Teks Lontar Surya Candra Tattwa
[Lempir 1a]
Om Avighnamastu. Nihan linging Surya Candra Tattwa, tinemu denira Mpu Bahula, kapaica dening Mpu Bharadah. Surya dadi saksi, Candra dadi ukuran. Iki kramanya ngitung tithi, kocap Pangalantaka. Nihan ring sasih, laku candra iku 29 dina, 12 jam, 44 menit ring saulan. Maka matemu ring laku surya 365 dina ring sa warsa.
Om Avighnamastu. Tattwa matahari dan bulan, yang ditemukan oleh Mpu Bahula, diberikan oleh Mpu Bharadah. Matahari adalah saksi, Bulan adalah ukuran. Inilah cara menghitung hari, yang disebut Pangalantaka. Setiap bulan, bulan adalah 29 hari, 12 jam, 44 menit setahun. Bulan bertemu gerhana matahari 365 hari setahun.
[Lempir 1b]
Kramaning Pangalantaka : Yan Purnama nuju ring tithi panglong pisan, punika kabaos nyalah. Yan Tilem nuju ring penanggal pisan, punika kabaos nyungsang. Maka wangunen Pangalantaka, mangda Purnama bener nuju sasih, mangda Tilem bener nuju nunggal. Iki petung itunganya : Eka Sungsang, Anyar, mwang Belog. Eka Sungsang itunganya saking Tilem sasih Sada. Anyar saking Purnama sasih Kapat.
Metode Pangalantaka: Jika bulan purnama berada di tengah malam, dianggap salah. Jika Tilem jatuh pada tanggal yang tepat, disebut nyungsang. Oleh karena itu, struktur Pangalantaka, agar bulan purnama sesuai dengan bulan, agar malam sesuai dengan bulan. Berikut jawabannya: Eka Sungsang, Anyar, dan Belog. Eka Sungsang dihitung dari Tilem bulan Sada. Baru dari Bulan Purnama April.
[Lempir 2a]
Nihan kramaning Tithi Ngadat mwang Amanyeti. Yan candra lumaku alon, tithi ngadat nuju ring dina suci. Yan candra lumaku gelis, tithi amanyeti nuju ring purwani. Pengalantaka Anyar kabaos, yan ana selisih tithi ring panglong mwang penanggal. Surya candra dadi saking pamargin Sang Hyang Rawi mwang Sang Hyang Sasi. Yan matemu ring soring bhuwana dadi Tilem, yan maperai ring luhuring bhuwana dadi Purnama.
Ini adalah kebiasaan Tithi Ngadat dan Amanyeti. Jika bulan bergerak lambat, tanggal tersebut jatuh pada hari suci. Jika bulan bergerak cepat, matahari menunjukkan awal. Pengalantaka Anyar disebut, jika ada perbedaan antara tanggal panglong dan tanggal. Matahari dan bulan tercipta dari perjalanan Rawi dan Sasi. Jika bertemu di bawah bumi, maka menjadi Tilem, jika bertemu di atas bumi, maka menjadi Purnama.
[Lempir 2b]
Purwani kabaos ring tithi pat-belas (14). Purwaning Purnama mwang Purwaning Tilem. Irika wenang sang wikan ngeret raga, apan irika pamargin bhuta kala nyilib ring madya bhuwana. Yan iwang ngitung purwani, iwang piodalan ring pura, apan piodalan punika manut ring sasih mwang tithi. Yan tithi nyungsang, dewata nenten rauh, wantah bhuta sane bukti.
Purwani dikatakan jatuh pada hari keempat belas (14). Bulan Purnama dan Bulan Baru. Di sana orang bijak harus menahan diri, karena di sana jalur hantu ketika bersembunyi di tengah bumi. Jika salah menghitung purwani, piodalan di kuil salah, karena piodalan sesuai dengan bulan dan tithi. Jika tithi terbalik, para dewa tidak datang, hanya hantu yang menjadi bukti.
