten puwun denira Sang Hyang Surya.
Ini adalah baris terakhir dari Aji Sasih. Karena bulan adalah ‘napas’ bumi. Jika bulannya salah, bumi tidak bernapas. Ingatlah dalam ‘Pangitep’ bulan hingga akhir tahun. Ketika saka telah mencapai sikutis, ada hak untuk berdoa kepada Tuhan untuk kedamaian. Bulan bukan hanya angka, tetapi perilaku suci bulan agar dunia tidak dihancurkan oleh matahari.
[Lempir 14b]
Iti piteket pinih utama : ‘Sangkaning sasih, metu banyupinarah. Sangkaning sasih, metu maseh jagat. Sangkaning sasih, metu laku pati’. Sapa sirah ugi ngeripta wariga sasih, mangda pratyaksa ring ‘Suksmaning’ sasih, nenten ja ring ‘Kuliting’ sasih kewanten. Yan sampun uning ring suksma, manusa pacang nemu kasunian ring mrecepada. Suksma dening sasih, suksma dening kala, suksma dening bhuwana.
Ini adalah pesan terpenting: ‘Dari bulan, datang air. Karena bulan, dunia lahir. Karena bulan, keluarlah pati’. Siapa pun yang menciptakan bulan, hendaknya memperhatikan ‘Suksmaning’ bulan tersebut, bukan hanya ‘Kuliting’ bulan tersebut. Jika Anda mengetahui rasa syukur, manusia akan menemukan kedamaian di bumi. Terima kasih untuk bulan, terima kasih untuk waktu, terima kasih untuk bumi.
[Lempir 15a – Penutup/Colophon]
Om Avighnamastu. Puput piteket Aji Sasih, sinurat ring rontal, pinaka warisan sang weruh ring sastra. Naskah puniki kawangun mangda dadi sesuluh selami jagat kari wenten, surya candra kari lumaku ring akasa. Sapa sirah ugi ngelestariang sastra puniki, polih panugrahan saking Ida Bhatara Candra. Yan ana iwang sasuratan, mangda kaparidabdab olih sang amaca. Om Shantih, Shantih, Shantih Om. Telas.
Om Avighnamastu. Nasihat Aji Sasih lengkap, tertulis di atas gulungan, sebagai warisan dari mereka yang memahami sastra. Manuskrip ini dimaksudkan sebagai panduan selama dunia masih ada, matahari dan bulan masih berjalan di langit. Siapa pun yang melestarikan sastra ini, akan menerima berkah dari Dewa Bulan. Jika ada kesalahan ejaan, hendaknya dikoreksi oleh pembaca. Om Shantih, Shantih, Shantih Om. Selesai.














