Tattwa Aji Bhairawa

Tatwa Aji Bhairawa dan Dialektika Siwa-Buddha di Nusantara


Terjemahan Lontar Tatwa Aji Bhairawa

Bagian Hakikat Ajaran dan Kesunyian

Awighnam astu nama siddhaṃ. Warṇanĕn ta sira Buyut, ring Awangun-pati, kalāwan sira Kabayan ring Awanapati, dadi ta ya paḍa krĕtapadeṡa sira, ring Aji Mahārāja Bhairawa.

Ring Dewantara paḍa winaraṇan, sira ta Buyut ring Awangun-pati, Bhaṭāra Brahmā sira ta Buyut ring Awanapati, pinaranan ta Sanghyang Wișṇu. “Kāla samaya n ingsun kalāwan sira,” ling Sanghyang Wișṇu, “Kaka Hyang Brahmā, nimittan ingsun alawas tan kapanggih de nira, apan amet kasubaddha ning ṡarīra, aja ati-ati iku ātman ingsun mulat angrĕnga, norani ngaji pĕgat. Kāya pāduka Bhaṭāra, an mangan tan pabantĕn, homah-homah, tan padrĕwe sanggar Ḍĕngĕn.”

“Kaka Brahmā yayi Wișṇu, yan tumon ing wong abantĕn, tak sĕkul ulam.” Mesem sirayi nira, “niskāraṇa ikang sĕkul ulam, winet den parantata, dak den suwe, kewala tan pan asuwe, uba mĕne den paḍĕngĕn, yen tan atuku ta kĕmbang pulawa awingkĕna cetta ning mūdha, hanane maring sanggar cittane. Tan wruha yan canang iwake, kang dewatā kabeh, yayi Wișṇu, angapa de nira rumasa?”

“Iya ta mangkana, ih masa mangkana, apan akweh ṡūnya de ning ṡūnya, akweh Taya de ning Taya, akweh bhāwa de ning wong, ginawe wangsit de nira Bhaṭāra, hana ta bhāwa Brāhmaṇa, hana ta ngawasi, smasas, hayo tan kinawruhan, awasa ta kawruha rūpa ning Bhaṭāra, dūk hanêng ṡarīra.”

Terjemahan Bahasa Indonesia:

  • Semoga tiada halangan dan tujuan tercapai sempurna.
  • Diceritakanlah tokoh Buyut di Awangun-pati dan Kabayan di Awanapati, mereka berdua telah menerima pencerahan dan ajaran sempurna mengenai Ilmu Maharaja Bhairawa.
  • Di Dewantara diceritakan, Buyut di Awangun-pati adalah perwujudan Bhatara Brahma, dan Buyut di Awanapati didatangi oleh Sanghyang Wisnu.
  • “Pada saat perjanjianku denganmu,” kata Sanghyang Wisnu, “Kakanda Hyang Brahma, alasanku sudah lama tidak menemuimu adalah karena aku sedang mencari keteguhan diri.
  • Janganlah khawatir, jiwaku masih melihat dan mendengar, tiada ajaran yang terputus (ngaji pegat).
  • Seperti halnya Paduka Bhatara, yang makan tanpa mempersembahkan banten (sesajen), berumah tangga, namun tidak memiliki Sanggar Dengen.
  • “Kanda Brahma dan Dinda Wisnu, jika melihat orang mempersembahkan banten berupa nasi dan daging,” Beliau tersenyum, “Sia-sia nasi dan daging itu dikeluarkan….
  • Tidakkah diketahui bahwa canang dan lauknya itu adalah untuk semua dewata, adinda Wisnu, bagaimana perasaanmu meresapinya?.
  • Ya begitulah adanya, karena banyak kesunyian di dalam kesunyian, banyak ketiadaan di dalam ketiadaan, dan banyak kejadian karena ulah manusia, yang dijadikan isyarat oleh Bhatara.
  • Ada sifat Brahmana, ada yang mengawasi, jangan sampai tidak engkau ketahui, harus sadar dan mengetahui wujud Bhatara saat Beliau berada di dalam tubuh manusia.
Bagian Teguran Raden Bima (Bolongkeng-Ares)

Awāsa wruh rūpa ning kṛtawara, guru mari guru, ṡīșya mari ṡīșya, marya ta kon, marya tinakonan, sapa ta kang awarah, sapa kang winarah, apan hanêng ṡarīranta juga kabeh, kang hala hayu. Kagawok ingsun ring punang bantĕn.

Kunang ta Raden Bhīma, ngadĕg ring wuri nira, angrungwakĕn ṡabda nira Bhaṭāra Brahmā, kalāwan Sanghyang Wișṇu. Ikā Bhaṭāra Brahmā tan wruha yan hana Raden Bhīma.

“Dewa tĕmĕn hanêng iki, apan ing dewa rakwa tātan pawayangan, yayi n paka den ingong, yan runtuh jarijin ingong iki, lakșaṇa an pakana,” asambat-sambat Bhaṭāra Brahmā Wișṇu.

“Uduh sapa ri wĕkas aparicāra anĕpak iringong, aku Bondan, sapa ta haranmu Bondan.” “Ya si Bolongkeng-Ares haranku.” “Sapa adruwe wong iki?” “Paṇḍawa adruwe wong iringong. Paran maka deṡanku dera tĕpak.” “Ih marmanku anĕpak kita. Ringsun sapa waluputa pôlahmu.” Asambat Bhaṭāra Brahmā, ring uri Bhaṭāra Wișṇu, tuhu raka Bhaṭāra Brahmā, Bhaṭāra Wișṇu.