[Lempir 3a]
Iti Bisama Utama : Sapa sirah ugi amutusang Kalender Bali, yan nenten nganutin Surya Candra Tattwa, rusak jagate, piodalan nenten manut ring sasih, Bhatara nenten linyok, manusa sane iwang ngitung. Elengakna kramaning Pangalantaka Anyar, Anyar matemu Anyar, sungsang matemu sungsang. Puput naskah iki winangun dening sang weruh ring sastra.
Ini Bisama Utama : Siapa pun yang menentukan Kalender Bali, jika tidak mengikuti Tattwa Matahari dan Bulan, dunia akan hancur, festival tidak sesuai dengan bulan, Tuhan tidak linyok, orang yang salah menghitung. Cara Pangalantaka Baru, Baru bertemu Baru, sungsang bertemu sungsang. Bagian akhir manuskrip ini ditulis oleh seorang ahli sastra.
[Lempir 4a]
Nihan kramaning itungan Pangalantaka Anyar. Anyar kabaos yan nuju i saka anyar, petungane saking sasih Kapat. Itunganya : ‘Purnama Kedasa matemu ring tithi purnamaning Kapat’. Yan ana selisih 11 dina, irika wangunen pengawit anyar. Yan tithi nyungsang, Tilem Kedasa nuju ring penanggal pisan. Irika wenang kagentos pangalantaka saking Sungsang dadi Anyar. Punika kabaos ‘ngalih pakem’.
Berikut adalah metode perhitungan Tahun Baru. Anyar dikatakan sebagai bulan baru, bulan Kapat. Perhitungannya: ‘Bulan Purnama Kedasa bertemu dengan bulan purnama Kapat’. Jika ada selisih 11 hari, ada awal yang baru. Jika tanggalnya terbalik, Tilem Kedasa tepat pada tanggal tersebut. Mungkin ada perubahan pangalantaka dari Sungsang ke Anyar. Ini disebut ‘memindahkan pakem’.
[Lempir 4b]
Iti petung laku candra : Candra lumaku ring 27 rasi (lintang). Nuju ring Aswini, Bharani, Krttika, Rohini, Mrgasira, Ardra, Punarvasu, Pusya, Aslesa, Magha, Purvaphalguni, Uttaraphalguni, Hasta, Citra, Svati, Visakha, Anuradha, Jyestha, Mula, Purvasadha, Uttarasadha, Sravana, Dhanistha, Satabhisa, Purvabhadrapada, Uttarabhadrapada, Revati. Pertemuan candra ring rasi punika ngawentenang watak tithi.
Inilah pergerakan bulan: Bulan bergerak dalam 27 rasi (bintang). Menuju Aswini, Bharani, Krttika, Rohini, Mrgasira, Ardra, Punarvasu, Pusya, Aslesa, Magha, Purvaphalguni, Uttaraphalguni, Hasta, Citra, Svati, Visakha, Anuradha, Jyestha, Mula, Purvasadha, Uttarasadha, Sravana, Dhanisthadra, Purvabhisapada, Savabhapada Uttarabhadrapada, Revati. Konjungsi bulan pada konstelasi tersebut menimbulkan karakter persepuluhan.
[Lempir 5a]
Nihan laku Purwani : Purwaning Purnama nuju tithi 14 penanggal. Purwaning Tilem nuju tithi 14 panglong. Irika Sang Hyang Candra mwang Sang Hyang Surya nunggal laku. Yan nuju Purwani, nenten dados ngawangun karya ageng, nenten dados matetanduran, apan rupa jagat sedeng nrawang, bhuta ngeraja sewala. Sang wikan wenang mayoga, ngastiti Sang Hyang Surya Candra mangda jagat rahayu.
Tingkah Nihan Purwani : Purwaning Purnama sampai hari ke 14. Awal Tilem pada tanggal 14 setiap bulan. Di sanalah bulan dan matahari bersatu. Jika Purwani, tidak diperbolehkan membangun karya besar, tidak diperbolehkan menanam, karena penampakan dunia sedang berubah, hantu-hantu berkuasa. Orang bijak hendaknya berlatih yoga, menyembah Matahari dan Bulan agar dunia aman.
[Lempir 5b]
Pangrawit kabaos ring petung Pangalantaka Belog. Belog aranya meneng. Yan laku candra mwang surya sampun bener, nenten ana selisih tithi, punika kabaos sasih nunggal. Yan ana selisih, irika wangunen pangrawit. Pangrawit punika ‘ngerawit’ utawi ngerapetang petung tithi mangda Purnama tepat nuju bulan bunder, mangda Tilem tepat nuju bulan peteng dedet.
Penulis dikatakan berada dalam tujuh Pangalantaka Belog. Pohon ara yang bodoh itu diam. Jika bulan dan matahari tepat, tidak ada perbedaan antara tanggal, disebut bulan yang sama. Jika ada perbedaan, ada perubahan. Pangrawit adalah ‘ngerawit’ atau ngerapetang petung tithi sehingga bulan purnama tepat pada bulan purnama, sehingga bulan baru tepat pada bulan gelap.
[Lempir 6a]
Iki bisama kaping kalih : Sapa sirah ugi ngeripta Kalender Bali, mangda pratyaksa ring laku wuku mwang laku sasih. Wuku matemu ring sasih ngasilang ‘Dewasa’. Yan wuku suci matemu sasih cemer, kabaos madya. Yan wuku suci matemu sasih suci, kabaos utama. Yan iwang ngitung, manusa keni sapa. Puput piteket Surya Candra Tattwa.
Ini bisama kedua: Siapa pun yang menciptakan Kalender Bali, hendaknya memperhatikan perilaku minggu dan perilaku bulan. Minggu bertemu bulan untuk menghasilkan ‘Dewasa’. Jika minggu suci bertemu bulan purnama, disebut madya. Jika pekan suci bertepatan dengan bulan suci, maka dianggap sebagai yang utama. Itu adalah kesalahan perhitungan, kawan, di sini aliran. Lengkapi nasihat Surya Candra Tattwa.
[Lempir 7a]
Nihan kramaning Tithi Pancaka. Tithi punika wenten limang rupa : Nanda, Bhadra, Jaya, Rikta, mwang Purna.
Nanda : Penanggal/Panglong 1, 6, 11.
Bhadra : Penanggal/Panglong 2, 7, 12.
Jaya : Penanggal/Panglong 3, 8, 13.
Rikta : Penanggal/Panglong 4, 9, 14.
Purna : Penanggal/Panglong 5, 10, 15.
Rikta punika kabaos tithi cemer, nenten dados ngawangun karya ageng, utama ring purwani (14).
Ini adalah kebiasaan Tithi Pancaka. Ada lima bentuk Tithi: Nanda, Bhadra, Jaya, Rikta, dan Purna.
Nanda: Tanggal/Panglong 1, 6, 11.
Bhadra: Tanggal/Panglong 2, 7, 12.
Jaya: Tanggal/Panglong 3, 8, 13.
Rikta: Tanggal/Panglong 4, 9, 14.
Lengkap: Tanggal/Panglong 5, 10, 15.
Rikta dianggap sebagai tithi cemer, tidak diperbolehkan membangun pekerjaan besar, terutama di awal (14).
[Lempir 7b]
Nihan itungan Pangalantaka Eka Sungsang. ‘Eka’ aranya siki, ‘Sungsang’ aranya mabalik. Itunganya nuju ring Tilem Sada matemu ring Penanggal Kasa. Yan tithi amanyeti rawuh, irika tithine kalonci (dilompati). Yan tithi ngadat rawuh, irika tithine kawewehin (ditambah). Pengalantaka punika maka penyekat mangda Candra nenten mabelas saking Surya. Yan Candra mabelas doh, kalender dadi pelih, nenten manut ring rupa bulan ring akasa.