Terjemahan Bahasa Indonesia:

  • Jika telah jelas mengetahui wujud anugerah, maka guru berhenti menjadi guru, murid berhenti menjadi murid, berhenti menyuruh, dan berhenti ditanya.
  • Siapa yang mengajar dan siapa yang diajar, sebab semua yang buruk maupun yang baik sesungguhnya ada di dalam dirimu.
  • Aku menjadi heran terhadap banten itu.
  • Adapun Raden Bima berdiri di belakang mereka, mendengarkan percakapan antara Bhatara Brahma dan Sanghyang Wisnu.
  • Bhatara Brahma sama sekali tidak menyadari bahwa ada Raden Bima di sana.
  • “Dewa sungguhan ada di sini, sebab dewa itu tidak memiliki bayangan, jadikanlah hal ini pedoman adikku. Jika jatuh jariku ini, apa yang akan kau lakukan,” keluh Bhatara Brahma dan Wisnu.
  • Bhatara terkejut saat ditepuk dari belakang, “Aduh, siapa pelayan di belakang yang menepukku? Aku Bondan. Siapa namamu, Bondan?”.
  • Raden Bima menjawab, “Ya, namaku Bolongkeng-Ares.”.
  • “Siapa tuan yang memiliki orang ini?” tanya Bhatara.
  • “Pandawa yang menjadi tuanku. Mengapa engkau mempermasalahkan asalku sampai menepuk?” jawab Bima.
  • Bima membalas, “Ih, alasanku menepukmu, di hadapanku siapa yang bisa luput dari tingkah lakumu.” Hal ini membuat Bhatara Brahma dan Wisnu saling mengeluh di belakang satu sama lain.
Bagian Penyingkapan Jati Diri Maharaja Bhairawa

“Ih Bolongken-Ares, dudū ingsun Bhaṭāra Brahmā, awāsa sira tan wruh, Sang Sinuhun tĕngĕran ingsun, Bhaṭāra Brahmā. Awāsa sira ta ri sampun ingsun angupadeṡa, ring Sang Raden-dewantara, maka manira Mahārāja Bhairawa sira ta mangaran Bhaṭāra Guru. Sakweh ing ṡīșya nira dera parabi Dewatā Nawasanga, mwang Pañca Rĕși, catur lokapāla, yan jajaka pinarabi Widyādhara, yan ing rara pinarabi Widyādharī.”

“Paran harane laku nira iku Bhaṭāra Brahmā?” “Ta angaji pĕgat harane, amangan tan pabantĕn, ômahan padrĕwe Sanggar Ḍĕngĕn, hana ring rakĕt dewa kabeh. Kang ṡarīra iku tang Aji Pĕgat harane.” “Ah Bhaṭāra Brahmā, kapêngin ingsun wruha ring guru nira iku.” “Ah Bolongkeng-Ares, lah êngsun atwiyan yan sira harĕp wruha.”

Warṇanĕn ta sira Mahārāja Bhairawa, ri sĕḍĕng tinangkil de ning ṡīșya nira para dewatā, Mahiṡwara, Rudra, Śangkara, Śambhu, Śiwa, Sang Korșika, Sang Garga, Sang Metri, Sang Kurușya, Sang Prĕtañjala, Sanghyang Indra, Sang Kwera, Yama, Bāruṇa, mwang widyādharī, mangko ôlih ngiring Mahārāja Bhairawa. “E nanak Brahmā Wișṇu, alawas pwa sira tan amarĕkênghulun.”

Terjemahan Bahasa Indonesia:

  • Bhatara menegurnya, “Ih Bolongkeng-Ares, aku ini bukan sembarang Bhatara Brahma, pantas saja kamu tidak tahu, Sang Sinuhun adalah panggilanku, Bhatara Brahma.
  • Beliau menegaskan bahwa setelah memberi ajaran kepada Sang Raden Dewantara, beliau adalah Maharaja Bhairawa yang bergelar Bhatara Guru.
  • Semua muridnya diberi gelar spiritual yakni Dewata Nawasanga, Panca Resi, dan Catur Lokapala.
  • Bagi murid laki-laki diberi gelar Widyadhara, sedangkan yang perempuan bergelar Widyadhari.
  • Bima bertanya, “Apa nama tingkah laku yang engkau jalani itu, Bhatara Brahma?”.
  • Dijawablah bahwa itu bernama Mengaji Putus (Aji Pegat), yaitu makan tanpa menghaturkan banten, berumah tangga tapi memiliki Sanggar Dengen, karena merasa semua dewa sudah menyatu.
  • Menyatukan kesemestaan di dalam tubuh itulah yang dinamakan Ilmu Aji Pegat.
  • Mendengar itu, Bima (Bolongkeng-Ares) menjadi penasaran, “Ah Bhatara Brahma, aku sangat ingin tahu siapa gurumu itu.”.
  • Bhatara menjawab, “Ah Bolongkeng-Ares, baiklah aku akan beritahu jika kamu memang ingin tahu.”.
  • Diceritakanlah wujud Maharaja Bhairawa yang sedang dihadap oleh murid-muridnya para dewata suci: Mahiswara, Rudra, Sangkara, Sambhu, Siwa, Sang Korsika, Sang Garga, Sang Metri, Sang Kurusya, Sang Pretanjala, Sanghyang Indra, Sang Kwera, Yama, Baruna, beserta para widyadhari yang mengiringi Maharaja Bhairawa.
  • Maharaja Bhairawa kemudian menegur, “Hai anakku Brahma dan Wisnu, sudah lama sekali kalian tidak menghadap kepadaku.”.
Bagian Pertemuan di Hadapan Maharaja Bhairawa

“Pukulun patik Bhaṭāra umatur ring jöng talampakan Pāduka Bhaṭāra, ature pukulun pun Brahmā, pun angamet sangu hanêng ring talampakan ira Bhaṭāra. Pukulun wentĕn sira sang ahyun umarĕk ing talampakan ira Bhaṭāra.” “Lah paran awake, yan lanang yan wadon?” “Pukulun lanang ṡarīran ipun.” “Paran ing cittanya umarĕka marêng ri ngwang?” “Pukulun bondan ṡarīran ipun. Marma ning awikana ring aṡīșyan Pāduka Bhaṭāra, janma lĕwih warṇan ipun, Śrī Dewatā nungkula, srabhiswara, anaragasta, kula putra tuhan-tuhan, Kșatriya rūpan ipun kang marĕk ing Pāduka Bhaṭāra.”