Ini adalah perhitungan Eka Sungsang. ‘Eka’ berarti satu, ‘Sungsang’ berarti kembali. Hitungan mundur menuju Tilem Sada bertemu dengan Penanggal Kasa. Di mana tithi aman, di situ tithi kalonci (dilompati). Jika tanggalnya tiba, tanggal tersebut ditambahkan. Pengalantaka adalah penghalang untuk mencegah Bulan menjauh dari Matahari. Jika bulan jauh, kalender menjadi salah, tidak sesuai dengan penampakan bulan di langit.
[Lempir 8a]
Iti Mantra Pamahayu Pangripta (Penyusun Kalender) : ‘Om Sang Hyang Surya Candra, Ida Bhatara saking madya bhuwana, tityang manusa nista ngeripta petung dina. Yan ana iwang, yan ana linyok, sampunang tityang keni pastu. Lugrayang petung puniki dadi galang ring jagat, dadi sesuluh ring manusa.’ Mantra punika kauncarang nuju rahina Purnama Kedasa, nuju ngawit ngeripta kalender anyar. Apan ngeripta kalender punika mamatuhin laku bhuwana agung mwang bhuwana alit.
Ini adalah Mantra Sang Pencipta (Penyusun Kalender): ‘Om Sang Hyang Surya Candra, Tuhan dari tengah bumi, Aku adalah manusia rendah hati yang menciptakan tujuh hari. Jika ada kesalahan, jika ada kesalahan, jangan biarkan aku dihukum. Biarlah malam ini menjadi cahaya bagi dunia, penuntun bagi umat manusia. Mantra ini dibaca pada hari Bulan Purnama Kesepuluh, pada awal kalender baru. Karena penciptaan kalender mengikuti perilaku alam semesta dan alam semesta.
[Lempir 8b]
Pangrawit Anyar kabaos yan nuju i saka maseh, itunganya saking sasih Kapat ring rasi Tula. Irika Surya mwang Candra nunggal rupa, galang jagate. Yan ana geraha (gerhana), irika petung pangalantaka kabaos ‘mati’. Wenang wangunen petung anyar malih mangda bener. Sapa sirah ugi nenten pratyaksa ring geraha, petungane pacang linyok selami solas warsa. Puput naskah Surya Candra Tattwa, winangun ring nusa Bali.
Awal baru dikatakan dimulai dari bulan keempat rasi bintang Tula. Di sana matahari dan bulan menjadi satu, cahaya dunia. Jika terjadi gerhana, malam itu disebut ‘kematian’. Anda dapat membangun yang baru lagi untuk memperbaikinya. Siapa pun yang tidak memperhatikan kepala di geraha, petungane akan linyok selama sebelas tahun. Manuskrip lengkap Surya Candra Tattwa, dibangun di Bali.
[Lempir 9a]
Nihan linging Grahacara (gerak planet). Saptawara punika kahanan laku bintang ring akasa.
Aditya (Minggu) : Laku Surya.
Soma (Senin) : Laku Candra.
Anggara (Selasa) : Laku Mangala.
Budha (Rabu) : Laku Budha.
Wrehaspati (Kamis) : Laku Guru.
Sukra (Jumat) : Laku Bhregu.
Saniscara (Sabtu) : Laku Sani. Ketemu Saptawara ring Tithi (Penanggal/Panglong) mwang Sasih, irika metu ‘Yoga’. Ana Yoga Ayu, ana Yoga Mala. Yan laku Surya Candra nunggal, Yoga Ayu metu.
Ini adalah tanda Grahacara (pergerakan planet). Saptawara adalah keadaan bintang-bintang di langit.
Aditya (Minggu): Maaf Surya.
Soma (Senin): Laku Candra.
Rabu (Selasa): Laku Mangala.
Rabu (Rabu): Berperilaku seperti seorang Buddhis.
Wrehaspati (Kamis): Guru yang baik.
Jumat: Laku Bhregu.
Senin (Sabtu): Laku Sani. Temui Saptawara dalam Tithi (Tanggal/Panglong) dan Bulan, maka akan muncul ‘Yoga’. Ana Yoga Ayu, ana Yoga Mala. Jika Surya Candra sendirian, Yoga Ayu akan muncul.
[Lempir 9b]
Iti kramaning ‘Nyorog’ Pangalantaka : ‘Nyorog’ aranya ngingsirang (menggeser). Yan sampun solas (11) warsa, petung pangalantaka wajib kasorogang siki tithi. Apan laku Candra punika nenten statis, wenten ‘Silih’ aranya. Yan nenten kasorogang, selami-lamine kalender pacang mabelas doh saking rupa bulan ring langit. Irika piodalan nenten malih ‘ngetis’ (sejuk), nanging ‘panes’ apan dewata nenten nyaksiang.
Ini adalah metode ‘Nyorog’ Pangalantaka: ‘Nyorog’ berarti bergerak. Jika sebelas (11) tahun, tujuh pangalantaka harus diurutkan berdasarkan satu tithi. Karena perilaku Bulan tidak statis, ada aranya ‘Silih’. Jika tidak dikoreksi, kalender akan selamanya jauh dari penampakan bulan di langit. Di sana festival tidak lagi ‘ngetis’ (dingin), tetapi ‘panas’ karena para dewa tidak menyaksikan.
[Lempir 10a]
Nihan mungguhing Purwani : Tithi 14 kabaos ‘Purwani’, tithi 15 kabaos ‘Purnama’ utawi ‘Tilem’. Irika Surya mwang Candra nuju ring titik kritis. Yan ana manusa matatanduran nuju Purwani, tandurane keni amah-amahan. Yan ana manusa ngawangun karya ageng nuju Purwani, karyane pacang keni halangan. Apan Purwani punika galah bhuta kala ngererih bhakti. Wenang sang wikan uning ring pituduh Surya Candra puniki.
Berikut adalah Purwani: Tithi 14 disebut ‘Purwani’, tithi 15 disebut ‘Purnama’ atau ‘Tilem’. Di sana Matahari dan Bulan berada pada titik kritis. Jika seseorang menanam tanaman di Purwani, tanaman itu akan dimakan. Jika seseorang membangun karya besar menjelang Purwani, pekerjaannya akan terhambat. Karena Purwani adalah waktu para hantu ketika mencari pengabdian. Orang bijak hendaknya mengetahui petunjuk Matahari dan Bulan.
[Lempir 10b]
Iti Penyineb (Penutup) Tattwa : Om Avighnamastu. Puput naskah Surya Candra Tattwa, tinemu saking rontal kuno, sinalin malih mangda nenten punah. Sapa sirah ugi ngeripta kalender Bali, mangda setata nunas ‘Sadhaka’ (pembenaran) saking rupa bulan mwang surya ring akasa. Apan nitya loka punika nenten linyok, wantah sastra sane dadi ukuran.
Ini adalah Tattwa Penutup: Om Avighnamastu. Lengkapi manuskrip Surya Candra Tattwa, yang ditemukan dari rontal kuno, disalin lagi agar tidak hilang. Siapa pun yang menciptakan kalender Bali, hendaknya selalu meminta ‘Sadhaka’ (pembenaran) dari bentuk bulan dan matahari di langit. Karena nitya loka bukanlah linyok, hanya literatur yang menjadi ukuran.
[Lempir 11a]
Nihan kramaning itungan ‘Anyar-Sungsang-Belog’ ring sikutis warsa :
Anyar : Rumaksa ring 7 warsa.
Sungsang : Rumaksa ring 8 warsa.