“He Bhaṭāra Brahmā, pindo gawe kita, ndi kapilihĕn mānușa iki den ingong, angapa rika durung, dak tinghalana ring Āgama. Saitwanah tulak-wanggyanah, sarwam wangkyahanêng setram, mandali wiku ratulam, punanĕn arinadagdi. Ring setra ta hana tulak ikang wangke, sasangkan ing atatiwa, hana ta ucapa lumuh, mangkana ring Malawiku, tantu lakinya, wong rwa kang tan yogya Wiku Wikonana, wong arabi ning wong durung pĕgat lāwan lakine, tan wĕnang wikonana, strī sanggraha ngaranya. Mwang arabi kawula ning wong durung pĕgat lāwan pradhāna, tan wĕnang wikonana, iku dharma winaṡa wangṡa, ngaranya. Care ngaran ing ciri, sangka ning sang wiku harěp atinggal acāra, harěp lumaku ring hayu, apan dharma pwa ngaran ing karma, dharma kiṇḍita harěpa marěki ri ngong, harěp wruha ring dharma, apan tan paněmu tok sěkul, āmběk ing hot mahaneka, lah koněn marěka Ki Balongkeng-Ares.”

Jěg ḍatang angaděg ta Balongkeng-Ares. “Iki ya kita haran Mahārāja Bhairawa.”

Terjemahan Bahasa Indonesia:

  • “Hamba menghadap bersujud di bawah telapak kaki Paduka Bhatara,” lapor Brahma, “Hamba mengambil bekal di bawah telapak kaki Bhatara. Hamba sampaikan, ada seseorang yang ingin menghadap ke telapak kaki Bhatara.”.
  • Bhatara bertanya, “Bagaimana wujudnya, apakah ia laki-laki atau perempuan?”.
  • “Hamba, wujud badannya adalah laki-laki.”.
  • “Apa niat tujuannya menghadap kepadaku?”.
  • “Hamba, perawakannya seperti pelayan (Bondan). Tujuannya adalah untuk melihat murid-murid Paduka Bhatara. Ia adalah manusia yang berwajah rupawan, keturunan bangsawan, rupanya seperti Ksatria yang kini menghadap Paduka Bhatara.”.
  • “Hai Bhatara Brahma, kamu membuat pekerjaanku menjadi dua kali, di mana aku harus memilih manusia ini, mengapa belum diputuskan, biar kulihat aturannya dalam Agama.”.
  • (Beliau merapalkan pedoman suci) Di kuburan ada aturan penolak mayat, asal dari ritual jenazah, ada yang diucapkan dengan enggan, begitu pula bagi seorang wiku.
  • Ada dua jenis orang yang tidak pantas dijadikan Wiku: pertama, perempuan bersuami yang belum resmi berpisah dengan suaminya tidak boleh dijadikan wiku, itu disebut stri sanggraha.
  • Kedua, mengawini hamba sahaya orang yang belum bebas, tidak boleh diwasiatkan menjadi wiku, itu namanya merusak keturunan (dharma winasa wangsa).
  • Care berarti ciri/alasan, yaitu niat sang wiku meninggalkan hal duniawi untuk berjalan menuju kebaikan, sebab dharma adalah karma.
  • Dharma yang menuntutnya untuk menghadap kepadaku, ia ingin mengetahui dharma sejati karena ia tidak mencari hal materi (nasi), hatinya memiliki tekad yang besar, suruhlah Ki Bolongkeng-Ares menghadap.
  • Tiba-tiba datang dan berdirilah Bolongkeng-Ares dengan lantang bertanya, “Inikah engkau yang bernama Maharaja Bhairawa?”
Bagian Perdebatan Bima dan Maharaja Bhairawa

“Singgih ingsun Mahārāja Bhairawa, amangguh kita haran Bhaṭāra Guru, ṡīṣyanta hinarani Dewatā kabeh, ya ingsun haran Bhaṭāra Guru, ṡīṣyan ingsun haran ing Dewatā kabeh.” Ih Mahārāja Bhairawa, nombita watěk angaji, anghing tan waspada tumon ing wong. “Arah Balongkeng-Ares, paran nimittan ingsun tan waspada tumon ingong. Heh dera ngaran Bhairawa, cittamu bondan, sěmam Manawa kita tan wruh, aku Paṇḍawa haranku Bhīma, haran Balongkeng-Ares.” “Lah wruh ingsun yan kita Bhīma, samita ning wong haran ing Bhīma… nimittan ingsun tan paněngěran Bhīma, sama tan wruha ring Paṇḍawa, bisa hiḍěpmu.” Ih Bhairawa, aparan kalingane ngaran ira iku, ngaran Bhaṭāra Guru. He Bhīma swargan turunyan pangaděp i wong angaji pěgat lakṣaṇa têngsun iki, ômah-ômah tan padrěwe Sanggar Ḍěngěn, amangan tan pabantěna, hana ring angěn Dewatā kabeh. Ika ta ingaran Aji Pěgat. Ih Mahārāja Bhairawa, durung ngwang tuminghal ing wong Angaji Pěgat, kāya kita… Manawa Kaka Kṛṣṇa aruntika. De ning para ta huwus wruha nira yan ring karusakan ing bhūmi nira… duḥka tang bhūmi den irangmu. “He Bhīma paran tang nimitta ni ngsun dera sěnggah tan ahatūt lāwan ing bhūmi… iku wyakti ning ingsun, patūta lāwan ing bhūmi.” Ih Mahārāja Bhairawa, yêki nimitta n patūt lāwan bhūmi, lah singkě pagawe ya sanggar Ḍěngěn, angabhakti ya ring arca kabuyutan. Ih Kaki Bhīma, lah ingsun angabhakti ring arca kabuyutan, lamun hana Dewa amalaku binantěnanya… ne kawdene pangawenta dewek, alumuh ingsun milu pôlah ing mūdha. Mahārāja Bhairawa, kalingane kita, alumuh bhakti ring arca kabuyutan, yen wong pāpa ikā, dak ingirid lalangkara, dak aturakěn ring Kaka Kṛṣṇa. Nimitta ni ngong tan lāghawa ring kita, Manawa i ngong sangguh de ning Kaka Nātha Yudiṣṭira, Manawa ta singgih laku nira ta iku angaji Pěgat. Mangkana ta Mahārāja Bhairawa lamun dadulu tumūt iku, dak walepakěn kita. Lah kaki Bhīma sakaharěp ira, doṣa ning suka, Maharaja Bhairawa pakari kita, ta ngwang mulih umatura.