Belog : Rumaksa ring 4 warsa. Ketemu ketiganya ring 19 warsa, punika kabaos ‘Siklus Mahakala’. Ring 19 warsa punika, pacang ana sasih nampih ping pitu (7). Yan manusa ngeripta kalender nenten nemu sasih nampih ping pitu ring selami 19 warsa, petungane iwang, piodalan linyok.
Berikut adalah perhitungan ‘Baru-Sungsang-Belog’ dalam enam tahun:
Baru: Rumaksa dalam 7 tahun.
Sungsang: Rumaksa dalam 8 tahun.
Bodoh: Rumaksa dalam 4 tahun. Ketiganya bertemu dalam 19 tahun, disebut ‘Siklus Mahakala’. Dalam 19 tahun, akan ada tujuh (7) bulan. Jika manusia membuat kalender tidak menemukan bulan tujuh kali dalam 19 tahun, perhitungannya salah, festivalnya salah.
[Lempir 11b]
Iti kramaning ‘Tithi Ngadat’ ring Pangalantaka Anyar : ‘Yan Purnama Kedasa nemu dina Budha, irika wenang tithi 14 kaunggahang dadi 15’. Punika kabaos ‘Ngadat semalih’. Yan Tilem nemu dina Saniscara, tithi 1 kaingsirang dadi tithi 30. Petung puniki kabaos rahasia sang pandita wariga, nenten dados kawedar ring sembarang jadma, mangda nenten ngawinang bingung saisin jagat.
Berikut adalah aturan ‘Tithi Ngadat’ dalam Pangalantaka Baru: ‘Jika bulan purnama Kedasa bertemu hari Rabu, maka tithi 14 dinaikkan menjadi 15’. Ini disebut ‘Ngadat semalih’. Jika Tilem jatuh pada hari Sabtu, tithi 1 dipindahkan ke tithi 30. Malam ini dianggap sebagai rahasia pendeta wariga, tidak boleh diungkapkan kepada siapa pun, agar tidak membingungkan seluruh dunia.
[Lempir 12a]
Nihan linging ‘Laku Bintang’ ring Tithi :
Penanggal 1 ngantos 5 : Bintang mumbul ring wetan, rupa nrawang.
Penanggal 6 ngantos 10 : Bintang ring madya, rupa sari.
Penanggal 11 ngantos 15 : Bintang surup ring kulon, rupa galang. Yan ana manusa ngerencana karya, mangda pratyaksa ring kahanan bintang puniki. Yan bintang nrawang, karya pacang kirang sari. Yan bintang galang (Purnama), karya pacang nemu nirmala.
Berikut adalah ‘Laku Bintang’ yang berbunyi pada Tithi:
Hari ke-1 sampai ke-5: Bintang terbit di timur, penampakan matahari.
Hari ke-6 sampai ke-10: Bintang di tengah, nektar.
Hari ke-11 sampai ke-15: Bintang terbenam di barat, penampakan terang. Jika seseorang merencanakan suatu pekerjaan, ia harus mengamati keadaan bintang ini. Jika bintang-bintang terlihat, pekerjaan akan lebih mudah. Jika bintangnya terang (bulan purnama), pekerjaan akan murni.
[Lempir 12b]
Iti Mantra Pamuput Utama Surya Candra : ‘Om Sang Hyang Surya Candra, titiyang nunas pangaksama. Sastra puniki pinaka titi, pinaka suluh ring mrecepada. Rahayu jagate, rahayu saisin bhuwana. Om Sang Hyang Akasa, Sang Hyang Pertiwi, nyaksiang petung tithi puniki mangda nenten malih obah selami matahari mwang bulan kari lumaku.’ Puput naskah winangun dening Sang Weruh Sastra ring jagat Bali.