Terjemahan Bebas :

  • “Benar, aku adalah Maharaja Bhairawa, gelar spiritualku adalah Bhatara Guru, dan murid-muridku diberi nama para Dewata.”
  • Bima menjawab, “Ih Maharaja Bhairawa, engkau mengaku menguasai ilmu agung, tetapi engkau tidak waspada melihat orang.”
  • Bhairawa bertanya, “Arah Balongkeng-Ares, apa alasannya aku disebut tidak waspada?”. Bima membalas, “Kukira engkau tidak tahu, aku ini Pandawa yang bernama Bima, menyamar sebagai Balongkeng-Ares.”
  • Bhairawa membalas, “Aku sudah tahu kalau engkau adalah Bima… alasanku tidak memanggilmu Bima adalah karena aku memaklumi kehendak pikiranmu yang menyamar.”
  • Bima bertanya, “Lalu apa maksudnya perilakumu yang mengaku Bhatara Guru itu?”
  • “Hai Bima, perilakuku ini adalah ajaran Ilmu Aji Pegat (Pemutusan/Pelepasan). Berumah tangga tanpa memiliki tempat suci (Sanggar Dengen), makan tanpa mempersembahkan sesajen (banten), karena semua Dewata sudah ada di dalam pikiran/kesadaran. Itulah yang disebut Aji Pegat.”
  • Bima marah, “Ih Maharaja Bhairawa, aku belum pernah melihat orang beraliran Aji Pegat sepertimu. Kanda Kresna pasti akan marah jika mendengar ini.”
  • Bima menuduh bahwa ajaran Bhairawa ini akan merusak bumi dan membuat bumi menderita karena meninggalkan ritual.
  • Bhairawa membela diri, “Hai Bima, apa alasannya aku dianggap tidak selaras dengan bumi?… Buktinya aku selaras dengan bumi.”
  • Bima menantang, “Jika memang selaras dengan bumi, buatlah Sanggar Dengen dan berbaktilah pada arca leluhur!”
  • Bhairawa menjawab dengan tenang, “Kakek Bima, buat apa aku berbakti pada arca jika tidak ada Dewa yang memintanya… Aku tidak mau ikut-ikutan melakukan perbuatan bodoh (menyembah benda mati).”
  • Bima mengancam, “Jadi engkau menolak berbakti pada arca? Jika engkau berkeras, aku akan menyeretmu dan melaporkanmu pada Kanda Kresna dan Raja Yudistira atas ajaran sesat Aji Pegat ini.”
  • Bhairawa mempersilakan, “Silakan Kakek Bima, lakukan apa yang kau suka.” Bima pun pamit untuk melapor.
Bagian Laporan kepada Kresna dan Deklarasi Perang

Kawarṇaněn ta Ṡrī Bhaṭāra Kṛṣṇa, sapaděgan lan Rahaden Bhīma. Yayi Bhīma alin-alin ingsun ring sira… Lah punapa yayi antuk ira. Kaka Kṛṣṇa ôlih aku, ngong angaturakěn ring sira. Hana ta Mahārāja Bhairawa… awake den hiḍěp Bhaṭāra Guru… yan kamūdhanku, ika ngadakakěn bhūmi tan kṛta. Nimitta i ngong anadikěpa Sang Bhairawa… manawa mangkana ta guguron ira sang watěk angaji. Yayi Yudhiṣṭira, i ngsun atakon ring sira, singgih mangkana laku nira sang watěk angaji. Ih Kaki Kṛṣṇa patūt gugurune Mahārāja Bhairawa iku, êman kaganalan, lěwih lěkase Mahārāja Bhairawa. Adhāraṇa ring sang watěk angaji, adhāraṇa ta dahat, harěp katona dewek. Yayi Yudhiṣṭira, kamūdha ningsun, karěp ingsun angilangakěna yuga… kapitūt rumuhun, ahutusana. Ah yayi aběněr ujar ira. Apatih Rata ta agělis kathā lumaku warah ring Sang Bhairawa, koněn ta Si Bhairawa magawaya sanggar ḍěngěn, bhakti ya ring arca kabuyutan. Lamun tātan kahiḍěpa, konkoněn ta gawaya kuṭa… Warṇaněn ta sira Mahārāja Bhairawa… Singgih pukulun, dawěg rěke Pāduka Bhaṭāra, patūt ta agawe Sanggar Ḍěngěn, bhakti ya ring arca kabuyutan… Ih Apatih Rata, angapa don ing ingsun tan patūta lāwan Bhaṭāra Kṛṣṇa… yan mangkana kaharěpnya lumuh ingong. Sumahur Patih Rata, singgih pukulun kalingane alumuh Pāduka Bhaṭāra, yan balika Pāduka Bhaṭāra, angaděgakěna kuṭa. Heh Apatih Rata, kalingane mangkana ta kaharěp ira, saking Purobhaya. Aturakěna uga sahujarta lěngěng, padene ingong masa malayuha. Warṇaněn ta Śrī Bhaṭāra Kṛṣṇa… Singgih pukulun ḍatěnga pun Patih Rata… tan angiḍěpa Mahārāja Bhairawa, manggěh angilangakěna, saden ipun rěke masa malayuha. Ah yayi Yudhiṣṭira, angapa mangke kapira. Singgih Kaka Kṛṣṇa, aběcika hilangakěna sira Mahārāja Bhairawa… Lah Patih Rata, sawurakěna bala nira kabeh, ngong angluruga Sang Mahārāja Bhairawa. Tandwa mangkata Śrī Bhaṭāra Kṛṣṇa, rumujug maring kapatyan.

Terjemahan Bebas :

  • Diceritakanlah Bhatara Kresna dan Raden Bima. Kresna menyambut Bima dan bertanya apa yang ia temukan.
  • Bima melaporkan, “Ada seorang bernama Maharaja Bhairawa, menganggap dirinya Bhatara Guru… kelakuannya akan membuat bumi menjadi tidak damai (karena menolak ritual agama).”
  • Kresna berdiskusi dengan Yudistira, “Dinda Yudistira, apakah pantas perilaku orang berilmu seperti itu?”. Yudistira setuju bahwa Bhairawa telah bertindak melampaui batas dan ingin menonjolkan diri.
  • Kresna memutuskan untuk menyingkirkan Bhairawa, tetapi Yudistira menyarankan agar diberi peringatan terlebih dahulu melalui utusan.
  • Patih Rata diutus untuk memerintahkan Bhairawa membuat tempat suci dan berbakti pada arca. Jika menolak, ia disuruh membuat benteng (bersiap perang).
  • Patih Rata sampai di hadapan Bhairawa dan menyampaikan perintah tersebut.
  • Bhairawa menolak dengan tegas, “Kenapa aku harus patuh pada Kresna jika aku dipaksa berbakti pada arca? Aku menolak!”
  • Patih Rata menyampaikan, jika Bhairawa menolak, maka bersiaplah mendirikan benteng peperangan. Bhairawa menjawab, “Sampaikan padanya, aku tidak akan lari.”
  • Patih Rata kembali dan melapor kepada Kresna bahwa Bhairawa menolak dan tidak takut.
  • Kresna dan Yudistira sepakat bahwa Bhairawa harus dilenyapkan. Kresna segera mengumpulkan pasukan untuk menyerang Bhairawa.
Bagian Perang dan Kegagalan Senjata Arjuna

Yayi Arjuna aparan ta kaharěp ira. Singgih Kaka Kṛṣṇa, asampun Pāduka Bhaṭāra age tumandang, sirayinira rumuhunang… Ri tělas sampun kiněpungan kaḍatwan ira Mahārāja Bhairawa… Apatih Kadewatān, mwang apatih amangku kaprabhun, sampun māti pwa ya ring manguntur. Nghing Mahārāja Bhairawa. Ih Apatih aja ta kita apranga… iki ṡabda guyonani denta. Kaharěp kôcapa Bhaṭāra Bhairawa. Rěp mijil Sang Ratu ring Dewantara, wawang lampah ira prāpta ring manguntur, sapangaděgan sira ta lāwan Rahaden Kěmbar. He Mahārāja Bhairawa, aparan ta sôlahmu maprang norânggawa sañjatam… Ih Bhairawa, masa ngko huripa den ingong… E Kěmbar aparan kaṡaktene tatwěk ira ta iku… Sahur Mahārāja Bhairawa, nora māti sira den ingsun. Kaka Dhanañjaya amatenana sira. Yayi Kěmbar mundura ta sira, ingsun anglāwana Mahārāja Bhairawa… Kaki Narârya Arjuna, apa ta ngaran harane sikěp sira iku, iki panah harane sikěp ingong. E māsa ingsun mātya, de ning panah ira iku… Ih Kaki Arjuna, aparan tangko hěne mātyani ri ingsun. Ih Mahārāja Bhairawa, iki rungwakěna wuwus ingong. OM Indah ta kita Bhaṭāra, ayo hulun sinapathan, apan mulih mawak Bhaṭāra Anantawiṡeṣa. Pangucap kami tan pacangkěm… OM Sa Ba Ta A I Na Ma Ṡi Wa Ya. Alah māti ta kita Bhairawa, neku ôlihakěn ātmanmu. Ih Arjuna māsa māti ya de ning sasonteng ira iku… yan lamun ingsun māti ya, ndi parananêng ātman ingsun de nira. Ih Mahārāja Bhairawa, ring luhur ing langit parananêng ta ātmanta iku. Ndi ikā ingaran ing langit… sira ta sang amuñcuk tan kamuñcukan, iku kang sinangguh langit… Ih Arjuna, tan māti ingsun dene ta sañjata nira iku…

Terjemahan Bebas :

  • Arjuna meminta izin kepada Kresna untuk maju lebih dulu memimpin pasukan. Istana Bhairawa pun dikepung, dan patih-patih Bhairawa tewas dalam pertempuran.
  • Bhairawa menyuruh sisa pasukannya mundur dan tidak perlu berperang, karena ia menganggap serangan dari luar ini seperti senda gurau belaka. Bhairawa kemudian keluar menghadapi musuh tanpa membawa senjata.
  • Si Kembar (Nakula/Sadewa) menantang Bhairawa yang tanpa senjata, menusuknya berkali-kali namun kulit Bhairawa sama sekali tidak tertembus (tan tetes). Si Kembar akhirnya mundur.
  • Arjuna (Dhananjaya) maju menggantikannya. Arjuna memamerkan panahnya.
  • Bhairawa tertawa, “Panahmu tidak akan bisa membunuhku. Apa yang akan kau gunakan untuk membunuhku?”
  • Arjuna merapalkan mantra suci pelepasan agar roh Bhairawa kembali ke asalnya (mantra pemusnah): “OM Sa Ba Ta A I Na Ma Si Wa Ya. Matilah kau Bhairawa, biar kuambil rohmu!”
  • Bhairawa mengejek, “Mana mungkin aku mati hanya dengan rapalan mantramu itu… Jika aku mati, ke mana rohku akan kau kirim?”
  • “Ke atas langit,” jawab Arjuna.
  • Bhairawa menguji pemahaman Arjuna, “Apa yang kau sebut langit? Langit sejati adalah Puncak Kesadaran yang tak ada puncaknya lagi. Aku tak akan mati oleh senjatamu, sebab suaraku adalah sabda dan tubuhku adalah alam.”
Bagian Kesaktian Kebatinan Menang atas Senjata Sakti