Ini adalah Mantra Terakhir Surya Candra: ‘Om Sang Hyang Surya Candra, aku memohon ampunan. Sastra ini adalah petunjuk, obor di dunia. Damai sejahtera bagi dunia, damai sejahtera bagi bumi. Om Sang Hyang Akasa, Sang Hyang Pertiwi, saksikan tujuh bintang ini agar mereka tidak bergerak selama matahari dan bulan masih bergerak. Manuskrip lengkap yang ditulis oleh para ahli sastra di Bali.
[Lempir 13a]
Nihan kramaning itungan ‘Ayanam’ (Gerak Matahari).
Uttarayana : Surya lumaku nuju utara, saking sasih Kapitu ngantos Sada. Rahina dadi lantang, wengi dadi bawak.
Daksinayana : Surya lumaku nuju selatan, saking sasih Kasa ngantos Kanem. Rahina dadi bawak, wengi dadi lantang. Ketemu Uttarayana ring sasih Kedasa, punika ‘Puncak Galang’. Ketemu Daksinayana ring sasih Kanem, punika ‘Puncak Peteng’. Irika wenang pangalantaka kasatunggilang mangda bener petunge.
Berikut adalah metode menghitung ‘Ayanam’ (Pergerakan Matahari).
Uttarayana: Matahari bergerak ke utara, dari bulan ketujuh hingga Sada. Siang menjadi lebih panjang, malam menjadi lebih pendek.
Daksinayana: Matahari bergerak ke selatan, dari bulan Kasa hingga Kanem. Siang menjadi lebih pendek, malam menjadi lebih panjang. Bertemu Uttarayana di bulan Kedasa, adalah ‘Puncak Cahaya’. Temui Daksinayana di bulan Kanem, itu adalah ‘Puncak Kegelapan’. Di sana, para pangalantaka harus bersatu untuk memperbaiki malam.
[Lempir 13b]
Iti kramaning ‘Tithi’ matemu ring ‘Panca Wara’ :
Penanggal matemu Umanis : Dadi Galang.
Penanggal matemu Paing : Dadi Panes.
Panglong matemu Wage : Dadi Selem.
Panglong matemu Kliwon : Dadi Tenget. Yan Purnama Kedasa matemu ring dina Kliwon, punika kabaos ‘Dina Utama Sangat’, wenang ngastiti ring pura dalem mangda bhuta kala dadi dewa. Yan iwang ngitung dina puniki, jagat pacang nemu sengkala.
Beginilah cara ‘Tithi’ bertemu ‘Panca Wara’:
Tanggal pertemuan Senin: So Galang.
Tanggal pertemuan Paing: So panas.
Panglong bertemu Wage: So Hitam.
Panglong bertemu Kliwon: So Teget. Jika bulan purnama Kedasa bertemu pada hari Kliwon, disebut ‘Dina Utama Sangat’, hendaknya beribadah dan memohon berkah dari Ida Bhatara Putra Jaya, agar sastra ini tetap menjadi pedoman bagi Bali. Jika tidak dipugar, pohon akan rusak oleh proses alam yang selalu basah.
[Lempir 14a]
Nihan itungan ‘Pangrapet’ Sasih : ‘Pangrapet’ aranya ngerapetang petung i saka mangda nenten mabelas. Yan sampun tutug 100 warsa, petung Surya Candra wajib kawaliang nuju ‘Titik Nol’ aranya. Irika wenang para pangripta kalender masanggahan ring pura Besakih, nunas panugrahan ring Ida Bhatara Putra Jaya, mangda sastra puniki tetap dadi sesuluh jagat Bali. Yan nenten kawaliang, petungane pacang rusak dening laku alam sane satata maseh.
Berikut adalah perhitungan Bulan ‘Pangrapet’: ‘Pangrapet’ berarti mengencangkan tujuh i saka agar tidak patah. Setelah 100 tahun, Matahari dan Bulan harus dikembalikan ke aranya ‘Titik Nol’. Di sana, penulis kalender harus mengunjungi pura Besakih, memohon berkah dari Ida Bhatara Putra Jaya, agar literatur ini tetap menjadi pedoman bagi Bali. Jika tidak dipulihkan, pohon tersebut akan rusak oleh proses alam yang selalu basah.