Mahārāja Bhairawa, iki sañjatan ingsun iki amatenana iri kita, Sanghyang Paṡupati ngūni amateni Mahārāja Karṇa. Kaki Arjuna sěḍěng ya māti Mahārāja Karṇa, apan ya tan wruh ring sarasa ning Paṡupati… wruh pwa haran ing Hyang sira sang watěk angaji, wruh ring rasa ning Paṡupati, angapa ta sangkane ingsun māti, dene sañjata nira ikā. Kêměngan Rahadyan Dhanañjaya, harěp mundura ta sira… Kaka Bhīma, ṡakti těměn Mahārāja Bhairawa, sangka ning mundur iki ng Arjuna. Ih ingong mangke amapaga Si Bhairawa… ih Bhairawa dak suduka kita de ning pañcanaka. Pañca, ngaran ing lima, naka, ngaran ing kuku… Dak pěrět ikang watu, rěmuk kang watu. Dak pěrět ikang gunung, rubuh ikang gunung. Lakṣaṇa ta piněrěta Mahārāja Bhairawa, tan pinatenana ta sira. Ih kita Bhīma māsa ingsun mātya dene kuku nira iku… Ih Bhairawa, hana ta sangkanmu māti… Hana ta sumur wuta ngkāna, mangko dak lěbokakěn… Kaki Bhīma māsa ingsun māti ya den měngkene… apan pinaṇḍěm tan awuk, tinunu tātan agěsönga, liněbokakěn ring bañu nora kělěma. Apan sira ta apangawak bāyu ṡabda hiḍěp, paḍa pâwak ira lāwan Bhaṭāra… Alaha aku Bhairawa, dak aturakěn kita ring Kaka Kṛṣṇa.

Terjemahan Bebas :

  • Arjuna kemudian mengeluarkan pusaka pamungkas, “Ini senjata Pasupati yang dulu membunuh Karna!”
  • Bhairawa menjelaskan, “Karna mati karena dia tidak tahu esensi rahasia (sarasa) dari Pasupati… sedangkan aku paham esensi sesungguhnya dari Pasupati. Bagaimana mungkin aku mati oleh senjata itu?”
  • Kebingungan karena serangannya gagal, Arjuna akhirnya mundur dan melapor kepada Bima bahwa Bhairawa sangat sakti.
  • Bima maju menggunakan senjata pusaka Kuku Pancanaka. Ia menyombongkan bahwa kukunya bisa meremukkan batu dan meruntuhkan gunung, lalu menyerang Bhairawa.
  • Namun saat diremas oleh Bima, Bhairawa sama sekali tidak terbunuh. “Hai Bima, aku tidak akan mati oleh kukumu itu,” ucap Bhairawa.
  • Bima mengancam akan memasukkan Bhairawa ke sumur buta yang sangat dalam, tetapi Bhairawa menjawab, “Aku tidak bisa hancur oleh benturan, dibakar tidak hangus, ditenggelamkan ke air tidak tenggelam. Karena aku telah menyatu dengan Bayu (tenaga), Sabda (suara), dan Hidep (pikiran), menyatu dengan wujud Bhatara sejati.”
  • Menyadari Bhairawa tak tertandingi secara fisik, Bima menyerah dan menyerahkannya kepada Kresna.
Bagian Perdebatan Filosofis Kresna dan Bhairawa

Heh Mahārāja Bhairawa, aparan kalingane sira, amangan tan pabantěn. Ih Bhaṭāra Kṛṣṇa Angaji-pěgat harane. Guguron ingsun, amangan ta ingsun tan pabantěn. Homah-omahan ingsun tan padrěwya sanggar ḍěngěn, apan dewatā kabeh hana ring ṡarīra, sapa kang binantěnin, sapa kang sěmbahěn. Wāni den apūjāni… kaget dene wawayangane dewek… agawe-gawe kabuyutan, tan wěnang agawe hila ya, nora kaṡaktyan kāya wong. Ih Bhairawa gawok ingsun ri sira… Śrī Bhaṭāra Kṛṣṇa arūpa Wiṣṇu-mūrti sira, sakṣana amurti atěṇḍas sêwu, atangan patang-êwu, asuku patang-êwu, sākṣāt Sanghyang Mahāmeru göng ira. Anghing Mahārāja Bhairawa, tan agawok ingsun, de ning rūpa nira iku… Ndi ta gěněpe pātpāt, wetan, kidul, kulon, hělor… Panon-panon abělika, wruh pwa sira sang manon, sangka ning jñānarawa ring jagat. Ih Ṡrī Bhaṭāra Kṛṣṇa, bhūta rūpa nira iku… Ṡrī Bhaṭāra Kṛṣṇa, wawang don rūpanta ira iku, māsa sira těkaha ring don… alah de ning Mahārāja Bhairawa. Sira ta Mahārāja Bhaṭāra Kṛṣṇa, kêwran tan wruh ing pôlahan ira uměněng. Ih Ṡrī Bhaṭāra Kṛṣṇa, mangke tontoněn ta rūpan ingsun iki de nira, maṇik arūpan ingsun iki mangke… Ih Mahārāja Bhairawa, tan wruh ingsun rūpa nira ta iku… alah ta ingsun de nira. Ṡrī Bhaṭāra Kṛṣṇa sama yan tan sira harěp amatenana iringsun, lah ta kaki kari ya sira kaki ring Paṇḍawa…

Terjemahan Bebas :

  • Kresna maju dan mempertanyakan alasan Bhairawa makan tanpa persembahan (banten). Bhairawa mengulangi ajaran Aji Pegat-nya: “Semua Dewata sudah berdiam di dalam tubuh manusia. Jika Tuhan ada di dalam, lalu siapa yang harus diberi sesajen? Siapa yang harus disembah di luar?”
  • Bhairawa mengkritik orang yang memuja berhala dan ketakutan pada bayangannya sendiri, serta membuat tempat-tempat keramat buatan padahal kekuatan sesungguhnya ada pada manusia.
  • Kresna merasa takjub sekaligus tertantang, lalu ia mengubah wujudnya (Triwikrama) menjadi Wisnu-Murti, sosok raksasa sebesar Gunung Mahameru dengan seribu kepala, empat ribu tangan, dan empat ribu kaki.
  • Namun, Bhairawa sama sekali tidak terkejut. Ia membedah makna filosofis wujud Kresna, yang melambangkan arah penjuru mata angin dan ilusi duniawi. Ia menyatakan bentuk menyeramkan (bhuta) itu hanyalah cerminan ilusi semata, bukan hakikat Tuhan.
  • Akibatnya, wujud raksasa Kresna kehilangan kekuatannya di hadapan kesadaran Bhairawa. Kresna menjadi kebingungan dan terdiam.
  • Bhairawa kemudian membalas dengan mengubah dirinya menjadi sebutir permata (manik) yang sangat jernih dan tak terbatas. Kresna tidak mampu memahami wujud murni tanpa rupa tersebut.
  • Kresna akhirnya mengakui kekalahannya: “Ih Maharaja Bhairawa, aku tidak memahami wujudmu itu. Aku kalah olehmu.”
Bagian Yudistira dan Mokshanya Bhairawa

Irikā ta sira Bhaṭāra Kṛṣṇa, angaděg ta sira anôlih maring uri, yan hana Mahārāja Yuḍiṣṭira… Yayi Yuḍiṣṭira, alah ta ingsun, de ning Mahārāja Bhairawa… Mawuwus ta Mahārāja Yuḍiṣṭira. He Mahārāja Bhairawa, ingsun anjaluka hurip ira, māti ya dewek sira, apan ta tuhu awak ing Bhairawa. Angling Mahārāja Bhairawa. Ih ta Mahārāja Dharmawangṡa, anjaluka pātyan ingsun iki… Suka ta ingsun, yen sira amatenana ta ingsun… Anghing hana ujaran ingsun ri sira Rāja Bhairawa, lamun ta sira suka anjaluka pātyan ingsun iki, sira tan māti dewek. Anghing ta kady angga ning angadu pucuk ing ri, iringsun kalāwan ta sira, sama paḍa ubhaya paḍa guṇan ingsun kalāwan ta sira. Wruha ta ingsun yan mātya, kalinganêki paḍôbhaya, sira ta malaku ring kapātyan ingsun. Mahārāja Bhairawa, lah ingsun māti ya tontoněn ta de nira. Wawang mangkana ta Mahārāja Yuḍiṣṭira, pakṣa ta smalajuta ta sira. Salwir ing dewa ikang mungguh ring ṡarīra, dohakěna ta kabeh… Atangkěpa ikang ākāṡa lāwan pṛthiwī, pějah ta sira… Mawastu wwaya ta mahuripa sira Mahārāja Dharmawangṡa, jěg agělis manglilir ta sira Mahārāja Yuḍiṣṭira, umara ta abanguna. Ih Mahārāja Dharmawangṡa, tontoněn ta ingsun māti mangke, měngkene denta ring māti ya. Haywa kabehan pôlah. Irikā ta sira Mahārāja Bhairawa, aměgěng tang bāyu, sakṣana māti ta sira, irikā ta sira Mahārāja Bhairawa, ring harěp ira Mahārāja Dharmawangṡa. Môjar Ṡrī Mahārāja Kṛṣṇa… Kaka Aji pakṣan ipun anutūtana ta ātman ipun Si Bhairawa… Lah ta sira Mahārāja Dharmawangṡa, anutūti ātma nira Mahārāja Bhairawa.

Terjemahan Bebas :

  • Kresna berpaling kepada Yudistira (Dharmawangsa) dan berkata, “Dinda Yudistira, aku telah kalah oleh Bhairawa.”
  • Yudistira pun maju dengan damai. “Wahai Maharaja Bhairawa, aku meminta nyawamu. Matilah kau dengan sendirinya, sebab engkau adalah perwujudan sejati Bhairawa.”
  • Bhairawa menyanggupi, “Ih Maharaja Dharmawangsa, jika kau meminta kematianku, aku bersedia dan rela mati olehmu.”
  • Namun Bhairawa memberi syarat: kematian ini diibaratkan seperti mengadu ujung duri. Syaratnya, kekuatan spiritual mereka harus seimbang, dan Yudistira juga harus mempraktikkan hal yang sama agar ia tahu jalan kematian Bhairawa.
  • Yudistira setuju dan mencoba mendemonstrasikan kematian spiritual (moksa). Ia melepaskan semua dewa/unsur dari dalam tubuhnya hingga langit dan bumi menyatu. Yudistira terlihat seperti mati tertidur.
  • Namun, Yudistira gagal menahan keadaannya dan segera terbangun hidup kembali.
  • Bhairawa kemudian mencontohkan kematian yang sejati: “Ih Maharaja Dharmawangsa, lihatlah aku mati sekarang. Beginilah caranya mati, jangan terlalu banyak bertingkah.” Bhairawa menahan nafasnya (menyatukan energi bayu), seketika ia moksa (meninggalkan tubuhnya/mati sukarela) di hadapan Yudistira.
  • Kresna terpukau dan meminta agar Yudistira mengejar atau menelusuri perjalanan roh (atma) Bhairawa agar ia mengerti jalan kelepasan tersebut.
Bagian Perjalanan Roh dan Kekosongan Mutlak

Tan ucapěn ta ring lampah ira Mahārāja Dharmawangṡa, kôcapan ta ātma nira Mahārāja Bhairawa… Ta rumujug ta amarěka ri pāda nira Sanghyang Pramêṣṭi-guru. Ih bage ta kita Bhairawa, umarěka tuhu yan māti ya ri ngong. Pukulun atura sěmbah anak Rakryan Bhaṭāra… Singgih pukulun mātya aprang pun Bhairawa, ingilangakěn de ning Paṇḍawa. Tan botěn māti de ning kadga pun Bhairawa ta kinona māti dewek, den ipun Yuḍiṣṭira. Śūra ya lěga ring pāti, tuhu yan apangawaka Bhairawa, Bhairawa ngaranya. Bhai, ngaran ing hala, ra, ngaran ing běněr, wa, ngaran ing apaḍang. Siddha ta kita Bhairawa, kumupaka ikang swarga-kalěpasan. Gumanti ucapěn Mahārāja Dharmawangṡa agělis ta marěk ring Sanghyang Pramêṣṭiguru… Ih těka kita Dharmawangṡa, ndingāryan lampah ira, aparan ta gawehan praṇagata… pukulun sanimataning pun rawuha, pun Dharmawangṡa… antyanta anak rakryan ātman ipun Bhairawa. Ih Yuḍiṣṭira angatūta Bhairawa, kāraṇanta marěk iri ngong… Anaku kita Mahārāja Dharmawangṡa, i ngong makona Sang Bhairawa, kinon mātya dewek, norâna wwang mangkana yāwata ring pěrang. Alawas ipun Dharmawangṡa… norâna kāya ipun Bhairawa. Uduh anaku Dharmawangṡa mogha katěmu denta Mahārāja Bhairawa, apan tātan kěna tinutūtan, ya tan kěna tinuluhan sira Mahārāja Bhairawa… tiruněn ta salěkase Si Bhairawa, kang Tan ana dera ulate jati, asthiti mrěti, Tan ana anggawe lara wiring. Sasamane tumuwuh, apan sādhu saka paramârtha, satata jāti, āmběknya hěnang-hěning satata nirāwaraṇa. Ta anak Rakryan Bhaṭāra, Kaki Yuḍiṣṭira, i ngong konkona tan wruh paranane, ingwang mangkana ta si Dharmawangṡa, kêměngan de ning ṡabda tan pawastu… jěg hělěsa lunghā Mahārāja Dharmawangṡa. Pakṣa nira rěp muliha maring Indrapraṣṭa… kabeh ta sinungan ujar amanis, de Śrī Bhaṭāra Kṛṣṇa.