[Lempir 14b]
Iti Mantra Pamuput Segel Sastra : ‘Om Dewa-Dewi, Sang Hyang Surya Candra, Sang Hyang Akasa Pretiwi, puniki sasuratan tityang manusa nista. Sastra puniki pinaka raga, pinaka atma ring bhuwana. Sapa sirah ugi ngerusak, keni danda. Sapa sirah ugi ngelestariang, polih krahayuan. Om Shantih, Shantih, Shantih Om.’ Puput naskah winangun ring dina Anggara Kliwon, Sasih Kapat, warsa i saka nuju jaya.
Ini Mantra untuk Pamuput Segel Sastra: ‘Om Dewa dan Dewi, Matahari dan Bulan, Langit dan Bumi, ini adalah tulisan seorang manusia yang rendah hati. Sastra ini adalah tubuh, jiwa di alam semesta. Siapa pun yang merusak kepala, akan dihukum. Siapa pun yang memelihara, akan mendapat kebahagiaan. Om Shantih, Shantih, Shantih Om.’ Manuskrip ini diselesaikan pada Anggara Kliwon, bulan keempat dalam setahun.
[Lempir 15a]
Nihan linging ‘Eka Sanghara’. ‘Eka’ aranya nunggal, ‘Sanghara’ aranya lebur. Yan petung Surya Candra sampun nunggal ring sikutis, irika bhuwana nemu ‘Kerta’. Yan mabelas, bhuwana nemu ‘Sanghara’. Irika wenang para Pangripta (Penyusun) setata ngerapetang petung tithi mwang wuku. Kalender punika pinaka ‘Titi’ (jembatan) manusa nuju ring dewata. Yan titine pegat, manusa pacang kalebok ring kawah durgama.
Inilah linging ‘Eka Sanghara’. ‘Eka’ adalah satu buah ara, ‘Sanghara’ adalah buah ara yang dilelehkan. Ketika matahari dan bulan bersatu di matahari, bumi menemukan ‘Kerta’. Jika kembali, akan menemukan ‘Sanghara’. Para penulis (penyusun) harus selalu ngerapetang petung tithi dan wuku. Kalender adalah ‘Titi’ (jembatan) manusia kepada para dewa. Jika jembatan itu rusak, manusia akan terlempar ke kawah durgama.
Login Membership
[Lempir 16a – Panyineb/Colophon]
Om Sidhirastu. Puput sasuratan Surya Candra Tattwa. Winangun ring dina Saniscara Umanis, Wuku Watugunung, Sasih Kedasa, i saka nuju jaya. Sinalin saking naskah kuno mangda nenten punah dening zaman. Sastra puniki pinaka pusaka krama Bali, mangda setata dadi dasar tatanan upacara mwang piodalan ring parahyangan sami. Sapa sirah ugi ngerusak sastra puniki, pacang nemu karma. Sapa sirah ugi ngagungang sastra puniki, pacang nemu loka rahayu. Om Shantih, Shantih, Shantih Om. Tamat.
Om Sidhirast. Selesai menulis Surya Candra Tattwa. Dibangun pada hari Sabtu Umanis, Wuku Watugunung, Sasih Kedasa, i saka nuju jaya. Salinan dari manuskrip kuno agar tidak hilang ditelan waktu. Sastra ini adalah warisan rakyat Bali, hendaknya selalu menjadi dasar tata cara upacara dan festival di semua pura. Siapa pun yang menghancurkan sastra ini, akan mendapat karma. Siapa pun yang menghormati sastra ini akan menemukan kebahagiaan. Om Shantih, Shantih, Shantih Om. Selesai.