Terjemahan Bebas :

  • Tak diceritakan lagi fisik Yudistira, diceritakanlah roh Maharaja Bhairawa. Roh itu segera menghadap ke kaki Sanghyang Pramesti-guru (Siwa). Siwa menyambutnya, “Bagus sekali engkau Bhairawa, kembali kepada-Ku melalui kematian.”
  • Bhairawa menghaturkan sembah dan melaporkan bahwa ia mati bukan karena senjata perang Pandawa, melainkan mati atas kehendaknya sendiri karena diminta oleh Yudistira.
  • Sanghyang Pramesti-guru memujinya, “Ksatria sejati ikhlas dalam kematian, sungguh engkau adalah perwujudan Bhairawa yang sejati.” Ia membedah makna BHAIRAWA: Bhai artinya peleburan keburukan (hala), ra artinya kebenaran (bener), dan wa artinya pencerahan (padang). “Engkau telah sempurna Bhairawa, mencapai kelepasan surga tertinggi.”
  • Berganti cerita, roh Yudistira tiba menghadap Sanghyang Pramesti-guru, menyembah dan bertanya ke mana perginya roh Bhairawa.
  • Sanghyang Pramesti-guru menjawab, “Wahai Yudistira, alasanmu datang kemari adalah mencari Bhairawa… Ketahuilah, tidak ada satupun ksatria di medan perang yang seikhlas Bhairawa, yang mampu mati atas kehendaknya sendiri.”
  • “Aduh anakku Dharmawangsa (Yudistira), engkau tak akan bisa mengikuti apalagi menelusuri jejak spiritual Bhairawa. Tiru sajalah perilakunya: ia tidak terikat wujud, menetap dalam kekosongan suci, tidak menyakiti siapapun, batinnya suci hening (henang-hening) dan bebas dari segala keterikatan ilusi (nirawarana).”
  • Mengingat ajaran itu tak tertangkap oleh wujud rasional (sabda tak berwujud), Yudistira dilanda kebingungan dan sadar bahwa derajatnya belum sampai ke sana. Ia pun mohon pamit dan rohnya segera kembali ke tubuhnya di Indraprasta, di mana ia disambut dengan nasihat manis oleh Bhatara Kresna.
Bagian Penutup Lontar & Konsep Asta Guna

Iti Tattwa Mahārāja Bhairawa, lalāghimān, isinte, swarṇa, prathama, lwirnya, anima, nga, wěnang sumurup ing lěmah. Hiimo, nga, wěnang katon tan katon. Lāghima, nga, wěnang dadi lanang, wěnang dadi wadon. Sito, nga, tumuwuh tan patalutuh. Wasito, nga, sang angucap tuhu. Wasano, nga, awas tamoning bhūmi, iya kāraṇa ning bhūmi, apan wruh ning pṛthiwī, yêki pṛthiwī ring ṡarīran ingong. Ngaran ing pṛthiwī lwirnya, wetan, nga, putih, kidul, nga, abāng, kulon, nga, kuning. Hlor, nga, irěng, ring těngah, nga, mañcawarṇa. Apaněngěran sang amañca, wěnang. Wuwusan tan pacarita lwirnya hěsaha Mahārāja Bhairawa, nga. Puput tindun de Cakraning Krsna ring rahina, Wṛhaspati pwan, wara Warighā, kaněming māsa, pang, ping, 14, iṡaka warṣa, 1936. Masěhi, 20 Nopember 2014.

Terjemahan Bebas :

  • Inilah kisah Tatwa (hakikat) Maharaja Bhairawa, yang menguasai kekuatan mistik paripurna, antara lain: Anima, yaitu kesaktian yang dapat menyusup ke dalam tanah.
  • Mahima (di teks: Hiimo), kesaktian yang dapat membuat diri terlihat maupun tak terlihat. Laghima, kesaktian dapat mengubah wujud (berubah jenis kelamin dsb). Wacita (Sito), kemampuan tumbuh tanpa noda kotoran duniawi.
  • Wasita, yaitu ucapannya selalu benar/terjadi (sabda pandita ratu). Wasana, penguasa pengetahuan tentang bumi, sebab ia memahami hakikat elemen tanah (prthiwi), di mana “prthiwi itu sesungguhnya ada di dalam tubuhku sendiri”.
  • Pengetahuan letak Prthiwi dalam tubuh dikiaskan melalui warna arah mata angin: Timur berwarna putih, Selatan berwarna merah, Barat berwarna kuning, Utara berwarna hitam, dan di Tengah adalah manca warna (kombinasi segalanya).
  • Demikianlah gelar Sang Penguasa Segalanya. Sekianlah cerita dan ajaran tentang lenyapnya / moksanya Maharaja Bhairawa.
  • [Kolofon/Catatan Akhir Penulis Teks]: Selesai disalin oleh Cakraning Kresna pada hari Wraspati (Kamis) Pon, wuku Warigadean, bulan keenam (Sasih Kanem), tanggal 14 paruh terang, tahun Saka 1936. (Bersamaan dengan kalender) Masehi, 20 November 2014


Baca Juga